Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Этникалық диаспора
Ethnic diaspora
Қытайлық камбоджалықтар (немесе сино-кхмерлер) – қытай тегіндес немесе толық немесе ішінара кхмер тегіндес қытай азаматтары. Кхмер тіліндегі «Кхмер Кат Чен» (ខ្មែរកាត់ចិន) термині қытай және кхмер тегі бар адамдарды білдіреді; ал «Чен Кхмер» (ចិនខ្មែរ) – Қытайдан шыққан, Камбоджада туған азаматты көрсетеді. Кхмерлер Камбоджадағы ең ірі этникалық топ болып табылады, олардың арасында «Чен» сөзі «қытай» деген мағынаны білдіреді. Қытай халқымен – елшілер, саудагерлер, саяхатшылар және дипломаттар арқылы Индокитайға үнемі келіп тұрған байланыс, біздің заманымыздың басынан-ақ белгілі. Дегенмен, Камбоджадағы қытай қауымдастығының ең ерте жазбалары 13 ғасырға дейін сақталып қалған. Сонымен қатар, қытайлық камбоджалықтар Камбоджаның саяси аренасында белсенді қатысады, көптеген жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкерлер мен елдің саяси элитасының көп бөлігі қытай тегіндес.
Chinese Cambodians (or Sino Khmers) are Cambodian citizens of Chinese ancestry or Chinese of full or partial Khmer ancestry. The Khmer term Khmer Kat Chen (ខ្មែរកាត់ចិន) is used for people of mixed Chinese and Khmer descent; Chen Khmer (ចិនខ្មែរ) means Cambodian born citizen with ancestry from China. The Khmer constitute the largest ethnic group in Cambodia among whom Chen means "Chinese". Contact with the Chinese people such as envoys, merchants, travelers and diplomats who regularly visited Indochina verifiably existed since the beginning of the common era. However the earliest record of a Chinese community in Cambodia dates to the 13th century. In addition, Chinese Cambodians have a strong presence in Cambodia's political scene with many high ranking government officials and much of the country's political elite being of Chinese ancestry.
Ерте жазбалар
Қытай қонысының ең алғашқы жазбалары 13 ғасырдың соңына дейін барып жетеді, онда Камбоджа туралы толыққанды және егжей-тегжейлі жазбаларда Ангкорда сауда жасаған қытай кәсіпкерлерінің болғаны айтылады. 17 ғасырдың басында португалиялық теңіз саяхатшылары Пномпеньде шағын қытай қонысының бар екенін анықтады. Соған шамалас уақытта Лим То Хиенг атты қытайлық капер Камбоджада сауда жасап, Оңтүстік Қытай теңізінде шабуылдар жасады. 1644 жылы Мин әулеті құлағаннан кейін, Мак Куу мен Дзюнь Нган Дих басқаратын қытай әскерлері Фуцзянь және Гуандун провинцияларынан көптеген босқындарды Индокитайға қоныстануға ынталандырды. Көшіп келгендердің көп бөлігі ер адамдар мен ұлдар болды, олар кейін жергілікті кхмер әйелдеріне үйленді. Олардың ұрпақтары көбінесе жергілікті қоғамға, экономикалық және әлеуметтік процестерге оңай сіңіп, өздерін камбоджалықтар деп санады. Бірақ, қытайлық топтық шаш өру сияқты әдет-ғұрыптар да әкелінді, ол 18 ғасырға дейін сақталды.
The earliest records of Chinese settlement dates back to the late 13th century, where a detailed and comprehensive Record of Cambodia mentions the presence of Chinese businessmen trading at Angkor. Portuguese seafarers noted the presence of a small Chinese settlement in Phnom Penh in the early 17th century. Around the same time Lim To Khieng, a Chinese privateer, stayed in Cambodia while trading and conducting raids in the South China Sea. Shortly after the fall of the Ming dynasty in 1644, Chinese troops under the command of Mac Cuu and Duong Ngan Dich encouraged large numbers of refugees from Fujian and Guangdong provinces to settle in Indochina. The majority of the immigrants were boys and men and boys who eventually married local Khmer women. Their descendants usually assimilated smoothly into the local communities, the economic and social process and personally identified as Cambodians. However, customs were also imported, such as the practice of the Chinese topknot that was practiced until the 18th century.
Француз билігі (1867-1950)
Француздар алғаш рет 1873 жылы қытайлық иммигранттарды «Азиялық шетелдіктер» деп жіктеген заң шығарды және олар тұрғын салықтарын төлеуге міндеттелді. Король Нородом 1884 жылы қытайлық иммигранттардан жоғары тұрғын салықтарын талап ететін заңнамалық реформа енгізді, бірақ иммигранттар үшін камбоджалық азаматтық алуға заңдық шектеулер қойылған жоқ. 1891 жылы француздар Кочинкинада Гиа Лонг алғаш енгізген, қытайша «банг» деп аталатын заңды енгізді. Камбоджада бес бірлестік құрылды, олардың әрқайсысы Қытайдағы ата-тегінің бастапқы орны бойынша анықталды: кантондық, хоккьендік, хайнаньдық, теочевтік және хаккалық. Қытайлық иммигранттар Камбоджада қоныстану үшін өз бірлестіктеріне тіркелуге міндетті болды. Бұл бірлестіктердің әрқайсысын сайланған басшы басқарды, ол өз елдестерінен заң мен тәртіпті сақтау және салық жинау міндеттерін орындауға жауапты болды.
