Кіріспе
Археогнаталар – аптериготалардың әр түрлі жалпы атаулармен белгілі, мысалы, секіретін қылқаламдар. Қазіргі кездегі жәндік таксономдары арасында олар эволюциялық жағынан ең алғашқыларының бірі болып саналады; олар орта девон кезеңінде кенелермен (арахнидтермен) шамамен бір уақытта пайда болды. Қазіргі түрлерге ұқсас үлгілер палеозой дәуірінің қалған бөлігінен және одан кейінгі кезеңдердегі шөгінділерде дене және іздер (соңғылары дене іздері мен жолдары) түрінде табылған. Тарихи себептерге байланысты бұл отрядтың тағы бір атауы – Микрокорифия. 20 ғасырдың соңына дейін Zygentoma және Archaeognatha подотрядтары Thysanura отрядын құраған; екі отрядтың да екі бүйірлік церк және медиалдық эпипрокт немесе дорсальдық қосымшадан тұратын үш тік құйрығы бар. Үш мүшенің ішінде дорсальдық қосымша екі церкке қарағанда әлдеқайда ұзын; осыған орай Археогнаталар Зигентомадан ерекшеленеді, онда үш мүшенің ұзындығы шамамен бірдей болады. Археогнаталар отряды дүние жүзінде таралған; оған екі отбасыда 500-ге жуық түр кіреді. Қазіргі уақытта ешбір түрдің сақтау қаупінде екені бағаланбаған.
The Archaeognatha are an order of apterygotes, known by various common names such as jumping bristletails. Among extant insect taxa they are some of the most evolutionarily primitive; they appeared in the Middle Devonian period at about the same time as the arachnids. Specimens that closely resemble extant species have been found as both body and trace fossils (the latter including body imprints and trackways) in strata from the remainder of the Paleozoic Era and more recent periods. For historical reasons an alternative name for the order is Microcoryphia. Until the late 20th century the suborders Zygentoma and Archaeognatha comprised the order Thysanura; both orders possess three pronged tails comprising two lateral cerci and a medial epiproct or appendix dorsalis. Of the three organs, the appendix dorsalis is considerably longer than the two cerci; in this the Archaeognatha differ from the Zygentoma, in which the three organs are subequal in length. The order Archaeognatha is cosmopolitan; it includes roughly 500 species in two families. No species is currently evaluated as being at conservation risk.
Сипаттама
Археогнаттар – ұзын денелі, арқасы, әсіресе кеудесі бүктелген кішкентай жәндіктер. Олардың құрсақтары үш ұзын, құйрыққа ұқсас мүшемен аяқталады, олардың екі жақтылары церктер, ал ең ұзын медиалдық мүшесі – эпипрокт. Ондық құрсақ сегменті кішірейтілген. Антенналары иілгіш. Екі үлкен күрделі көз басының үстінде бірігіп, үш оқшешік көз болады. Ауыз мүшелері жартылай кері тартылатын, қарапайым шайнау жақтары және жеті сегментті үстіңгі жақ сүйектері бар, олар көбінесе аяқтардан ұзын болады. Археогнаттар зигентомалардан түрлі жағынан ерекшеленеді, мысалы, олардың салыстырмалы түрде кішкентай басы, денелері дорсовентральды (жоғарыдан-төменге) жапырылғанның орнына бүйірден (жақтан-жаққа) қысылған және олар қозғанда құйрықтарын секіріп ауаға көтеруге қабілетті. Олардың 2-ден 9-ға дейінгі құрсақ сегменттерінде 8 жұп қысқа стили бар. Machilidae тұқымдасы басқа жәндіктерден ерекшеленеді, олардың екінші және үшінші кеуде аяқтарында кішкентай, бұлшық еттері жоқ стильдері болады, бірақ кейбір туыстарда екінші кеуде аяқтарында жоқ. Meinertellidae тұқымдасының аяқтарында осындай стильдер жоқ. Олардың 1-ден 7-ге дейінгі құрсақ сегменттерінің астыңғы жағында бір немесе екі жұп шығарылатын, жарқын қабықшалы көпіршіктер болады, олар суды сіңіруге және молдауға көмектеседі. 9 жұп спиракула бар; 2 жұбы кеудеде, 7 жұбы 2-ден 8-ге дейінгі құрсақ сегменттерінде. Бірінші құрсақ сегментіндегі спиракула жұбы жоғалған. Басқа да ерекшеліктері – құрсақ стерниттерінің әрқайсысы үш склериттен тұрады және олар молдаған кезде өздерін субстратқа жабыстырады, көбінесе өз нәжісін желім ретінде пайдаланады. Денесі оңай бөлінетін қабыршақтармен жабылған, бұл жануарларды ұстауды қиындатады және экзоскелетті сығудан қорғайды. Жұқа экзоскелет сусызданудан аз қорғайды, сондықтан олар ылғалды ауада болуы керек, мысалы, тастар мен қабық астындағы салқын, ылғалды жағдайларда.
Таксономия
ОтбасыларТүрлер саныАнықтамалық ескертулерСуретMachilidae250Көпшілігі тасты жағалаулармен шектеледіНақты сурет қажетMeinertellidae170Артқы аяқтар мен антенналардың табанында қабықша жоқНақты сурет қажет
Биология
Археогнаттар кең ауқымды мекендеу орталарында кездеседі. Көптеген түрлер ылғалды топырақта тіршілік етеді, ал басқалары шапаралдарда, тіпті құмды шөлдерде де бейімделген. Олар негізінен балдырлармен, сондай-ақ лишайниктермен, мүктермен немесе шіріген органикалық қалдықтармен қоректенеді. Жұптасудың үш түрі белгілі. Кейбір түрлерде еркек жерде жібек жіп (тасымалдау жіпі) тоқиды. Жіпте ұрық тамшылары болады, оларды аналық жұмыртқа салатын қуысы жерге тиген кезде сіңіріп алады. Басқаларында ұрықтың пакеті (сперматофор) қысқа сабақтың үстіне орналастырылады. Аналықтың ұрықты сіңіруі жиі кездейсоқ болады, бірақ көптеген түрлерде еркек құмарлық кезінде аналықтың жыныс мүшелерін ұрыққа бағыттап әрекет етеді. Петробиус туысына жататын түрлерде ұрықтанудың тікелей жолы кездеседі, онда еркек ұрық тамшысын тікелей аналықтың жұмыртқа салатын қуысына жағады. Бір гипотеза бойынша, жәндіктердің сыртқы жыныс мүшелері бастапқыда суды сіңіруге арналған құрылымдар ретінде пайда болған, олар коксальды қуыстарға қарағанда терең жарықтарға жете алатын, және уақыт өте келе аналықтар оны судың орнына жерден ұрық сіңіру үшін пайдаланатын болған. Ұрықтанғаннан кейін аналық қолайлы жарыққа шамамен 30 жұмыртқадан тұратын партия салады. Жастар ересектерге ұқсайды және жыныстық жарақатқа жетуіне екі жылға дейін уақыт кетеді, бұл түрге және температура мен қол жетімді азық сияқты жағдайларға байланысты. Көптеген жәндіктерден айырмашылығы, ересектер ересек жасқа жеткеннен кейін де қабықтан шығады және әдетте әрбір линька кезінде бір рет жұптасады. Археогнаттардың жалпы өмір сүру ұзақтығы төрт жылға дейін созылуы мүмкін, бұл көптеген ірі жәндіктерге қарағанда ұзақ.