Кіріспе
Август прозасы толыққанды анықталмаған, себебі "Август" терминінің анықтамасы көбінесе поэзиядағы талғамның өзгеруіне байланысты. Дегенмен, Август әдебиетімен сипатталатын кезеңде прозалық жазу жоғары әдебиет ретінде дамыды. Эссе, сатира және философия мен дін саласындағы диалогтар осы дәуірде гүлденді, ал ағылшын романы нағыз көркем өнер түрі ретінде пайда болды. Август дәуірінің бастапқы кезінде эсселер көбінесе еліктеуге негізделген, романдар аз болды және романтика басымдық танытты, ал проза сатира үшін сирек қолданылатын формат еді. Бірақ, кезеңнің соңына қарай ағылшын эссесі толыққанды қалыптасқан мерзімді басылымға айналды, романдар ойын-сауық және маңызды авторлар үшін шығарма жазу құралы ретінде драмадан басып өтті, ал проза қоғамдық пікірталас саласындағы барлық қажеттіліктерге қызмет етті. Осы дәуірде сарайға орталықтанған және поэтикалық әдебиеттен прозаның демократиялық, орталықтандырылмаған әдеби әлеміне көшуге жағдай жасалды.
Сауаттылықтың алғышарты
XVIII ғасырдың басындағы сауаттылық деңгейін дәл бағалау қиын. Дегенмен, сауаттылық мектепке қабылдану көрсеткіштерінен әлдеқайда жоғары болған және жұмысшы, орта және жоғарғы таптарға (Томпсон) тараған көрінеді. Шіркеулер әрбір христианның Библиені оқуын қажет етті, ал жер иелеріне берілген нұсқауларда олардың қызметшілер мен жұмысшыларды оқытуға және оларға Библиені дауыстап оқып беруге міндетті екендігі көрсетілген. Сонымен қатар, сауаттылық тек еркектерге ғана тән емес, әйелдердің сауаттылық деңгейін анықтау өте қиын. Егер жұмысшылар сауатсыз болса да, кейбір көркем әдебиеттер сауатты адамдардан тыс кең таралды, себебі олар сауатсыздарға дауыстап оқылды. Сауатты адамдар үшін Англияда айналымдық кітапханалар Август дәуірінде ашыла бастады. Біріншісі, 1725 жылы Бат қаласында құрылған болуы мүмкін, бірақ олар тез тарады. Кітапханалар үгіт-насихат жинақтары мен әдеп-ғұрып кітаптарын сатып алды, олардың барлығына қол жетімді болды, бірақ олар әйелдердің демеушілігімен және роман оқумен байланысты болды. Айналымдық кітапханалар, әсіресе әйелдер үшін, кітаптарға деген құштарлықтарын қанағаттандырудың, кітап сатып алуға шығын жұмсамайтын жолы болды. Кітаптар әлі де басты назарда жұмыс құралы ретінде қарастырылғандықтан, тек ойын-сауық үшін жазылған кез келген кітапқа жеңілтек деп айып тағылды. Сондықтан, романдар мен жеңіл ойын-сауықтардың сатылуы осы кітаптарға деген үлкен сұранысты көрсетеді.
Эссе / журналистика
Монтескьедің «эсселері» XVIII ғасырда ағылшын авторларына француз тілінде де, аудармада да қолжетімді болды, және ол бірнеше кейінгі авторларға мазмұны мен формасы жағынан әсер етті, бірақ ағылшын эссесі континенттік дәстүрден тәуелсіз дамыды. Реставрация кезеңінің соңында мерзімді әдебиет танымал бола бастады. Бұл жаңалықтардың оқырман сұрақтарымен және сол күнгі әдет-ғұрыптар мен жаңалықтар туралы пікірлермен біріктірілуі болды. Мерзімді басылымдарды шығару арзан, тез оқылатын және қоғамдық пікірге әсер етудің тиімді жолы болғандықтан, олардың саны «Афиналық Меркурийдің» табысынан кейін күрт өсті (1690 жылдары өркендеп, 1709 жылы кітап түрінде жарық көрді). 18 ғасырдың басында көптеген мерзімді басылымдар достар тобының салыстырмалы түрде дәйекті саяси көзқарасын ұсынуға мүмкіндік берді, және олар кітап сатушының қолдауымен шығарылды. Бірақ, бір мерзімді басылым барлық басқаларын басып өтіп, эссе жазудың жаңа философиясын ұсынды – ол Джозеф Аддисон мен Ричард Стилдің «The Spectator» журналы болды. 