The French first introduced a legislation in 1873 which classified Chinese immigrants as 'Alien Asians' and subjects were subjected to resident taxes. King Norodom introduced a legislative reform in 1884 which required the Chinese immigrants to pay higher resident taxes but there were no legal restrictions imposed for immigrants to take up Cambodian citizenship. In 1891, the French introduced a legislation first introduced by Gia Long in Cochinchina, called "bang" in Chinese. Five associations were established in Cambodia, each identified by its specific region of ancestral origin in China; Cantonese, Hokkien, Hainanese, Teochew and Hakka. Chinese immigrants were required to register with their association to settle in Cambodia. Each of these associations was led by an elected headman, who would be responsible for maintaining law, order and tax collection duties from his countrymen.
Тәуелсіздік алғаннан кейін
Француздық қытай-камбоджалық қауымдастықты басқару жүйесі 1958 жылы тоқтатылды. 1960 жылдары қытай қауымының мәселелері, кем дегенде Пномпеньде, қытай ауруханасы комитеті арқылы шешілді. Бұл комитет бұрын қытай қауымы үшін құрылған аурухананы қаржыландыру және басқару мақсатымен құрылған ұйым болды. Комитет елдегі қытай саудагерлерінің ең ірі бірлестігі еді және оның құрылымында 15 мүшеден тұратын кеңеске Teochew тобынан 6, кантондықтардан 3, Hokkienнен 2, Hakkaдан 2 және Hainanнан 2 өкіл кіруі тиіс болды. Аурухана кеңесі Пномпеньдегі қытай қауымының ресми басшылығын құрады. Кішкентай қалалар мен ауылдардағы жергілікті қытай мектептері де осы сияқты функцияларды атқарды. Бұл қытай азшылықтарының құқықтары үшін жақсы кезең болды. 1953 жылы Камбоджа тәуелсіздік алғаннан кейін, мемлекеттік органдар тарапынан оларға қатысты қарым-қатынас нашарлап, бұрынғы автономия жаңа үкімет тарапынан жойылды. Дегенмен, көптеген жеке бірлестіктер – мәдени, бизнеске бағытталған және білім берумен байланысты – қытай қауымдастықтары мен рулық бірлестіктер тарапынан жалғастырылды, себебі олардың экономикалық және саяси ықпалы әлі де зор болды. Алайда, 1970 жылғы төңкерістен кейін қытайларға қарсы сезімдер мен саясат пайда болды. Бұл төңкеріс батысқа бейім үкіметтің құрылуына әкелді, ол көрші Қытай Халық Республикасын қауіпті деп санады және Камбоджадағы қытай азшылықтарын мүмкін бесінші колонна ретінде қарастырды. Осылайша, 1970 жыл Камбоджадағы қытай азшылықтарына қарсы қатаң репрессияның шамамен екі онжылдығының басталуын білдірді. Осыдан кейін камбоджалық билік қытай мектептері мен газеттерін жабуға, қытайларға арнайы куәліктер таңуға, оларға қосымша салықтар салуға және олардың камбоджалық азаматтығынан айыруға көшті. Қызыл кхмерлер режимі бастапқыда этникалық саясатында көбірек төзімділік танытқандай болғанымен, Камбоджаны толық басып алғаннан кейін де қытайларға қарсы кемсітуді жалғастырды. Алайда, кемсітудің себебі этникалық емес, әлеуметтік мәртебеге байланысты болды. Қалалық қытайлардың көпшілігі саудагерлер болғандықтан, революциялық режим оларды «капиталистер» деп жариялады. Қызыл кхмерлердің тазалауларында қытайларға ерекше мақсатты шабуылдар жасалғанына дәлел жоқ, бірақ төрт жылдық қызыл кхмерлер билігі кезінде Камбоджадағы олардың саны шамамен жартысына азайды. Вьетнамдықтардың Пол Пот режимін құлатуына дейін қытайларға қарсы оқиғалардың саны көбейгені байқалды. 1979 жылы Вьетнам басып кіргеннен кейін Кампучия Халық Республикасының құрылуы қытай азшылықтары үшін толыққанды жағымды болған жоқ. Қытай мен Вьетнам арасындағы шиеленіс салдарынан, жаңа камбоджалық билік қытай азшылықтарының қалған өкілдеріне қатысты шектеу шараларын қабылдады, оның ішінде олардың қалалық саудамен айналысуына тыйым салды. 1971 жылы үкімет Камбоджа қытайларының Біріккен қауымдастығын құруға рұқсат берді, бұл Камбоджада тұратын барлық қытайларды біріктірген алғашқы ұйым болды. Оның жарғысына сәйкес, қауымдастық «қытай азаматтарына әлеуметтік, мәдени, денсаулық сақтау және медициналық салаларда көмек көрсету», Пномпеньде және басқа жерлерде қытай қауымдастығының бірлесіп иелік ететін мүлкін басқару және камбоджалықтар мен қытайлар арасындағы достық қарым-қатынасты дамыту үшін құрылды. Ұлттық қытай қауымдастығының танылған басшыларын қамтитын басшылықпен, қауымдастық 1960 жылдардың басынан бері байқалып келе жатқан тенденцияны – көптеген әлеуметтік, саяси және экономикалық бағдарламаларында диалекттік топтарға адалдықты жоюды – жалғастыра береді деп күтілді. Жалпы алғанда, қытайлар мен этникалық кхмерлер арасындағы қарым-қатынас жақсы болды. Аралас некелер болды және Камбоджа халқының айтарлық бөлігі қытай-кхмер текті адамдардан тұрды, олар қытай немесе кхмер қауымдастығына оңай сіңіп кетті. Уиллмотт Камбоджаның тәуелсіздік алғаннан бастап Кхмер Республикасы дәуіріне дейін Синь-Кхмер элитасы саудаға үстемдік еткенін болжайды.
