Кіріспе

Мұхаммедтің сахабы (шамамен 603–679) Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сахабы Абу Хурайра ʿАбд әл-Рахман ибн Сахр әл-Дауси әл-Захрани (أبُو هُرَيْرَة عَبْد ٱلرَّحْمَٰن بْن صَخْر ٱلدَّوْسِيّ ٱلزَّهْرَانِيّ; шамамен 603–679), көбінесе Абу Хурайра (أبُو هُرَيْرَة;) деп танылады, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің сахабы және сүнни Исламындағы ең көп хадис жеткізген адам. Ол Арабиядағы Аль-Жабур қаласында, Захран тайпасының Даус руынан туған. Мұхаммедтің хижрасынан кейін ол исламды қабылдағандардың бірі болды және кейін Суффа мүшесі атанды. Рашид халифасы Омардың тұсында ол ғалым, хадис жеткізуші, Бахрейннің әскери губернаторы және сарбаз ретінде қызмет етті. Мұсылман ғалымдары оның ерекше жады үшін мойындады, ол 5000-нан астам хадисті жаттап алды, содан кейін 500 000-нан астам жеткізу тізбектерін жасады, осылайша ол бүгінгі хадис ғалымдары үшін үлгі болып табылады.

Шығу тегі

Әбу Хурайраның жеке аты (изм) және оның әкесінің аты белгісіз. Аль-Дхахаби мен Ибн Хажар әл-Аскалани айтқандай, ең көп таралған пікір бойынша, ол Абд әл-Рахман ибн Сахр (عبد الرحمن بن صخر) болған. Аль-Дхахабидің мәліметінше, Әбу Хурайра араб тайпасы Захранның белгілі Бану Даус руынан шыққан және Әл-Баха аймағында дүниеге келген. Әл-Қалқашанди Захранды Халид ибн Насрдың ұрпағы деп, ал Ибн Хазм Захранды қахтаниттерден тараған Мәлік ибн Насрдың ұрпағы деп көрсеткен. Хадистерде Мұхаммед (с.ғ.с.) Бану Даус руына жақсы қарайтыны, оларды өз руы Құрайыш, Мединелік Ансар және Бану Тақифпен бірдей деңгейде қарағаны айтылған.

Ислам дінін қабылдауы және Мединадағы өмірі

Әбу Хурайра өз руының басшысы Туфайл ибн Амр арқылы Ислам дінін қабылдады. Туфайл Меккеде Мұхаммедпен кездескеннен кейін өз ауылына оралды және Исламның алғашқы жылдарында дінді қабылдады. Ол қаңғып жүрген мысықты тауып алып, оны жеңіне салып алды, содан кейін Әбу Хурайра (мысықтың әкесі) деп аталды және онымен бірге жорықтар мен сапарлар жасады. Әбу Хурайраның хижридің 4-ші жылы немесе 5-ші жылы Надждте өткен Дхат әл-Риқа жорығына қатысқаны жазылған. Мұсылман ғалымдарының пікірінше, Әбу Хурайраның әскери мансабы Хайбар шайқасынан кейін басталды, содан кейін ол Мута шайқасына, Меккені жаулау кезінде, Хунайнда және Табук жорығына қатысты. Кейін Әбу Хурайра Бахрейндегі әл-Ала әл-Хадрамиге муэдзин ретінде жіберілді. Әбу Бәкір қайтыс болғаннан кейін, Омардың тұсында Әбу Хурайра Персияны мұсылмандардың жаулап алуына белсенді қатысты. Кейін ол Бахрейннің губернаторы болды. Губернаторлық қызметтен кейін Әбу Хурайра Мединаға оралып, қади (судья) болып жұмыс істеді және фатва (үкім) шығарды. Әбу Хурайра 679 жылы (59 хижри) 76 жасында қайтыс болды және әл-Бақиде жерленді. Оның жаназа намазын Мәдинаның губернаторы болған Әл-Валид ибн Утба басқарды, оған Абдулла ибн Умар мен Әбу Саид әл-Худри қатысты. 1948 жылғы Араб-Израиль соғысынан кейін Израиль үкіметі кесенеді Гамалеил II-ге арналған еврейлердің қасиетті орны деп жариялады, бірақ Әбу Хурайра да, Гамалеил II де осы қабірге жерленбеген.