1711 жылы «The Spectator» басылымы басталғанда, Лондонда мерзімді әдебиет өркендеген еді, бірақ «The Spectator» сол дәуірдегі ең табысты және маңызды басылым болды. Әр саны бір парақ қағаздан, екі жағына басылып, кейде жарнамалармен шығарылды, және оның нөмірлері Лондонның барлық жерінде ғана емес, сонымен қатар елдің шалқарына да таратылды. Басылым тоқтағаннан кейін жиырма жыл өткен соң да адамдар осы журналдардың жинақтарын мұралық мүліктерінің қатарына қосты. Аддисонның проза стилі шеберлікпен, тыныш, сөйлемдердің тепе-теңдігімен ерекшеленді. Стилдің проза стилі Аддисонға қарағанда тікелей және дүниеге бейім болды. Журнал бірнеше псевдонимдермен жазылған кейіпкерлерді жасады, соның ішінде «Мистер Спектатор», Роджер де Коверли және «Исаак Бикерстафф» (Джонатан Свифттен алынған кейіпкер). Екі автор да өздерінің баяндаушыларын қоршап, ойдан шығарылған оқиғалар құрды. Мысалы, Роджер де Коверли Коверли-холлдан шыққан, отбасысы болған, аң аулауды ұнатқан және беделді помещик болған. Бұл оқиға жеңіл-жеңіл, сериялық романға ұқсас әсер берді, сонымен қатар ақымақтық туралы ойлар мен философиялық толғаныстармен араластырылды. Газеттің саясаты көбінесе вигтік болды, бірақ ешқашан өткір немесе педантикалық емес, сондықтан бірқатар танымал торилер газетке «хаттар» жазды (бұл хаттар көбінесе нақты хаттар емес, қонақ авторлардың жазбалары болды). Латын тіліндегі күрделі сөйлемдер мен әлемге бейтарап көзқарас (қатысушы емес, көрерменнің позициясы) ағылшын эссесінің дамуы үшін маңызды болды, өйткені ол Аддисон мен Стилге мінез-құлық пен оқиғаларға түсініктеме беруге және ой жүгіртуге мүмкіндік берді, бұрынғы, саяси басылымдардағыдай, белгілі бір саясатты немесе тұлғаны қолдаудың орнына, және таза ойын-сауыққа сүйенбестен (мысалы, «Афиналық Меркурийдегі» сұрақ-жауап форматында). Сонымен қатар, «Көрермен» позициясы автор мен оқырманға философ пен оқушы ретінде емес, теңдес ретінде кездесуге мүмкіндік берді (Монтескьемен болған жағдай). Соңғы қалпына келтірудің мәдени жаңалықтарының бірі кофеханалар мен шоколадханалар болды, онда адамдар кофе немесе шоколад ішуге жиналатын (шоколад ыстық шоколад сияқты сусын еді және тәттіленбеген). Қаладағы әрбір кофехана белгілі бір топ адамдармен байланысты болды. Мысалы, пуритан саудагерлері Ллойдтың пайдасына Лондонның Ллойдін құрды. Бірақ Баттон мен Уиллдің кофеханалары жазушыларды тартты, ал Аддисон мен Стил өздерінің Kit Kat клубының орталығы болды және авторлардың беделінің өсуіне немесе төмендеуіне күшті ықпал етті. (Бұл кейінірек Александр Поптың сатирикалық көрінісі болды, өйткені Аттикус «кіші сенаттың» сикофанттарына кішігірім тиран ретінде әрекет етті.) Аддисонның эсселері, аздап Стилдің эсселері сол кездегі сындық тұжырымдаманың негізін қалауға көмектесті. Аддисонның қиял туралы эсселері эстетикалық философияның дистилляциясы және қайта тұжырымдалуы ретінде өте ықпалды болды. Мистер Спектатор мода, әйелдердің мақтандығы, әңгіменің мәнсіздігі және жастардың ақымақтығы туралы пікір білдірді. «The Spectator» журналының табысынан кейін, пікір білдіретін саяси мерзімді басылымдар пайда болды, соның ішінде шамалы торилік «The Guardian» және «The Observer» (ескеріңіз, бұл мерзімді басылымдардың ешқайсысы үзіліссіз бүгінгі күнге дейін жалғасқан жоқ). Эдвард Кейв 1731 жылы «The Gentleman's Magazine» журналын құрып, алғашқы жалпы қызығушылық тудыратын журналды жасады. Ол әскери қойманың әртүрлі материалдарына ұқсас «журнал» терминін алғаш рет қолданды. «The Gentleman's Quarterly» журналы да жақын арада пайда болды. Кейбір журналдар жаңалықтарды пікірлерден гөрі көп көрсетті, ал басқалары әдебиеттің жаңа туындыларына шолу жасады. Көптеген мерзімді басылымдар 1670 жылдан бері богемдік өмір салтымен байланысты болған Иннс-оф-Корт аймағынан шықты. Сэмюэл Джонсонның кейінгі «The Rambler» және «The Idler» журналдары Мистер Спектатордың позициясын жаңартып, ойлар мен философияға, сондай-ақ әдеби сынға платформа ұсынды. Бірақ, саяси фракциялар (тарихшы Луи Б. Намиер еске салады, Англияда бұл уақытта ресми түрде саяси партиялар болған жоқ, бірақ Лондонда тұратындар олар туралы жиі айтқан) және саясаткерлердің коалициялары баспасөздің күшін тез түсінді, және олар қару-жарақ тарату үшін газеттерді қаржыландыра бастады. Роберт Харлидің тори министрлігі (1710–1714) баспасөзді құруға және оны сатып алуға 50 000 фунт стерлингтен астам қаражат жұмсады деп хабарланды. Саясаткерлер газеттер жазды, газеттерге жазды және газеттерді қолдады, және кейбір мерзімді басылымдардың, мысалы, Mist's Journal, партияның ресми органы екені белгілі болды.