The French system of administering the Chinese Cambodian community was terminated in 1958. During the 1960s, Chinese community affairs tended to be handled, at least in Phnom Penh, by the Chinese Hospital Committee, an organization set up to fund and to administer a hospital established earlier for the Chinese community. This committee was the largest association of Chinese merchants in the country, and it was required by the organization's constitution to include on its fifteen member board six people from the Teochew group, three from the Cantonese, two from the Hokkien, two from the Hakka, and two from the Hainanese. The hospital board constituted the recognized leadership of Phnom Penh's Chinese community. Local Chinese school boards in the smaller cities and towns often served a similar function. This was to be a high point in terms of the rights of the Chinese minorities. Cambodian independence in 1953 saw a regression in their treatment by state authorities and the previously existing autonomy was eliminated by the new government. However, many private associations cultural, business oriented and to do with education were simply continued by the Chinese communities and clan associations themselves, as these communities still had very significant economic and political power. Anti Chinese feeling and policies emerged, however, after the coup of 1970 which saw the establishing of a pro West government which considered the neighbouring People's Republic of China a dangerous threat and the Chinese minorities in Cambodia as a possible fifth column. The year 1970 thus marks the beginning of almost two decades of severe repression of the Chinese minorities in Cambodia. It was after this point that Cambodian authorities started forcing the closure of Chinese schools and newspapers, requiring the Chinese to carry special identity papers, imposing special taxes on the Chinese and moving towards denying them Cambodian citizenship. While the Khmer Rouge regime appeared to have a more ‘tolerant' ethnic policy initially, it continued to discriminate against the Chinese once it had completed its takeover of Cambodia. The continued discrimination, however, now rested on class rather than ethnic grounds; since the majority of urban Chinese were traders, they were classified as ‘capitalists' by the revolutionary regime. While there is no evidence that the Chinese were particularly targeted in the Khmer Rouge purges, their population in Cambodia was probably reduced by half in the four years of Khmer Rouge rule; it seems that there was an increased number of anti Chinese events just prior to the Vietnamese invasion which brought an end to the Pol Pot regime. The establishment of the People's Republic of Kampuchea after the Vietnamese invasion in 1979 was not completely positive for the Chinese minorities. Partly because of tensions between China and Vietnam, the new Cambodian authorities adopted restrictive measures against the remaining members of the Chinese minorities, including banning them from returning to urban trades. In 1971 the government authorized the formation of a new body, the Federated Association of Chinese of Cambodia, which was the first organization to embrace all of Cambodia's resident Chinese. According to its statutes, the federation was designed to "aid Chinese nationals in the social, cultural, public health, and medical fields," to administer the property owned jointly by the Chinese community in Phnom Penh and elsewhere, and to promote friendly relations between Cambodians and Chinese. With leadership that could be expected to include the recognized leaders of the national Chinese community, the federation was believed likely to continue the trend, evident since the early 1960s, to transcend dialect group allegiance in many aspects of its social, political, and economic programs. Generally, relations between the Chinese and the ethnic Khmer were good. There was some intermarriage, and a sizable proportion of the population in Cambodia was part Sino Khmer, who were assimilated easily into either the Chinese or the Khmer community. Willmott assumes that a Sino Khmer elite dominated commerce in Cambodia from the time of independence well into the era of the Khmer Republic.
Қызыл кхмерлер тұсында
Қызыл кхмерлердің билікті басып алуы қытай қауымы үшін бірнеше себеппен апатқа ұшырады. Қызыл кхмерлер бір қаланы басып алғанда, олар дереу жергілікті нарықты тоқтатады. Уилмоттың сөзінше, бұл тоқтату бөлшек сауданы дерлік жойды, «және саудагерлер (көбінесе қытайлар) мүлігі жоқ қалалық топтардан ешқандай айырмашылығы болмады». Қытайлар өз күнкөрісін жоғалтқаннан басқа, әлеуметтік-экономикалық жағдайына байланысты да қиындықтарға тап болды. Олар көбінесе білімді қалалық саудагерлер болды, осылайша Қызыл кхмерлер жек көретін адамдардың қатарына жатты. Қытайша босқындар Қызыл кхмер режимі кезінде басқа қалалық камбоджалықтармен бірдей қатыгездікке ұшырағанын, бірақ Вьетнамның басып кіруіне дейін, ҚХР-дың Қызыл кхмерді қолдауына байланысты этникалық топ ретінде кемсітілмегенін хабарлады. Қызыл кхмерлердің бірнеше жоғары лауазымды мүшелері, мысалы Нуон Чья, Иенг Сари, Кхиеу Самфан, Канг Кек Иев, Сон Сен, Та Мок және тіпті Пол Поттың өзі де жартылай қытай тегінен шыққан.
The Khmer Rouge takeover was catastrophic for the Chinese community for several reasons. When the Khmer Rouge took over a town, they immediately disrupted the local market. According to Willmott, this disruption virtually eliminated retail trade "and the traders (almost all Chinese) became indistinguishable from the unpropertied urban classes." The Chinese, in addition to having their livelihood eradicated on the whole, also suffered because of their socioeconomic class. They were mainly well educated urban merchants, and thus were characteristic of the people whom the Khmer Rouge detested. Chinese refugees have reported that they shared the same brutal treatment as other urban Cambodians under the Khmer Rouge régime but they were not discriminated against as an ethnic group until after the Vietnamese invasion due to the PRC's support of the Khmer Rouge. Several of the most senior members of the Khmer Rouge were themselves of partial Chinese descent, such as Nuon Chea, Ieng Sary, Khieu Samphan, Kang Kek Iew, Son Sen, Ta Mok and even Pol Pot himself.
