Кіріспе

Италияның макроаймақтары мен статистикалық аймағы – статистикалық аймақ

Орталық Италия (немесе Centro Italia) – Ұлттық статистика институты (ISTAT) қолданатын Италияның бес ресми статистикалық аймағының бірі, бірінші деңгейдегі NUTS аймағы және Еуропалық Парламент сайлау округі.

География

Оны солтүстік және орталық Апеннин таулары кесіп өтеді, ал шығысынан Адриатика теңізі, батысынан Тиррен теңізі және Лигурия теңізі шайып тұрады. Осы аумақтың негізгі өзендері – Арно және Тибр, олардың салалары (мысалы, Аниен) және Лири-Гарильяно. Ең ірі көлдері – Трасимен, Монтедольо, Болсена, Браччано, Вико, Альбано және Неми көлдері. Биіктік тұрғысынан қарағанда, Орталық Италияның аумағы көбінесе төбелі (68,9%). Таулы және жазық жерлер аумақтың тиісінше 26,9% және 4,2% құрайды.

Тарих

Ғасырлар бойы, 1861 жылы Италия бірігуге дейін, Орталық Италия Папа мемлекеті мен Тоскана Ұлы Герцогтығы деп екі мемлекетке бөлінген еді.

Папалық мемлекеттер

Паптық мемлекет, ресми түрде Шіркеу мемлекеті, 756 жылдан 1870 жылға дейін папаның тікелей егемендік билігінде болған Италия түбегіндегі аумақтардың жиынтығы еді. Олар 8-шы ғасырдан бастап 1859 және 1870 жылдар аралығында Италияның бірігуіне дейін Италияның маңызды мемлекеттерінің бірі болды. Мемлекеттің пайда болуы Италияда христиан дінінің таралуымен және оның бірге христиан шіркеуінің ықпалының артуымен байланысты. 8-шы ғасырдың ортасына қарай Италиядағы Византия империясының әлсіреуімен Папалық тәжірибелі түрде егемендікке ие болды. Франк патшалары, соның ішінде Ұлы Карл мен Қысқа Пипин сияқты бірнеше христиан билеушілері шіркеу басқаруына жерлер сыйлады. Ұлы герцогтіктің астанасы Флоренция қаласы болды. 19-шы ғасырда Ұлы герцогтіктің халқы шамамен 1,815,000 адамды құрады. Сиена Республикасын бағындырып, Тоскананың көп бөлігін өзінің бақылауына алған Козимо I де Медичи, 1569 жылдың 27 тамызында Папа Пий V-нің паптық бұйрығымен Тоскананың Ұлы герцогы болып жарияланды. Ұлы герцогтік 1737 жылы Медичи әулетінің үлкен тармағының тоқтағанға дейін Медичи әулетімен басқарылды. Ескі республикадай халықаралық деңгейде танымал болмаса да, Ұлы герцогтік Медичи билігінде гүлденді және Козимо I мен оның ұлдарының тұсында бұрын-соңды болмаған экономикалық және әскери жетістіктерге куә болды, Фердинанд II билікке келгенге дейін, ол мемлекеттің ұзақ экономикалық құлдырауының басталуын білдірді. Ол Козимо III тұсында өркендеді. Медичи әулетінің туысқан ұрпағы Франциск Стефан Лотарингиялық отбасының мұрагері болды және Медичи ата-бабаларының тағына көтерілді. Тоскананың барлық билік кезеңінде вице-король Марк де Бово Кран басқарды. Оның ұрпақтары 1859 жылға дейін Ұлы герцогтікті басқарды және онда тұрды, бір ғана үзіліс болды, ол кезде Наполеон Бонапарт Тоскананы Бурбон Парма әулетіне (Этрурия Корольдігі, 1801–1807) берді, содан кейін оны тікелей Бірінші француз империясына қосты. 1814 жылы Наполеондық жүйе құлағаннан кейін Ұлы герцогтік қайта жаңғыртылды. Сардиния Корольдігінің қарастырылған мемлекеті – Орталық Италияның біріккен провинциялары 1859 жылы Тоскананы аннексиялады. Тоскана 1860 жылы Италияның бірігуінің бөлігі ретінде Италияға ресми түрде қосылды, сайлаушылардың 95% мақұлдаған үлкен референдумнен кейін.