Философия және діни жазу
Қайта жаңғыру дәуірінен өзгеше, Август дәуірінде дау-дамай тудыратын әдебиет азырақ болды. Ричард Бакстер, Джордж Фокс, Джеррард Винстанли және Уильям Пенн тудырған ерекше күшпен салыстырғанда, 18 ғасырдың бірінші жартысындағы диссидент діни әдебиеті сарқылып қалды. Романмен байланысты есімдердің бірі – пуритандық жазудағы ең белгілісі: Дэниел Дефо. Аннаның тәж киюінен кейін диссиденттердің Қайта жаңғыруды кері қайтару үміті төмендеді. Сонымен қатар, 1701 жылғы "Жабылу туралы акт" олардың басты біріккен нүктесін жойды, себебі Англияның Рим католиктік дініне айналмауына көз жетті. Сондықтан диссидент әдебиеті шабуылдан қорғанысқа, революциялықтан консервативтіге ауысты. Осылайша, Дефоның жоғары және төмен шіркеу арасындағы күрестегі танымал шабуылы "Диссиденттермен ең қысқа жол; немесе шіркеуді орнату туралы ұсыныстар" түрінде болды. Бұл шығарма сатирикалық, шіркеудің қиындықтарына байланысты құрылған тұлғалардың барлық алаңдаушылықтарына шабуыл жасайды. Сондықтан бұл шабуылға ұшырағандарға жасалған шабуыл және он бес жыл бұрын табылған бас тарту әдебиетінен аздап ерекшеленеді. Дефо осы еңбегі үшін жазаға тартылды. Ол журналистика және романдары арқылы пуритандық күресін жалғастыра берді, бірақ ешқашан мұндай қоғамдық сатирамен айналыспады. Діни дау-дамайлардың қаһарлы шайқастарынан гөрі, 18 ғасырдың басында пайда болған, іс жүзінде кеңістіктік кеңістік пайда болды. Ганновер патшалары шіркеу саясатынан және басқарудан алшақтап, төмен шіркеу лауазымдарын ұнатты. Анна шіркеу мәселелерінде нақты ұстанымдар қабылдамады. Осы дәуірдің ең көрнекті еңбегі, ең көп цитата келтірілген және оқылған Уильям Лоудың "Ынталы шақыру құлшыныс пен қасиетті өмірге" (1728) (оның онлайн еңбектерін қараңыз, төменде). Лоу қазылар алқасының мүшесі болмаса да, оның кітабы сол кездегі Англиядағы барлық протестанттарға ортақ болды және оқырмандарын өздерінің христиандықтарын тереңірек ойлануға және ұстануға итермеледі. Роберт Бойльдің "Ойланулары" да танымал болды. Бұл екі еңбек те қайта жаңғыруға шақырды және олар методизмнің және Джордж Уайтфилдтің уағыз стилінің кейінгі дамуына негіз болды. Олар қоғамға емес, жеке адамға арналған. Олар жалпыға ортақ емес және жеке аян туралы барлық сенушілердің діни қызметкерлігіне шоғырланды. Сондай-ақ, Англиядағы философияны Джон Локк толыққанды басып алған кезде, Локк ізбасарлары арасында 18 ғасырда күшті бәсекелестік болды және философиялық жазу күшті болды. Епископ Джордж Беркли мен Дэвид Юм – 18 ғасырдағы Англияның ең есінде қалған философтары, бірақ басқа философтар, соның ішінде Бернард де Мандевилл, Чарльз Давенант және Адам Смит, эмпиризмнің саяси салдарларын қабылдады. Бұл тұлғалардың барлығын эмпиристер деп санауға болады, өйткені олардың барлығы қабылдаудың салыстырмалы сенімділігінен басталады, бірақ олар мүлдем басқа қорытындыға келеді. Епископ Беркли Локктың қабылдауды баса назарда ұстауын кеңейтіп, "болу – бұл қабылдау" деп, қабылдаудың субъективті және объективті білімнің картезиандық проблемасын толықтай шешеді деп дәлелдеді. Тек, Беркли айтқандай, санамен қабылданатын нәрселер ғана шынайы. Егер бір нәрсені қабылдау болмаса, онда ол нәрсе болуы мүмкін емес. Сонымен қатар, бұл болмысқа ие болатын қабылдаудың әлеуеті емес, қабылдаудың нақтылығы. Сэмюэл Джонсон бір тасты тепкілеп, "осылайша Берклидің дәлелін жоққа шығарғанда", оның тепкісі Берклидің ұстанымын растады, өйткені тасты қабылдау арқылы Джонсон оған үлкен шындық берді. Алайда Берклидің эмпиризмінің мақсаты кем дегенде ішінара кем немесе табылмаған нәрселерді кім байқайды және түсінеді деген сұраққа алып келу болды. Беркли үшін материяның тұрақтылығы Құдай адамдардың емес нәрселерін көретіндігіне негізделген, тірі және үнемі хабардар, зейін қоюшы және қатысатын Құдай – объективті материяның болуына қатысты жалғыз ұтымды түсінік. Демек, Берклидің күмәнділігі сенімге алып келеді. Дэвид Юм, екінші жағынан, сол кезеңнің ең радикалды эмпиристік философы болды. Ол кез келген жерде болжамдарға және тексерілмеген үй-жайларға шабуыл жасады, ал оның күмәнділігі басқа эмпиристер материалды деп санайтын салаларда метафизиканы көрсетті. Юм индуктивті логиканың әлсіздігіне және энергия мен