ҚХР/ККҰК аясында
Вьетнамдықтар Камбоджаны басып алғаннан кейін, вьетнамдықтар Вьетнамдық Халық Республикасын орнатты, ол қызыл кхмерлер үкіметі этникалық қытайларға қатысты қабылдаған кейбір қатал шектеулерді жеңілдетті. Қытай газеттеріне рұқсат берілді және үйде қытай тілінде сөйлеуге қойылған тыйым алынды. Дегенмен, ішінара шектеулер мен күдік сақталды, себебі кеңестік қолдауға ие болған бұл үкімет Қытайдың оған қарсы күрескен қызыл кхмер партизандарына көмектесуіне наразылық білдірді, ал бұл күштер енді «Демократиялық Кампучияның Ұлттық Армиясы» (ҰҚАК) деп аталды. Сол кездегі сарапшылардың пікірінше, үкіметтің және Пномпеньдегі шенеуніктердің этникалық қытайларға деген теріс көзқарасының салдарынан, қызыл кхмерлер билігінен бұрынғыдай ауқымды қытай қауымдастығының Камбоджада жақын арада қайта құрылуы екіталай болды. Алайда, этникалық қытайлардың жағдайы 1989 жылдан кейін ҚХР-дың жаңа формасы болған SOC кезеңінде едәуір жақсарды. Бұрынғы ҚХР-дың оларға қатысты шектеулері біртіндеп жойылды. Камбоджа мемлекеті этникалық қытайларға өздерінің діни ғұрыптарын сақтауға рұқсат берді және қытай тіліндегі мектептер қайта ашылды. 1991 жылы, SOC құрылғаннан кейін екі жыл өткен соң, қытайлық Жаңа жыл Камбоджада 1975 жылдан бері алғаш рет ресми түрде тойланды.
Following the Vietnamese invasion of Cambodia, the Vietnamese installed the pro Vietnamese People's Republic of Kampuchea regime which lifted some of the oppressive rules imposed on ethnic Chinese by the Khmer Rouge government. Chinese newspapers were allowed and the ban on speaking Chinese at home was lifted. However, partial restrictions and a certain amount of suspicion remained, for the pro Soviet PRK regime resented China's support for the Khmer Rouge guerrillas fighting against it, now renamed as the "National Army of Democratic Kampuchea" (NADK). Observers at the time believed that the lingering anti Chinese stance of the PRK government and of its officials in Phnom Penh made it unlikely that a Chinese community of the same scale as before the Khmer Rouge could resurface in Cambodia in the near future. The conditions for the ethnic Chinese, however, improved greatly under the SOC, the transitional avatar of the PRK after 1989. Restrictions placed on them by the former PRK gradually disappeared. The State of Cambodia allowed ethnic Chinese to observe their particular religious customs and Chinese language schools were reopened. In 1991, two years after the SOC's foundation, the Chinese New Year was officially celebrated in Cambodia for the first time since 1975.
Қазіргі жылдар
Қытайдың елдегі экономикалық рөлі ерекше атап өтуге лайық, ол қытай-кхмер кәсіпкерлерін бұрынғы бизнестерін қайта жандандыруға ынталандырды, олар қызыл кхмерлер тарапынан бұрын басып алынған еді. Қазіргі Камбоджа экономикасы қытай-кхмер компанияларына жоғары дәрежеде тәуелді, олар ел экономикасының үлкен бөлігін бақылайды, ал олардың қолдауы, кем дегенде, қытай тегі бар заң шығарушылардың көп болуымен нығайтылады.
Of particular note is China's economic role in the country, which encouraged Sino Khmer businessmen to reestablish their past business which were once suppressed by the Khmer Rouge. The modern Cambodian economy is highly dependent on Sino Khmer companies who controlled a large stake in the country's economy, and their support is enhanced by the large presence of lawmakers who are of at least part Chinese ancestry themselves.
Демография
Камбоджа үкіметінің жоспарлау министрлігінің статистикасына сәйкес, 2013 жылы елдегі 15 миллион халқының шамамен 15 000 адамы, немесе 0,1%, этникалық қытайлар ретінде тіркелді. 1962 жылы өткізілген мемлекеттік санақ бойынша, Камбоджада 163 000 адам қытай ұлтынан екені анықталды, бұл ел халқының 3% құрады. ECCC сол кездегі ханзада Сианук 1965 жылы Камбоджадағы қытай халқының саны 300 000-435 000 адамды құрағанын, ал ЦРУ 1975 жылы шамамен 444 000 қытай болғанын баяндады. Уильям Уиллмотт 1961 жылы жүргізген университеттік зерттеуде Камбоджада 425 000 қытай тұрғанын, бұл сол кездегі жалпы халықтың шамамен 7,4% құрағанын көрсетті. Уиллмотт атап өткендей, кейбір қытайлар камбоджалық азаматтығын қабылдағандықтан немесе қытай ұрпақтары аралас некелер арқылы кхмер қоғамына сіңгендіктен, мемлекеттік санақтарда кхмерлер ретінде тіркелуі мүмкін. 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында шамамен 425 000 камбоджалық қытайлар Камбоджадағы ең ірі этникалық азшылықты құрады. Дегенмен, 1984 жылы бұл көрсеткіш 61 400-ге дейін төмендеді. Бұл күрт төмендеу соғыс, экономикалық дағдарыс, Қызыл кхмерлер режимі және түрлі үкіметтердің тудырған салдарынан болған жаппай эмиграция сияқты себептерге байланысты болды. 2004 және 2008 жылдар аралығындағы ресми санақтарда қытайлар елдің жалпы қалалық халқының 0,3% құрағаны және олар негізінен Пномпеньде шоғырланғаны, ал 2004 және 2013 жылдар аралығында елдің жалпы ауылдық халқының арасында 0,0%-дан 0,1%-ға дейін ауытқығаны тіркелді. 1920-1930 жылдары кең ауқымды иммиграция орын алып, содан кейін Teochews қытайлардың басым тобы ретінде қалыптасты. Teochews-тің шамамен 48% ауылдық жерлерде тұрады және олар қытай ауылдық халқының шамамен 90% құрайды. Teochews Камбоджадағы ең ірі топ болып табылады, онда 1962 жылы 135 000 қытайдың 100 000-ға жуығы осы топтан шыққан. Ауылдық аймақтағы Teochews көбінесе ауылдық дүкендерде сатушы, ауылдық несие беруші, күріш саудагері немесе көкөніс фермері болып жұмыс істейді. Пномпеньде және кішігірім қалаларда Teochews көбінесе импорт-экспорт саудагерлері, фармацевттер немесе көше сатушылары болып табылады. Таиландтан Баттамбангқа Teochews иммигранттарының көптеп келуі, Таиландтың 1945 жылы қысқа мерзімге шаһарды аннексиялауынан кейін қалада басқа қытай диалектілік топтарынан көптеген Teochews тұруына себеп болды. 1960 жылдарға қарай Teochew диалектісі қаладағы сауда-коммуникацияның негізгі тіліне айналды.