Демография

2023 жылы орталық Италияда тұратын халық саны тұрғындарға тең. Сондай-ақ, неаполитан тілі Лационың оңтүстігінде, Маркедің оңтүстігінде және Умбрияның шығыс шетінде таралған. Орталық итальян тілі – Италияның орталық бөлігін қамтитын, Area Mediana деп аталатын аймақта сөйленетін итало-роман тілінің диалектілерін білдіреді. Area Mediana атауы сонымен қатар оңтүстік бөлігін ғана сипаттау үшін тар мағынада қолданылады, мұндай жағдайда солтүстік бөлігіне Area Perimediana деп атау қабылданды, және осы айырмашылық осы мақалада сақталады. Екі аймақ шамамен Римнен (оңтүстік-батыс) Анконаға (солтүстік-шығыс) дейін жүретін сызықпен бөлінеді. Ерте орта ғасырларда орталық итальян тілі солтүстікке қарай Романьяға дейін кеңейіп, қазіргі Лацио, Абруццо және Молизе аймақтарын қамтыды. Бірақ содан бері осы аймақтарда сөйленетін диалекттер тиісінше галло-италикалық және оңтүстік итало-роман тілдеріне сіңірілді. Сонымен қатар, Рим диалектісі XV ғасырдан бастап айтарлықтай тосканизацияға ұшырады, нәтижесінде орталық итальян тілінің көптеген ерекшеліктерін жоғалтты. Тоскана диалектісі – Тоскана, Корсика және Сардинияда таралған итало-далматиндық роман тілінің түрлері. Стандартты итальян тілі тоскан тіліне, атап айтқанда флоренция диалектіне негізделген, және Данте Алигьери, Петрарка, Джованни Боккаччо, Никколо Макиавелли және Франческо Гвиччардинидің еңбектерінің беделіне байланысты Италияның мәдениет тіліне айналды. Кейіннен ол барлық итальян мемлекеттерінің және Италия Корольдігінің ресми тілі болды. Корсика аралындағы корсика тілі және солтүстік Сардиниядағы корсо-сардиниялық ауыспалы түрлері (Галлурезе және Сассарезе) ғалымдар тарапынан ортағасырлық тоскан тілінің тікелей тармағы ретінде жіктеледі, тіпті қазір олар ерекше тілдік топты құраса да.

Саясат

Марке, Тоскана және Умбрия, Эмилия-Романьямен бірге Италиядағы ең солшыл көзқарастағы аймақтар саналады және жиынтығында "Қызыл белдеу" деп аталады.

Экономика

2018 жылы аймақтың жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 380,9 миллиард евроны құрады, бұл Италияның экономикалық өнімнің 21,6 пайызына тең. Сатып алу қабілетіне сәйкес түзетілген жан басына шаққандағы ЖІӨ 31 500 евроны құрады, немесе сол жылы ЕО-27 орташа көрсеткішінің 105 пайызы.

Мәдениет

Орталық Италия аймақтары әртүрлі тарихи ықпалдарға ұшырады, олар сол жерге қоныстанған халықтармен байланысты болды, мысалы кельттер, этрусктер, Солтүстік Пицендер, Оңтүстік Пицендер, умбрлер, латиндер, римдіктер, византиялықтар және ломбардтар. Оның кейбір орманды жерлері мен таулары бірнеше ұлттық саябақтарда сақталған; ірі мысал – Абруццо, Лацио және Молизе ұлттық саябағы, Абруццо аймағында орналасқан, Лацио мен Молизеде кішкентай бөліктері бар. Бұл Апеннин тауларындағы ең көнесі және Италиядағы екінші ең көнесі, итальяндық қасқыр, Абруццо шамуы және Марсикан қоңыр аюы сияқты эндемикалық түрлерді сақтауда маңызды рөл атқарады. Орталық Италияда көптеген маңызды туристік тартымдылықтар бар, олардың көпшілігі ЮНЕСКО-ның қорғауында. Орталық Италия, мүмкін, Италиядағы ең көп саяхатталатын аймақ, онда көптеген танымал орындар мен әдемі ландшафтар бар. Римде Рим империясының қалған кереметтері мен әлемдегі ең танымал ескерткіштердің бірі – Колизей бар. Италия Ренессансының туған жері саналатын Флоренция – Тоскананың ең көп келінетін қаласы, ал Сиена, Пиза, Ареццо және Лукка сияқты жақын жердегі қалалар да бай мәдени мұраға ие. Умбрияның халқы аз, бірақ онда Перуджа және Ассизи сияқты маңызды қалалар көп. Осы себептерге байланысты Лацио мен Тоскана Италияның ең көп баратын аймақтары және экотүризмнің негізгі мақсаттары болып табылады. Бұл аймақ көркем ландшафтарымен танымал және бүкіл әлемнен, соның ішінде Италиядан да туристерді тартады. Таза ландшафттар Италияның орталық бөлігіне туристерді тартудың басты себептерінің бірі болып табылады, бірақ өнердің бай тарихы сияқты басқа да себептер де бар. Рим асханасы Италияның Рим қаласынан шыққан. Онда Рим Кампаниясынан алынған жаңа, маусымдық және қарапайым дайындалған ингредиенттер қолданылады. Оларға бұршақ, артишок, фава бұршағы, теңіз өнімдері, сүтпен қоректенген қой және ешкі еті, сондай-ақ пекорино романо және рикотта сияқты ірімшіктер жатады. Зәйтүн майы көбінесе шикі көкөністерге қосылады, ал штрутто (шошқа майы) және прошуттодан шыққан май қуыру үшін пайдаланылады. Арнайы тағамдар көбінесе аптаның әртүрлі күндеріне арналған; мысалы, бейсенбіде гноки, жұма күні бакалла (тұздалған треска) және сенбіде триппа дайындалады.