себеп-салдарлық сияқты негізгі ұғымдардың артында тұрған мистикалық болжамдарға шабуыл жасады. (Мысалы, энергияны энергия ретінде көргендер бар ма? Байланысты оқиғалар нақты себепті ме, әлде сәйкес келе ме?). Юм діндегі сеніміне қатысты сұрақтарға кірмей, теология мен космогонияның логикасы мен болжамдарына жасаған шабуылы қиратушы болды. Ол антиаполог болды, бірақ ешқашан атеист болуға келіспеді. Кейінгі философтар Юмдағы утилитаризм мен натурализмнің негізін көрді. Әлеуметтік және саяси философияда экономика көптеген пікірталасқа негіз болады. Чарльз Давенант, радикал виг ретінде жазып, сауда мен ізгілік туралы теориялық аргументті алғашқы болып ұсынды, "Гранттар мен қайтарулар туралы әңгіме" және "Күш тепе-теңдігі туралы эсселер" (1701). Алайда Давенанттың еңбегі тікелей ықпалды болған жоқ. Екінші жағынан, Бернард де Мандевиллдің "Араның мысалы" сауда, мораль және әлеуметтік этика туралы даудың орталық нүктесіне айналды. Бұл бастапқыда 1705 жылы "Шырылдаған Ара, немесе Адалдыққа айналған тонаушылар" атты қысқа өлең болды. Алайда 1714 жылы ол оны қазіргі атауымен, "Араның мысалы: немесе жеке жамандықтар, қоғамдық пайдалар" деп жариялады және "Моральдық ізгіліктің шығу тегі туралы зерттеу" кіргізді. Мандевилл ысырапшылық, құштарлық, мақтан және басқа да "жеке" жамандықтардың (адамның қоғамдық іс-әрекеттеріне емес, адамның психикалық жағдайына қатысты) қоғам үшін жақсы екенін айтты, өйткені олардың әрқайсысы адамды басқаларды жұмысқа алуға, еркін жұмсауға және экономика арқылы ақша ағынын босатуға итермелейді. Уильям Лоу осы еңбекке шабуыл жасады, сондай-ақ епископ Беркли (1732 жылы "Алсифрон" диалогының екінші бөлімінде). 1729 жылы жаңа басылым пайда болғанда, кітап қоғамдық зияндылық ретінде қудаланды. Ол мерзімдік басылымдарда да айыпталды. Джон Браун оны Шафтесберидің сипаттамалары туралы эссесінде (1751) сынады. Ол 1755 жылы қайта басылды. Мандевиллдің аргументінен туындаған маңызды саяси және экономикалық философия болғанымен, ол бастапқыда Марлборо герцогінің Англияны жеке байыту үшін соғысқа алып кетуіне сатира ретінде жазылған. Мандевиллдің еңбегі парадоксқа толы және кем дегенде адам прогресінің және ішкі ізгіліктің қарапайым философиясын проблемалық етуге арналған.
1750 жылдан кейін
Адам Смиттің есіміндегі қарапайым адамдар оны капитализмнің әкесі деп біледі, бірақ оның 1759 жылғы «Моральдық сезімдер теориясы» моральдық әрекеттің жаңа негізін табуға тырысты. Оның «сезімге» баса назар аударуы сол дәуірмен үйлесімді болды, себебі ол дұрыс әрекеттің негізі ретінде жеке адамдар арасындағы «ықылас» қажеттілігін атап өтті. Локктың «Адам ақылы туралы эссесінде» алғашқыда қарапайым түрде ұсынылған, сезімтал тірі организмдер арасындағы табиғи байланыс, тек сөздерді ғана емес, сонымен қатар эмоцияларды және сана жағдайларын жеткізу үшін қажет деген идея, мұнда толыққанды ашылды. Фрэнсис Хатчесон адамдарда моральдық сезімнің жекеленген сезімі (созданға ұқсас, бірақ алғашқы және табиғирақ) бар деп есептесе, Смит моральдық сезімнің таратылатынын, оның эмпатия деп аталатын нәрсе арқылы таралатынын айтты. Бұл идеялар Джонатан Свифт сияқты зейінді адамдар тарапынан сыналыпты (ол «Ваннаның тарихы» оқырмандарының оны түсінуге қабілетсіз болады деп сендірді, егер олар өзі сияқты кедей, аш, жаңа ғана шарап ішкен және белгілі бір шатыр бөлмеде болмаса), бірақ Смит пен Дэвид Хартли арқылы олар сентиментальді романға және тіпті Methodist қозғалысына әсер етті. Егер ықыласты сезім моральдық қағидаларды жеткізсе, онда ықыласты жағдайлар жасау арқылы моральдыққа ықпал етуге бола ма? Смиттің ең маңызды еңбегі – 1776 жылғы «Халықтар байлығының сипаты мен себептері туралы зерттеу». Оның де Мандевилл, Юм және Локкпен ортақ нәрсесі – ол мораль туралы ойланбастан, материалдық алмасу тарихын талдаудан бастады. Идеалдан нақтыға қарай қорытынды шығарудың орнына, ол нақтыны зерттеді және индуктивті ережелерді қалыптастыруға тырысты. Алайда, Чарльз Давенант және басқа радикалды виг авторларынан (Дэниел Дефоны қоса) айырмашылығы, ол да қалаған нәтижеден бастап, саясатты кері бағытта құруға тырыспады. Смит, керісінше, аналитикалық экономиканың тұжырымдамалық негізін құру үшін қатаң эмпирикалық негізде жұмыс істеді.