According to statistics from the Ministry of Planning by the Cambodian government, approximately 15,000 individuals, or 0.1% out of the country's total population of 15 million were identified as ethnic Chinese in 2013. A government census done in 1962 showed that 163,000 individuals Cambodian nationals were registered as Chinese, which amounted to as much as 3% of the country's population. The ECCC had noted that then Prince Sihanouk had estimated the Chinese population in Cambodia made up of 300,000 to 435,000 individuals in 1965, while CIA had estimated that there were about 444,000 Chinese in 1975. A University field study conducted by William Willmott in 1961 found that there were 425,000 Chinese in Cambodia, which made up to approximately 7.4% of the total population at that time. Willmott noted that there is a tendency for some Chinese who have taken up Cambodian citizenship, or Chinese descendants who have assimilated into Khmer society through intermarriages to be identified as Khmer in government censuses. During the late 1960s and early 1970s the approximately 425,000 Chinese Cambodians represented the largest ethnic minority in Cambodia. However, this number had fallen to a mere 61,400 by 1984. This rapid decline has been attributed to the accumulation of causes like warfare, economic stagnation, the Khmer Rouge era and periods of different regime caused mass emigration. Official censuses between 2004 and 2008 recorded that Chinese consisted of 0.3% of the country's total urban population and are concentrated mostly in Phnom Penh, while Chinese fluctuated between 0.0% and 0.1% of the country's total rural population between 2004 and 2013. Large scale immigration occurred in the 1920s and 1930s, and the Teochews established themselves as the dominant Chinese sub group thereafter. Approximately 48% of the Teochews live in rural area, and they made up about 90% of the rural Chinese population. The Teochews is also the largest sub group in Cambodia, where some 100,000 out of 135,000 Chinese in 1962 are from this sub group. Teochews in rural region of the country generally make their living as village shopkeepers, rural credit moneylenders, rice merchants or as vegetable farmers. In Phnom Penh and the smaller towns, the Teochews are generally import export Entrepot traders, pharmacists or street peddlars. The large influx of Teochew immigrants from Thailand into Battambang resulted in the Teochews outnumbering other Chinese dialect groups in the city following its brief annexation by Thailand in 1945 that brought large numbers of Teochew immigrants to move into the city. By the 1960s, the Teochew dialect became the main language of commerce communication usage in the city.
Кантон тілінде
Кантондықтар кхмер тілінде "Чен Кантанг" деп те аталады. Олар 17-шы ғасырдан 20-шы ғасырдың басына дейін Камбоджадағы ең ірі қытайлық топты құрады және негізінен қалада тұрды. Кантондықтардың шамамен 40%-ы Пномпеньде шоғырланған. 1880 және 1890 жылдары кантондық шығатты қытай жылжымайтын мүлік әзірлеушілері Пномпеньді жаңғырту және қалалық жаңару бағдарламасы аясында кірпіштен және бетоннан жасалған дүкен үйлерін салу үшін француз отаршылдық үкіметінен құрылыс келісімшарттарын алды. 1930-шы жылдардың соңында Теочевтік көші-қон басталар алдында қытай камбоджалықтарының көпшілігін құраған кантондықтар негізінен қалада тұрды. Әдетте, кантондықтар көлік және құрылыс салаларында жұмыс істеді, көбінесе механиктер немесе ағаш ұсталары болып табылды.
The Cantonese are also known as "Chen Kantang" in Khmer language. They made up the largest Chinese sub group in Cambodia between the 17th century until the early 20th century. lived mainly in the city. About 40% of the Cantonese are concentrated in Phnom Penh, In the 1880s and 1890s, Chinese real estate developers of Cantonese origin secured building contracts from the French colonial government, to develop brick and concrete shophouses in a programme of urban renewal of modernizing Phnom Penh. The Cantonese, who comprised the majority of Chinese Cambodians before the Teochew migrations began in the late 1930s, lived mainly in the city. Typically, the Cantonese engaged in transportation and in the skilled construction trades mainly as mechanics or carpenters.
Хайнаан
Хайнан халқының 80 пайызынан астамы Вэньчан ауданынан шыққан. Олар Кампот провинциясында және Сиануквильде орналасқан, дамыған сауда орталығына қоныстанды.
More than 80 percent of the Hainanese people traced their origins from Wenchang county. They settled at a established trading settlement at Kampot province and Sihanoukville.
Хоккиан
Хоккиандықтар Камбоджаға қоныс аударған ең алғашқы қытайлық топ болды деп саналады. Хоккиендердің көпшілігі өз тегін Фуцзянь провинциясының оңтүстігіндегі Кванчжоу және Сямен аймақтарына дейін жегізеді. Хоккиендер негізінен Пномпень мен Баттамбанг қалаларында қоныстанды, ал Баттамбангтағы көптеген кхмер отбасылары алыс Хоккиен қытай тегінен екенін айтады. Хоккиен қауымдастығы импорт-экспорт, теңіз тасымалы және банк ісімен айналысады. Олар елдегі ең бай қытайлардың көп бөлігін құрады. Пномпеньде жаңадан келген хакалар көбінесе халықтық тіс дәрігерлері, дәстүрлі қытай медицинасын сатушылар және аяқ киім шеберлері болды.