Мұрасы мен ықпалы

Әбу Хурайраның баяндаған хадистерін ислам ғалымдары, хадис, ‘ақида, фиқһ (ислам заң ғылымы), ижтиһад, тәфсир (Құранның түсіндірмесі) және исламның ақыреттегі ілімдері бойынша маманданған ғалымдар қолданады. Ибн Таймия (1328 ж. қайтыс болған) өзінің «Китаб әл Иман» кітабында тәухидті зерттеу үшін Әбу Хурайрадан хадис қолданған. Ибн Катир Әбу Хурайраның «Әл Ниһая фи әл Фитан уә әл Малаһим» атты ислам эсхатологиясына арналған еңбегінде баяндаған оқиғаларын пайдаланған. Әбу Хурайраның баяндамаларына сілтемелер Әл Табаридің «Тәфсир әл Табари», Ибн Катирдің «Тәфсир ибн Катир», әл Маһалли және әл Суютидің «Тәфсир әл Жаләләйн» атты бірлескен еңбегінде кездеседі. Әбу Хурайра Мұхаммедтің (с.ғ.с.) заңгерлік шешімдер немесе фәтуалар шығарған аздаған сахабаларының бірі болды және оның замандасы Ибн Аббас одан осы мәселелер бойынша шешім шығаруды сұраған. Тақи әл-Дин әл-Субки Әбу Хурайраның фәтуаларын өзінің «Фәтауа Әбу Хурайра» атты кітабында жинақтаған. Әбу Хурайра Рашид халифат кезеңінде шариғатқа қатысты шешімдерге қатысқан Мұхаммедтің (с.ғ.с.) алты көрнекті сахабасының бірі болды, ал қалғандары – Әли, Са’д ибн Әби Уаққас, Әбу Дарда, Са’ид әл-Худри және Әбу Шафиях. Әл-Азһар университетінің профессоры Абд әл-Рахман Жазири белгілі бір мәселелер бойынша төрт мазһабтың Әбу Хурайраның үкімі бойынша ижмаға (келісімге) келгенін айтты. Төрт үлкен сүнни мазһабы Әбу Хурайраның хадистерін маңызды заңгерлік шешімдерде қолданған. Муатта Имам Мәлік, Малики мазһабының негізін қалаушы Малик ибн Анастың хадистер жинағында Әбу Хурайрадан жеткен түрлі хадистер бар, олар заңгерлік шешімдердің негізін құрайды. Булуғ әл-Марам, Ибн Хажар әл-Асқаланидің Шафии мазһабына қатысты хадистер жинағында да Әбу Хурайрадан жеткен көптеген хадистер бар. Әл-Науауидің «Әл-Арба’ун Науауия» кітабында да Әбу Хурайрадан келген риуаяттар бар. Мұхаммед ибн әл-Усаймин Аль Науауидің «Рияд әс-Салихин» кітабына жазған түсіндірмесінде Әбу Хурайраның ижтиһады Аль Науауидің уду туралы ережелерінің негізін құрағанын айтқан. Канадалық салафи уағызшысы Билал Филипс, Сауд Арабиясы мен АҚШ коалициясының жеңіске жеткенінен кейін Бірінші шығанақ соғысының үш мың АҚШ ардагеріне уағыз айтуымен танымал болды. Ол өзінің бұрынғы еңбегінде «Өкініш арқылы құтқарылу» атты кітабында Әбу Хурайрадан бірнеше цитаталар келтірген, олар исламның түрлі мәселелеріне, соның ішінде Қадр түніне және жұма намазына қатысты. Сонымен қатар, Индонезия Дін істері министрлігі және Индонезия Ұламалар кеңесі COVID-19 пандемиясының мұсылман құрбандарының мәйітін басқару кезінде Әбу Хурайраның фәтуасы негізінде мәйіттерді тазалау хаттамасы туралы қаулы шығарды. Осы кеңес Денсаулық сақтау министрлігімен бірлесіп, Абу Хурайраның хадистеріне сүйене отырып, хажға баратынтардың менингитке қарсы вакцинациядан өтуі міндетті екенін ресми жарлық ретінде бекітті. Сауд Арабиясының Аға ғалымдар кеңесінің және Ғылыми зерттеулер мен Ифта тұрақты комитетінің мүшесі және ең аға ғалымдардың бірі Салех әл-Фаузан Әбу Хурайрадан жеткен хадистерге негізделген фиқһ заңнамасына қатысты ойларының көп бөлігін айтқан.