Роман
Жоғарыда айтылғандай, романның негізі журналистикада қаланды. Ол сондай-ақ драма және сатирамен де орнатылды. Свифттің «Гулливердің саяхаттары» (1726) сияқты ұзын прозалық сатираларда оқиғалар арқылы өтіп, сабақ алуы мүмкін (немесе болмауы мүмкін) орталық кейіпкер болды. Шын мәнінде, Томас Мордің «Утопия» (1516), Раблестің «Гаргантуа» және «Пантагруэль» (1532–64) сияқты сатиралар мен философиялық шығармалар, тіпті Эразмның «Ақымақтың мақтауы» (1511) философиялық мақсатқа бағынышты ұзақ көркем шығармалар қалыптастырды. Алайда, роман жазу үшін ең маңызды сатирикалық көз – Мигель де Сервантестің «Дон Кихот» (1605, 1615) романы болды, ол испан тілінен ағылшын тіліне қоса басқа да еуропалық тілдерге жылдам аударылды. Ол ешқашан басылымнан шықпады, ал Август дәуірінде журналистердің (Нед Уорд, 1700 және Питер Моттекс, 1712) және романдар жазушылардың (Тобиас Смоллетт, 1755) әртүрлі стильдердегі көптеген еркін аудармаларын көрді. Жалпы, драма, журналистика және сатира деген осы үш бағыт романның үш түрлі түрін туғызғанын көруге болады. Афра Бен 18 ғасырдың басында әдеби роман жазған, бірақ оның тікелей ізбасарлары көп болған жоқ. Бэннің «Адлиан мен оның әпкесі арасындағы махаббат хаттары» (1684) сатирадан, ал оның «Оруноко» (1688) – театрлық тәжірибеден шыққан. Деларивье Мэнлидің «Жаңа Атлантида» (1709) повесі Бенаның мұрагеріне жақын, бірақ оның романы саяси және сатирикалық болса да, шағын жанжал тудырды. Екінші жағынан, Дэниел Дефоның «Робинзон Крузо» (1719) – жаңа ғасырдың алғашқы ірі романы. Дефо «Робинзон Крузоға» дейін саяси және діни талас-тартыстарды жазған, және ол оның құрастырылуы кезінде және одан кейін журналист болып жұмыс істеді. Осылайша, Дефо Александр Селкирктің естеліктерін тапты, ол бірнеше жыл бойы Оңтүстік Америкадағы аралда қамалып қалған өте қатыгез адам еді. Дефо өмірдің шынайы мәнін алып, содан ойдан шығарылған өмірді жасады. Крузо жер аударылған шотландтық емес, адал пуритан болды. Крузо бүкіл уақыт бойы жалғыз қалмастан, Жексенбі есімді жабайымен кездеседі, оны өркениетті етеді. Шынайы Селкирк құл саудагері болған, ал Крузо әлдеқайда білімді мұғалім және миссионер болып шықты. Саяхат жазуы сол кезеңде өте жақсы сатылды, және қарақшылар мен жабайылармен ерекше оқиғалар туралы әңгімелер көпшілікке танылды, ал Дефо өзінің көркем шығармаларымен журналистік нарықты қанағаттандырды. Дефо өзінің келесі романдарында өмір мен жаңалықтарды алуды жалғастыра береді. 1720 жылдары Дефо Applebee's Journal журналына қылмыскерлердің «Тәжірибесін» жазды. Ол белгілі қылмыскерлермен сұхбат жасап, олардың өмірбаяны туралы баяндады. Белгілі қылмыскерді асып тастаған кезде газеттер мен журналдар қылмыскердің өмірі, соңғы сөзі, қылмыскердің асылмас үндеуі және т.б. туралы есеп береді, ал Дефо олардың бірнешеуін жазды. Атап айтқанда, ол Джек Шепард пен Джонатан Уайлдты зерттеді және біріншісінің қашып кетуі (және тағдыры) мен екіншісінің өмірін шындыққа сай жазды. Дефо, бәсекелестерінен айырмашылығы, өте сақтықпен жұмыс істеген журналист болған сияқты. Оның шығармалары үлкен қиялға бай және тақырыпты қалыптастыру үшін фактілерді шебер қалыптастырғанмен, оның журналистикасы нақты тергеуге негізделген сияқты. Дефо жезөкшелер мен қылмыскерлер туралы репортажынан өмірдегі Мэри Моллиноны таныған болуы мүмкін, ол Молл Фландриядағы Моллдың (1722 ж.) үлгісі болған болуы мүмкін. Шынайы Селкирктің ойдан шығарылған Крузоға айналуы сияқты, ойдан шығарылған Молл – бұл нағыз жезөкше болмағанның бәрі. Ол материалдық пайда табудың айбынды мансабын қолдайды, Мэрилендке сапар шегеді, инцест жасайды, Англияға оралады және күнәларына өкініп, өкініп қалады. Ол Мэрилендтің барлық пуритандарына жаңа уәде етілген жерге оралады, онда ол адал өмір сүреді, үлкен ақшамен (оның азғын өмірінен алынған). Сол жылы Дефо «Жабақ жылының журналы» (1722), ал «Полковник Джек» (1722), жұмысшы таптың еркек көтерілуінің оқиғасы туралы журналистік шығарма шығарды. Соңғы романы Роксанада (1724 ж.) құлаған әйелдер тақырыбына оралды. Дефоның шығармалары тақырыптық жағынан үнемі пуритандық. Олардың барлығы құлдырау, рухтың төмендеуі, қайтадан құтқарылу және экстаздық көтерілуді қамтиды. Бұл діни құрылым міндетті түрде bildungsroman-ды қамтыды, өйткені әр кейіпкер өзі туралы сабақ алуы және дана болып шығуы керек еді. Бұл аралықта басқа да романдар мен романдар жазылған болса да, Сэмюэл Ричардсонның «Памела, немесе ізгілік сыйлық» (1740) – ағылшын романындағы келесі маңызды оқиға. Ричардсон Дефо сияқты диссент болды. Алайда, Дефодан айырмашылығы, оның кәсібі баспагерлік еді, журналистика емес. Сондықтан, оның жанрлық үлгілері Дефодан мүлдем өзгеше болды. Журналистік өмірбаяннан жұмыс істеудің орнына, Ричардсон сол кезде танымал болған зорлық көріп, қиын жағдайға түскен әйелдер туралы драмалық ескертулерді және жақсарту кітаптарын есінде ұстады. «Памела» – Афра Беннің «Махаббат хаттары» сияқты эпистолярлық роман, бірақ оның мақсаты – кедей ауыл қызының өміріндегі бір тарауды көрсету. Памела Эндрюс «Мырза Б.» жұмысына кіреді. Мінезді қыз анасына үнемі хат жазады, ал христиан қызы өзінің «әдептілігін» (яғни, бойжеткендігін) сақтауға тырысады, өйткені Мырза Б. оған құмар. Сюжет біршама мелодрамалық және қайғылы: оқырманның көңілі мен қорқынышы осы кітаптың бойына сіңіп, роман 17 ғасырдың соңындағы трагедияға жақын. Алайда, Памела жеңіске жетеді. Ол Мырза Б.-нің реформасы үшін періштедей әрекет етеді, ал роман оның жұмыс берушісіне үйленуімен және леди дәрежесіне көтерілуімен аяқталады. «Памела», автор сияқты, диссенттің және вигтердің сыныптағы өрлеуіне қарайтын көзқарасын ұсынады. Ол қасиетті адамның міндетін және табандылығын баса назарлайды, ал бұл шығарма зор халыққа ең көп таралды. Ол сонымен қатар шамалы уақыт ішінде сатиралар жиынтығын тартты. Генри Филдингтің жауабы Ричардсонның ізгі қызын Колли Сиббердің ұялған Өтінішімен байланыстырып, «Шамела, немесе Мисс Шамела Эндрюс өміріне қатысты өтініш» (1742) түрінде жазды, бұл Ричардсонға жауаптардың ең есте қаларлығы болып табылады. Біріншіден, ол екі автордың арасындағы бәсекелестікті басталды. Екіншіден, өте еркін және әжуалық сатираның астында Ричардсонның тақырыптарына байланысты ұғымды және рационалды сын бар. Филдингтің сатирасында Памела, Шамела ретінде, білімді лондондық емес, ауылдық шаруа сияқты жазады (Памела болғандай), және ол Мырза Бубидің (Мырза Б. деп аталатын) үйіне келгеннен бастап «әдептілігін» сату арқылы осы жердің ледисі болуға ұмтылады. Филдинг сондай-ақ әйелдің драмалық, үздірілмейтін оқиғалар туралы жаза алатыны туралы болжамды сатиралайды («Ол енді төсекке жатады, анам. Ой, құдай, менің әдептілігім! Менің әдептілігім!»). Атап айтқанда, Филдинг Ричардсонның романы өте жақсы, жақсы жазылған және өте қауіпті деп ойлады, өйткені ол қызметші әйелдерге олар байлыққа және жоғары лауазымға ұйықтау арқылы жете алады деген иллюзияны ұсынды. Шындығында, Филдинг қызметші әйелдерді зорлап, лордтардың рухани қайта оянулары мен уәделерінен бас тартатынын көрді. Шамеланың қабақты сатирасынан кейін Филдинг Джозеф Эндрюспен Ричардсонды әрі қарай қызықтырды. Шамела анонимді түрде пайда болды, бірақ Филдинг Джозеф Эндрюсті 1742 жылы өзінің атынан жариялады. Джозеф Эндрюс – Шамеланың бауырының тарихы, Джозеф өмір бойы өз бойжеткендігін қорғауға тырысады. Әйелдер, емес еркектер, жыныстық агрессорлар болып табылады, ал Джозеф тек өзінің орнын және өзінің шын махаббатын, Фанниді табуға және балалық шағындағы досы, Пастор Адамспен бірге Лондонға кітап сатуға баратын кісіге қосылуға тырысады. «Фанни» термині 18 ғасырда ұятты мағынаға ие болғандықтан, Джозефтің «Фанним» деген құштарлығы сатиралық соққы ретінде сақталады, ал жыныстық зорлықтың инверсиясы Ричардсонның бойжеткендікке баға беруінің мәнін ашып береді. Алайда, Джозеф Эндрюс тоқталмайды...
Кейінгі романдар/басқа бағыттар
Романның осы дамуы кезінде басқа да бағыттар қалыптасты. Сезімге құрылған роман 1760 жылдары басталып, қысқа мерзімге үстемдік құрды. Осы типтегі романдар жанашырлықты ерекше баса көрді. Хартлидің философиясына сәйкес (жоғарыда қараңыз), сентиментальді романдар көңіл-күйдің тез өзгеріп, құбылуына және ерекше сезімталдыққа бейім кейіпкерлерге назар аударды. Сонымен қатар, әйелдер роман жазып, бұрынғы Реставрация кезеңінен бері басым болған ескі романдық сюжеттерден алшақтады. Сара Скотттың "Миллениум залы" (1762) сияқты утопиялық романдар, Франсис Бернидің туындылары сияқты әйелдердің өмірбаяндық романдары, Шарлотта Леннокстың "Әйел Квихоты" (1752) сияқты еркектердің бұрынғы тақырыптарын әйелдерге бейімдеу және тағы да басқалары пайда болды. Бұл романдар, әдетте, нақты даму жолын немесе бір-біріне әсер етуді қатаң түрде көрсетпейді. Дегенмен, олар ер және әйел оқырмандары мен сыншылары тарапынан мақұлданған, танымал туындылар болды.