The Hokkien sub group were believed to be the earliest Chinese sub group to settle in Cambodia. Most of the Hokkiens trace their ancestry back to Quanzhou and Xiamen prefectures in southern Fujian province. The Hokkiens settle mainly in Phnom Penh and Battambang, and many Khmer families in Battambang claimed to have some distant Hokkien Chinese ancestry. The Hokkien community is involved the import export shipping trade and in banking. They also comprised a large percentage of the country's richest Chinese. In Phnom Penh, the newly arrived Hakka were typically folk dentists, sellers of traditional Chinese medicines, and shoemakers.
Дін
Қытайлық камбоджалықтар көбінесе даосизм, конфуциандық және буддизммен байланысты рәсімдерді қамтитын қытай халықтық дінін ұстанады. Көптеген қытай отбасылары қытай құдайларына арналған шағын ғибадатхана ұстайды, ең танымалдары – Гуан мырза, Гуан Инь, Мазу, Ван Йе және Аспаздық құдай. Қытай жаңа жылы сияқты мерекелерде қытайлық камбоджалықтар жеке немесе топтап ортақ ғибадатханаларда дұға етеді. Дұғалар үшін құрыш таяқшалары, қағаз және тағамдық сыйлықтар қолданылады. Қайтыс болғандарға аза тұту немесе болашақты болжау сияқты жағдайларда қытайлық камбоджалықтар рухтармен сөйлейтін адамдарға және геомантика мамандарына жүгінеді. Қытайлық камбоджалық отбасылар көбінесе Тхеравада буддизмін ұстанбайды және балаларын кхмер монастырларына жібермейді, бірақ кхмер қоғамының бағытына толыққандай сіңген ұрпақтары бұл ереженің жоспасынан шығуы мүмкін.
Chinese Cambodians are generally practitioners of Chinese folk religion, which incorporates rituals associated with Taoism, Confucianism and Buddhism. Most Chinese families maintain a small shrine dedicated to Chinese deities, and popular choices include Lord Guan, Guan Yin, Mazu, Wang Ye and Kitchen God. During festive occasions such as Chinese New Year, Chinese Cambodians would pray at communal temples either individually or as a group. Joss sticks and paper as well as food offerings are used for prayers. On certain occasions such as funerals or fortune telling, Chinese Cambodians would approach spirit mediums and geomancers. Chinese Cambodian families generally do not practice Theravada Buddhism and send their children to Khmer monasteries, except for those descendants who have assimilated into mainstream Khmer society.
Сауда және өнеркәсіп
Соңғы Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігі сияқты, қытайлар Камбоджа саудасының барлық деңгейінде басымдық танытады. Кәсіпкерлік қабілеті жоғары қытайлар Камбоджа экономикасын толығымен өздеріне қаратуға үлкерді. Қытай қауымдастығы Камбоджадағы ең ықпалды әлеуметтік-экономикалық және саяси азшылықтардың бірі болып табылады. Олар Камбоджаның бизнес секторында үстемдік етеді және жергілікті кхмер халқымен салыстырғанда, шағын санына қарамастан, экономикалық жағынан гүлденуде. Өздерінің зор экономикалық беделінің арқасында, қытайлар елдің барлық бай элитасын құрайды. Қытайлар Камбоджаның бизнес және өнеркәсібінде маңызды рөл атқарды, олардың экономикалық үстемдігі француз отаршылдығына дейінгі патшалықтарға дейін жетеді, онда қытай саудагерлері жиі кхмер монархиясымен меценаттық қарым-қатынас орнатқан. Елдегі маңызды экономикалық рөлді атқарып, қытайлар Камбоджаның ішкі саудасының барлық саласын және күріш ұнтақтау, тасымалдау секілді өндірістің маңызды бөлігін бақылайды. Бүгінде, қытай камбоджалықтардың шамамен 60 пайызы саудамен айналысады, ал қалғаны ауылдық жерлерде дүкендер ұстап, азық-түлік өнімдерін (күріш, пальма қанты, жеміс-жидек, балық сияқты) өңдейді және ақша қарыздайды. Камбоджаның ауылдық аймақтарында қытай тегінен шыққан кәсіпкерлер дүкендер ашып, жергілікті кхмер шаруаларын ауыл шаруашылығына қажетті заттармен, Қытайдан импортталған азық-түлікпен, саронгтармен, бамбук себеттермен, парфюмериямен, лампаларға керосинмен, алкоголь және темекімен қамтамасыз етеді. Кампот провинциясы мен Као-Конг провинциясының бір бөлігінде қара бұрыш және жеміс-жидек (әсіресе рамутан, дуриан және кокос) өсіріледі. Сонымен қатар, ауылдық қытай камбоджалықтары тұзды суда балық аулаумен де айналысады. 19 ғасырда француздар өздерінің еркін капиталистік саясатының арқасында қытай бизнесінің дамуына мүмкіндік берді. Камбоджаның күріш өңдеу өнеркәсібі толығымен қытайлардың қолында, олар Камбоджаның күріш дәнекерлеу өнеркәсібіне толық монополияны иеленеді. 