Сын

Шейх Махмуд Әбу Раях (1970 ж. ө.к.), Хасан әл-Баннаның ең кіші інісі және «Адва әл-Сунна әл-Мухаммед» («Мухаммедтің сүннеті туралы нұрлар») кітабының авторы. Ол жазған еңбектерінің бірі – Әбу Хурайраның сенімділігіне күмән тудыру. Ясин Жибуридің сөзіне қарағанда, Жәфар әл-Искафи сияқты бірнеше шиит ғалымдары Әбу Хурайраны жалған айтушы деп санаған. Мысырлық тәуелсіз жазушы Әбу Раях та Әбу Хурайра туралы еңбегінде ортағасырлық шиит деректерінен үзінді келтірген. Кейбір шиит жазушылары оның риуаятшы ретінде беделін күмәнді санағандары мәлім. Алайда, зерттеушілер суннит ғалымдарының қауымы Әбу Хурайраны классикалық ортағасырлық және заманауи замандастары үшін бір ауыздан сенімді деп санағанын анықтады. Олар Әбу Хурайраның хадистерді жалғандағаны туралы айыптаулардың тек шиит дәстүрлерінен тарағанын ойлады, бұл Кутуб әл-Ситта және басқа да маңызды хадистер жинақтарында кездеспейді. Мысалы, Дхахаби, Әбу Хурайраға қатысты сын-ескертпелер исламның алғашқы кезеңдерінде де қабылданбағанын, себебі оны сынағандардың өзі де Мудаллис (әлсіз немесе сенімсіз риуаятшылар) деп танылған, олардың жағдайы Жарх уа Та’дил (өмірбаянына қатысты зерттеу) және Асбаб уруд (хадистердің тарихына қатысты зерттеу) бойынша бағаланған. Әсіресе, «О. Хашем» атты анонимді автор, «Сақифа» кітабында Әбу Хурайраға қатысты сын пікірлерін жазған. О. Хашемнің келтірген деректері Бухари, Сахих Муслим, Ибн Хажар әл-Асқалани және әл-Дхахабидің өмірбаянына қатысты критерийлеріне сәйкес келмейтін, жалған және әлсіз хадистерге негізделген. Сондай-ақ, О. Хашемнің ғылыми сенімділігіне күмән тудырылды, оның сын-пікірлері шииттік көзқараспен шартталған деп саналды. Мұхаммед ибн әл-Усаймин шиит дәстүрлерінен туындаған Әбу Хурайраға қатысты сынды «қателер жинағы» деп бағалап, жоққа шығарды. Индонезияның Дін істері министрлігінен Бурхануддиннің мәлімдемесіне сәйкес, Сибаи, Абдул Муньим Шалих әл-Али, Дхияуррахман әл-Аззами, Мұхаммед Әбу Сяхба, Шалахуддин Макбул Ахмад және Абдулла ибн Абдил Азиз ән-Нашир сынды ғалымдар Әбу Раяхтың жазу стиліндегі ұйымдаспағандық себебін анықтады. Бұл Әбу Раяхтың академиялық білімі жеткіліксіздігінен және Голдзихердің еңбектеріне ықпал етуінен туындаған. Ал Калиджага ислам университетінің Бадри Хайруман Әбу Раяхтың Әбу Хурайраға қатысты сыны өмірбаянына қатысты зерттеулердің негізгі принциптеріне қайшы екенін атап өтті, сондай-ақ Әбу Раяхтың 12-ші ғасырдың шиит ғалымы Аллама әл-Хиллидің бір дерегіне ғана сүйенгенін айтты. Бадридің пікірінше, Әбу Хурайраға қатысты айыптаулар негізсіз, өйткені Омар Әбу Хурайраға сенбесе, оны Бахрейннің губернаторы қызметіне екі рет тағайындап, Шығыс Арабияда фетва шығаруға сеніп тапсырмас еді. Омардың өмірінің соңғы жылдарында халифа Әбу Хурайраны халифаттың бекінісі Мединада судья етіп тағайындады. Бадри диссертациясында Әбу Раяхтың жазуының себебі – оның хадистерді зерттеудегі әдістемелік білімінің жеткіліксіздігі екенін тұжырымдайды.