Романның тарихшылары
Иан Уотттың "Романның қалыптасуы" (1957) романдар тарихын жазу әрекеттеріне әлі де басымдық береді. Уатттың пікірінше, 18-шы ғасыр романының ерекшелігі – психологиялық реализмнің тууы. Оның сөзіне қарағанда, бұл ерекшелік 20-шы ғасырда танымал болған романға әсер етіп, оны жасаған романдарды романның нағыз бастаушыларына айналдырды. Уатт "Тристрам Шэндиді" ғасырдың ең керемет романы деп есептегенімен, оны стильдік соқпаққа салып қарады. Уатттың еңбегінен кейін көптеген теоретиктер мен тарихшылар оның тұжырымдамаларының шектеулерін жоюға тырысты. Мысалы, Майкл МакКеон 1986 жылы жарық көрген "Ағылшын романының пайда болуы" еңбегінде роман тарихын марксистік тұрғысынан қарастырды. МакКеон романды Уигтер/Торилер, Диссиденттер/Орталық билік және Капиталистер/Тұрақты феодалдар арасындағы үнемі болатын күрес аренасы ретінде қарастырды. Оның пікірінше, "роман" – жеке романдардың бәсекелес және қарама-қарсы тезистері мен антитезаларының синтезі. Яғни, "роман" – тақырыптық немесе жанрлық ережелердің анықталған және бекітілген жиынтығы емес, бәсекелес идеологиялар арасындағы келісімдер мен қақтығыстардың процесі.
Сатира (тағайындалмаған)
18 ғасырдағы прозалық сатирада бір ғана есім барлығын көлеңкелеп тастайды: Джонатан Свифт. Свифт поэзиямен қатар проза да жазды, ал оның сатиралары барлық тақырыптарды қамтиды. Сын тұрғысынан алғанда, Свифттің сатирасы қарапайым сатирадан немесе бурлесктен алыстаған прозалық пародияның дамуын көрсетті. Прозадағы бурлеск немесе лампондар жек көрінетін авторды еліктеп, тез арада абсурдқа дейін азайтады, құрбанын дөңгелек немесе ақымақтық сөздер айтуға мәжбүр етеді. Ал басқа сатиралар әдетке, үрдіске немесе саясатқа қарсы пікір білдіріп, оның кеңдігін, құрамын немесе әдістерін мазақтайды. Свифт пародияны, яғни басқаның формасы мен стилін еліктеуді, прозадағы сатирамен біріктірді. Свифт шығармалары қарсыластың дауысымен сөйлеп, оның стилін еліктейді, ал пародиялық жұмыстың өзі сатира болады: еліктеуде аргументке нәзік сатқындық болады, бірақ ол анық ақымақтыққа салынбайды. Мысалы, "Шағын Ұсыныс" (1729) шығармасында Свифт "жобалаушыны" еліктейді. Жоғарыда айтылғандай, кітап дүкендері экономикалық панацея ұсынатын жеке парақтар мен кітапшаларға толы болды. Бұл жобалаушылар мектепте үйренген риторика ережелеріне сәйкес жазатын, мәселені баяндап, нәтижеге қызығушылық танытпағанын дәлелдеп, содан кейін жоспардың пайдасын санап шығудан бұрын шешім ұсынатын. Свифт те солай істейді, бірақ ұсынылған шешім (адам жеу) - аморальді. Ұсыныста логикалық қателік өте аз, бірақ ол әдептілік тұрғысынан әбден қорқынышты, және тек ирландтарды мал ретінде қараған жағдайда ғана қабылдауға болады. Жаудың пародиясы өте жақсы жасалған, ал сатира стильдің әзіл-сықағынан емес, әдеп пен этиканың әдебиеттен тыс саласынан туындайды. Джонатан Свифттің алғашқы ірі сатирасы "Таб туралы әңгіме" (1703–1705) болды. Бұл сатира құндылықтың ескі және жаңа тұжырымдамалары арасындағы айырмашылықты көрсететін ежелгілер мен заманауилардың бөлінуін енгізді. "Заманауилар" саудаға, эмпирикалық ғылымға, қоғамнан жоғары жеке адамның ақыл-ойына және білімнің тез таралуына ұмтылды, ал "ежелгілер" туылғаннан бергі құндылыққа, қоғамның жеке адамның жақсылыққа қатысты шешімдеріне және қатаң білімге сенді. Свифттің сатирасында заманауилар ақымақ болып көрінеді, өздерінің ақымақтығымен мақтанады, тарихтың құндылығын елемейді және білімсіздігінен бейнелі тілді түсіне алмайды. Свифттің ең маңызды сатирасы – "Гулливердің саяхаттары" (1726), онда автобиография, аллегория және философия бірігіп кетеді. Саяхат жазуының пародиясы аясында (мысалы, Дефое сияқты, бірақ Лондонда таралған фантастикалық және шығыс ертегілерінен гөрі) Свифттің Гулливері Лилипутқа, бейнелі Парижмен қоршалған бейнелі Лондонға саяхаттайды және барлық фракцияларды және араздықтарды кішкентай адамдардың ұсақ-түйектері ретінде көреді. Содан кейін ол философ патшасы бар Бробдинггке, идеалды елге сапар шегеді, онда Гулливердің Лондоны патшаның: "Мен сіздің жерлестеріңіздің басым бөлігі жер бетінде жүруге рұхсат етілген жеккөрінішті кішкентай зиянкестердің ең зиянды түрі деп қорытындылаймын" деген сөздерімен сипатталады. Гулливер философиялық патшалықтан тыс, Хоухнмс жеріне, таза ақыл-ойымен басқарылатын жылқылар қоғамына барады, онда адамзаттың өзі ласпен жабылған және төменгі құштарлықтармен басқарылатын "яхулар" тобы ретінде бейнеленеді. Кейіннен Свифт сатираға жаңа үшінші кітапты қосты, ол