20 ғасырдың басында Камбоджаның барлық күріш зауыттары қытайлардың бақылауында болды, ал қытай күріш саудагерлері елдің күріш экспортының барлығына жауапты болды. Күріш дилерлерінің иерархиясы кішкентай ауылдық күріш дилерінен бастап, Чолон стиліндегі алып күріш зауыттарына дейін құрылды. Қытай тегінен шыққан көптеген камбоджалық дүкен иелері күріш саудасымен қатар ақша беру және өндірілген тауарларды бөлшек саудада сату сияқты басқа да пайдалы тауарлар мен қызметтерді ұсынады. Камбоджа халқының 1 пайызынан да аз құраса да, қытай тегінен шыққан камбоджалықтар Камбоджа қор биржасындағы нарықтық капитализация бойынша тіркелген компаниялардың 70 пайызын бақылайды деп есептеледі. 1963 жылғы қытай коммерциялық жылнамасында тізілген 346 кеме компаниясының кемінде 267 немесе 78 пайызы қытай тегінен шыққан камбоджалықтарға тиесілі, ал ең ірі он компанияның сегізі де оларға тиесілі болды. Қалғандары француздарға немесе мемлекетке тиесілі болды, бірақ экономикалық үстемдік қытай камбоджалық кәсіпкерлерді қаржы делдалы ретінде әрекет етуге және француздар үшін де, өздері үшін де агенттер ретінде жұмыс істеуге итермеледі. Сонымен қатар, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Қытайдың Камбоджаға инвестициясы француздардан кейін екінші орында тұрды. Колониалды француз билігінен кейін қытайлар Камбоджа экономикасындағы саудалық үстемдігін сақтап қалды, король Сианук билігінің (1953-1970) кезеңінде де осы үстемдік сақталды. Пномпень қаласында халықтың үштен бірі қытай тегінен шыққан, шамамен 135 000 адам тұрады, олар өздерінің аяқ киімше жасаушы, тіс дәрігері, кинотеатр иесі, шаштараз, нан пісіруші, ағаш шеберлері және тіс дәрігерлері ретінде табандарына нан табады. Қытай камбоджалық бизнес қауымдастығының көп бөлігі диалект пен этникалық топқа байланысты араласты, қауым этникалық және отбасылық қатынастарға негізделген, капиталды іздеу, еңбек ұйымдастыру және әртүрлі саудада өзіндік экономикалық нишаны жасау кезінде бірікті. Қытай кәсіпкерлері сондай-ақ кхмер патшалық отбасынан келісімшарттар ала алды, оларға инвестициялық капиталды жинауға және несиелерді алуға арналған кең туыстық желілерге қол жеткізу мүмкіндігі берілді, сондай-ақ елдегі құмар ойындар, опиум фермалары, күрмешілдік брокерлік үйлер және балық шаруашылықтарын жүргізуге рұқсат берілді. Кантондықтар күріш, бұрыш және тұз саудасын кеңінен бақылады, ал Teochew көтерме және бөлшек саудаға үстемдік етті, отарлық кезеңнен кейінгі Камбоджа экономикасына зор ықпал етті. Бамбук желісі бизнес-моделін пайдаланып, Камбоджада жұмыс істейтін қытайлық компаниялар отбасылық бизнес, сенімге негізделген желілер және орталықтандырылған бюрократиямен қамқорлық шаралары ретінде құрылған. Сонымен қатар, осы кәсіпкерлік жолдарды қолдап отырған әлеуметтік механизмдер негізінен отбасылық, этникалық, мәдени және меценаттық-клиенттік байланыстарға негізделген, жеке және бейресми сенімге құрылған. Сонымен қатар, қытай конфуциандық бизнес тәжірибелері қолданылады, сондай-ақ қазіргі Камбоджада кең таралған «қытайлықтық» пен әлеуметтік-экономикалық табыс арасындағы стереотиптік байланыс та бар. Пномпеньдің шағын және орта бизнес қауымдастығы үшін, жаңадан келген қытай мигранттарының әлеуетті клиенттері, шикізат, жабдықтар, тұтыну тауарлары және Үлкен Қытайдан инвестициялық капитал иелері үшін олардың бизнес қызметін еңсеруге мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Камбоджа ағашының, ақшалай дақылдардың экспорты және қытай инвестициясының ағыны жылжымайтын мүлік, энергетика және құрылыс кәсіпорындары үшін кәсіпкерлер мен қытай тегінен шыққан инвесторлардың капитал салуына мүмкіндік беретін жағдай жасады. Бүгінде қытай тегінен шыққан камбоджалықтар ел экономикасын халықаралық қытай экономикалық бекеті ретінде ашудың алдында тұр. Қазір Камбоджаға келіп жатқан шетелдік инвестициялардың көп бөлігі қытайлық бамбук желілері арқылы жүзеге асырылуда. Қытай камбоджалық бизнес қауымдастығының көптеген мүшелері Камбоджадан тыс қытай және шетелдік қаржыгерлер мен инвесторлардың агенттері ретінде әрекет етеді. Ерекше атап айту керек, Қытайдың Камбоджа экономикасындағы рөлі, ол Камбоджадағы басты шетелдік экономикалық күшке айналды. Қытайдың Камбоджа экономикасына сыртқы ықпалы қытай камбоджалық кәсіпкерлерге бұрынғы бизнесін қайта құруға және Кхмер Ружімен тартылып алынған мүліктерін қайтаруға көмектесті. Камбоджаның социализмнен нарықтық экономикаға өтуінен кейін, қытай қауымдастығы өзінің мәдени сәйкестігі мен экономикалық беделін қайта орнатуға кірісті. Қытайлық сәйкестіктің қайта орнатылуы Қытайдан келген инвестициялардың артуына байланысты Хань қытай этникалық мақтанышының сенімді түрде көрсетілуіне әкелді. 1990 жылдан бері Камбоджа Хань қытай сәйкестігінің, мәдени өркендеудің және бизнес гүлденуінің жаңаруын көрді. Аймақтық сауда желілері қалпына келтірілді және нарықтық экономика принциптері енгізілгеннен кейін шағын және орта бизнес өркендеді.