Лапута, Балнибарби, Глубдубдрибб, Луггнагг және Жапонияға саяхат туралы гетерогенді кітап болды. Бұл кітаптағы негізгі сатира эмпиризмге және Корольдік қоғамға қатысты, оның есептерін Свифт оқыды. Лагадо академиясында әр түрлі "жобалаушылар" тұрады, олар ұшатын арал (Лондон) төмендегі жердің (ауылдың) барлық қоректерін сіңіріп алады және кейде қиын қалаларды (Даблин) сөзбе-сөз қысып тастайды. "Гулливердің саяхаттары" тақырыбы бойынша адам баласының мақтанышы мен беделін сынап бағалайды. Бірінші кітап әлемнің қазіргі күйімен басталады. Екінші кітапта философтардың идеалды патшалығы қазіргі ағылшын үшін үй емес екені көрсетілген. Үшінші кітапта қарапайым өндіріс пен тұтыну саласына қатысы жоқ ғылымға құмарлықтың пайдасыздығы мен шынайы зұлымдығы көрсетілген. Төртінші кітапта ақыл-ойының өзі жағымсыз болуы мүмкін екені көрінеді, сондықтан адамдар Яхус немесе Хуинним болмау үшін күресуі керек. Басқа сатириктер де аздап қатыгездікпен жұмыс істеді. Джонатан Свифттің сатиралары кез келген белгілі бір институтқа немесе адамгершілік жетілу әдісіне деген үмітті жойды, бірақ кейбір сатириктер оған қарағанда көңіл көтеруге және жеңіл әзілге бейім болды. Том Браун, Нед Уорд және Том Д’Урфей – Август дәуірінің басында прозада сатира жазған сатириктер. Том Браунның ең танымал шығармасы – "Лондон меридианы үшін есептелген көңілді және ойын-сауық" (1700). Ақын ретінде Браун Скарронның "Le Virgile travesti" аудармасымен, сондай-ақ рим сатиригі Петрониймен (CBEL) танымал болды. Нед Уордтың ең есте қаларлық шығармасы – "Лондон тыңшысы" (1704–1706). "Лондон тыңшысы", "The Spectator" шығар алдынан, бақылаушының позициясын алып, түсінбестен баяндады. Осылайша, Уорд Лондон өмірінің мақтанға құмарлығы мен әсте-кестелігін жанды проза стилінде жазады және сатиралайды. Уорд Август дәуірінің құпия клубтарының тарихы үшін де маңызды. Олардың ішінде "Calves Head Club-тың құпия тарихы, толық" (1706) бар, ол радикалдардың ақымақтық әрекеттерін әзілмен көрсетуге тырысты. Уорд сондай-ақ "Дон Кихот де ла Манчаның өмірі мен оқиғалары" шығармасын 1711 жылы Гудрибастик өлеңмен аударды, онда Самуэль Батлердің Сервантесті еліктеуінен туған Гудрибастик енді түпнұсқаның аудармасы үшін қолайлы орта болды (CBEL). Том Д’Урфейдің "Ақыл мен қуаныш: немесе Меланхолияны тазартуға арналған таблеткалар" (соңғы авторлық өңдеу үшін 1719) тағы бір сатира, ол нақты саяси әрекеттен гөрі көңіл көтеруді ұсынуға тырысты. Д’Урфей (немесе "Дурфей" деп туған) сөйлеуде қиындық тартатын, әзіл айтылса, әзілдің нысаны болуға дайын болған клоун еді, осының арқасында ол аристократия мен сарайдың сүйіктісі болды, және оның мансабы Реставрация мен Август дәуірінің арасында жатыр. "Меланхолияны тазартуға арналған таблеткалар" - әзілді және ұсақ әндердің жинағы, негізінен ішімдік әндер, "Атақты газ" сияқты танымал әндермен. Поуп Дурфейді сатиралағанмен, 1710 жылы жазған хатында Дурфейде өзінде жоқ күш бар екенін айтты, өйткені "Меланхолияны тазартуға арналған таблеткалар" жарық көргеннен кейін көп жылдар өткен соң да Дурфейдің әндері мыңдаған адамдардың аузында болды, ал басқа ешбір ақынның мұндай танымалдылығы мен тұрақтылығы болған жоқ. Шындығында, Дурфейдің он әні Джон Гейдің "Жақпаушы операсында" Дурфей қайтыс болғаннан бес жыл кейін қолданылды. Алайда, әсіресе Свифттің жетістігінен кейін, пародиялық сатира 18 ғасыр бойы авторлардың қызығушылығын тудырды. Саяси жазу мен саяси сатираның өркендеуіне әртүрлі факторлар ықпал етті (кейбірлері жоғарыда көрсетілген), ал Роберт Уолполдың табысы мен Парламентке үстемдігі поляризацияланған әдебиеттің және осылайша пародиялық сатираның өркендеуіне тиімді себеп болды. Бір жағынан, пародиялық құрылым авторға есімді тікелей атамай-ақ басқасын айыптауға мүмкіндік берді. Екінші жағынан, мұндай сатира авторға түзетулер ұсынбастан сынауға мүмкіндік берді. Мысалы, Свифт оқырмандарына неге құнды екенін тікелей айтпайды. Оның орнына, ол Хьюм сияқты, басқаларының сенгіштігін, наивтігін және қарапайымдылығын сынап бағалайды. Пародиялық сатира саясаттың жағдайларын және жоспарларын қарама-қарсы немесе оң құндылықтар жиынтығымен салыстырмай-ақ бұзып жібереді. Сондықтан, бұл иронияшылар мен консерваторлар үшін шабуыл жасаудың өте қолайлы әдісі болды - өзгеріске ұмтылатын құндылықтар жиынтығын жариялай алмайтын, бірақ қазіргі өзгерістерді ойсыз деп айыптауға болатын адамдар. Свифт Александр Поуп, Роберт Харли, Джон Гей, Джон Арбутнот, Томас Парнелл және Генри Сент-Джонмен дос болды. Бұл адамдар бірге...