Like much of Southeast Asia, the Chinese dominate Cambodian commerce at every level of society. Entrepreneurial savvy Chinese have literally taken over Cambodia's entire economy. The Chinese community is one of the most socioeconomically powerful and politically influential minority communities in Cambodia. The Chinese community dominates nearly the entirety of Cambodia's business sector and is economically prosperous relative to their small population in comparison with their indigenous Khmer counterparts. With their powerful economic prominence, the Chinese virtually make up the country's entire wealthy elite. The Chinese have played a prominent role in Cambodian business and industry as their economic dominance of Cambodia dates back to the pre French colonial kingdoms where Chinese merchant traders often maintained patron client relationships with the Khmer monarchy. Taking on and playing a crucial economic role in the country, the Chinese control almost all of Cambodia's internal trade and a substantial portion of the manufacturing including rice milling and transportation sectors. Today, an estimated 60 percent are Chinese Cambodian urban dwellers engaging in commerce while the rest of the rural population work as shopkeepers, processors of food products (such as rice, palm sugar, fruit, and fish), and moneylenders. In the rural areas of Cambodia, Cambodian businessmen of Chinese ancestry operated general shops that provided the indigenous Khmer peasants with essential purchases such as farming supplies, groceries imported from China, sampots and sarongs, bamboo baskets, perfume, kerosene for lamps, alcohol as well as tobacco. Those in the Kampot Province and parts of Kaoh Kong Province cultivate black pepper and fruit (especially rambutans, durians, and coconuts). Additionally, rural Chinese Cambodians also engaged in saltwater fishing. In the 19th century, the French allowed Chinese owned businesses to flourish due to their laissez faire capitalist policies. Cambodia's rice milling industry has completely been under Chinese hands as they wield a complete monopoly over Cambodia's rice distilling industry. At the turn of the 20th century, all of Cambodia's rice mills were completely controlled by the Chinese with Chinese rice merchants being responsible for the nation's entire export of rice. Hierarchies of rice mills were established ranging from the small humble rural rice dealer all the way to the colossal Cholon style rice mills. Many Cambodian shopkeepers of Chinese ancestry also mixed and diversified other goods and services of value such as lending money and retailing manufactured goods alongside rice trading. Despite constituting less than 1 percent of the overall population of Cambodia, Cambodians of Chinese ancestry are estimated to control 70 percent of the publicly listed companies by market capitalization on the Cambodian stock exchange. Of the 346 shipping firms listed in the 1963 issue of the Chinese Commercial Annual, a minimum of 267 or 78 percent were owned by Cambodians of Chinese ancestry with the eight of the top ten businesses being owned by them as well. The remainder were either owned by the French or state owned but economic preponderance prompted Chinese Cambodian businessmen to act as financial intermediaries and operating as agents for the French as well as their own. In addition, Chinese investment in Cambodia was second to the French prior to the Second World War. Following the era of post colonial French rule, the Chinese retained their commercial dominance throughout Cambodia's economy throughout the reign of King Sihanouk (1953 1970). In the city of Phnom Penh, a third of the total population was of Chinese ancestry numbering some 135,000 people who made their living as shoemakers, dentists, cinema owners, barbers, bakers, carpenters, and dentists. Much of the Chinese Cambodian business community mingled amongst themselves along the lines of dialect and ethnicity as the community cohered together based on ethnic and familial relations when it came to pursuing capital , organizing labour, and carving out their own unique economic niches in various trades. Chinese entrepreneurs were also able to secure contracts from the Khmer royal family, where they were granted access to vast kinship networks to marshal investment capital and shore up credit and loans as well as given privileges to operate gambling dens, opium farms, pawn brokerage houses, and fisheries throughout the country. The Cantonese held extensive control on the rice, pepper, and salt trade and the Teochew dominated the wholesale and retail trade, exerted an enormous clout on the Cambodian economy during the post colonial era. Utilizing the bamboo network business model, Chinese owned businesses operating in Cambodia are structured as family businesses, trust based networks, and patronage arrangements with a centralized bureaucracy. Moreover, social mechanisms that underpin these entrepreneurial trajectories largely derive from family, ethnic, cultural, and patron client ties based on personalized and informal trust. In addition, Confucian Chinese business practices are employed along with societal discourses that stereotypically link “Chineseness” with socioeconomic success which is omnipresent in contemporary Cambodia. For Phnom Penh's small and medium business community, potential incoming clientele amongst newly acclimated Chinese migrants, raw materials, machinery, consumer goods, and investment capital from Greater China have served as indispensable means for many of the owners who are of Chinese ancestry saw an unprecedented expansion of their business activities. Moreover, the export of Cambodian timber, cash crops, alongside the inflow of Chinese investment have created auspicious conditions ripe with business opportunities manifesting in the form of real estate, energy, and construction ventures for budding Cambodian entrepreneurs and investors of Chinese ancestry to capitalize on. Today, Cambodians of Chinese ancestry are now at the forefront of opening up the country's economy as an international Overseas Chinese economic outpost. Much of the foreign investment now entering Cambodia is being channeled through Overseas Chinese bamboo networks. Many members of the Chinese Cambodian business community often act as agents for expatriate Mainland and Overseas Chinese financiers and investors outside of Cambodia. Of particular note is Mainland China's economic role in the country, which has emerged to become a dominant foreign economic power player in Cambodia. China's source of external influence in the Cambodian economy has encouraged Cambodian businessmen of Chinese ancestry to reestablish and regain their past businesses and regain their lost property which was once confiscated by the Khmer Rouge. Following the transition of Cambodia from socialism to market driven state owned capitalist principles, Cambodia's Chinese community began to reassert their cultural identity and economic clout. This reassertion of Chinese identity has blossomed into confident displays of Han Chinese ethnic pride following the influx of Mainland Chinese investment into Cambodia. Since 1990, Cambodia has witnessed a rebirth of Han Chinese identity, cultural expression, and business boom across the country. Regional trade networks were restored and small and medium sized businesses have flourished since the introduction of market driven state owned capitalist principles.