Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юодкранте (әдеби мағынасы: Қара Жағалау, Курсиениктерде: Šatnūrta немесе Šatnūrte, немісше: Schwarzort) – Литваның теңіз жағалауындағы курортты қала, тұрақты халқы шамамен 720 адамды құрайды. Неринга муниципалитетінің құрамына кіретін Юодкранте, Литва бөлігіндегі Курш шығанағындағы екінші ірі елді мекен. Ғасырлар бойы балықшылар ауылы болған бұл жер, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында туризмнің қарқынды дамуына ұшырады.
Juodkrantė (literally: Black Shore, Kursenieki: Šatnūrta or Šatnūrte, German: Schwarzort) is a Lithuanian seaside resort town located on the Curonian Spit with a permanent population of about 720 people. A part of Neringa municipality, Juodkrantė is the second largest settlement on Lithuania's part of the spit. For centuries it was a fishing village, which underwent a tourist boom in the late 19th–early 20th century.
Тарих
Юодкранте алғаш рет 1429 жылы Тевтон орденінің, дауылдан келген зиянды сипаттаған хатында (Schwarzort атауымен) тіңирилген. Бастапқыда ол қазіргі орнынан шамамен 2,5 км қашықтықта, Балтық теңізінің жағалауында орналасқан. 17 ғасырдың басында Қара өлім мен қаланы көму қаупі төндірген құмды далалар салдарынан, қаланың халқының көбісі жоғалды. 1680 жылдары ауыл қазіргі орнына, Курония лагунасының жағалауына көшірілді. 1724 жылдан кейін Балтық теңізінің жағалауындағы қала туралы ешқандай мәлімет жоқ. Жаңа орнында қала жақсы дамыды: 1673 жылы таверна, 1743 жылы мектеп, ал 1795 жылы ағаш шіркеу ашылды. 18 ғасырдан бастап қала Пруссия Корольдігінің құрамына кірді, оның ішінде 1740 жылға дейін Мемель/Клайпеда округіне, ал 1740–1795 жылдары Карвайтай (кейіннен немісшеленген Karwaiten) шіркеу округіне қарады. Карвайтен/Карвайтай/Карвайтен ауылы құмға сіңіп кеткеннен кейін және шіркеу округінің орталығы осы жерге көшірілгеннен кейін қаланың маңызы артты. 1878 жылы ағаш шіркеу өртеніп кетті, бірақ 1885 жылы оның орнына қызыл кірпіштен салынған лютеран шіркеуі салынды. 1860 жылдары маңызды өзгерістер болды. 1850 жылдардың соңында лагуна су жолы тереңдетілді, соның арқасында паромдар келе бастады, бұл саяхаттаудың ең оңай жолы болды. Жұмыс жүргізілген кезде янтарь үлгілері табылды. 1860 жылы ауылдың солтүстігінде янтарь қазу үшін Stantien & Becker компаниясы құрылды. 30 жыл бойы жұмыс істеген компания шамамен 2250 тонна янтарь қазып алды. Компанияның өндіріс шыңында шамамен 1000 жұмысшы жұмыс істеді. Компанияның әсері жағалауды және батпақты жерлерді нығайтуға пайдалы болды. 1890 жылы компания Пальмникенге (қазіргі Янтарьный) көшкеннен кейін, Шварцорттың халқы 1885 жылы 851 адамнан 1895 жылы 423 адамға дейін азайды. 1871 жылы қала Германия империясының құрамына кірді, оның ішінде әкімшілік жағынан Шығыс Пруссия провинциясында орналасқан. 19 ғасырдың соңында қаланың халқы Курсениеки және литвалықтардан тұрды, олар негізінен балық аулаумен айналысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және тәуелсіз Литваның қайта құрылуынан кейін қала Литваның құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алды. Туристік бизнес 1860 жылдары Эдвард Стеллмахер бастады, ол ескі таверна үйін Kurischer Hof (литов тілінде: Kuršių kiemas, қазіргі Gintaras) атты қонақ үйге айналдырды. Янтарь бизнесінің арқасында, ескі балықшылар қалашығының солтүстігінде жаңа Юодкранте қалыптасты. Онда көптеген виллалар мен қонақ үйлер салынды. 20 ғасырдың басында 5 қонақ үй, 20 вилла және Луизенбад (литов тілінде: Luizės maudykla) сауықтыру үйі болды. Жаңа қала сәнді курорт ретінде танылып, жылына шамамен 3000 келушіні тартты. Екінші дүниежүзілік соғыс туристік бизнесті жойды. Нерінга қатаң бақыланатын шекаралық аймақ болды. Тек 1960 жылдардың басында туристер қайта орала бастады. Алайда, Нида туристер үшін танымалрақ болды. Бұл Юодкрантеге өзінің дәстүрлі балық аулау бизнесін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Кейде оны "балықшылардың астанасы" деп атайды және шілде айында жыл сайын балықшылар фестивалі өтеді.
Juodkrantė was first mentioned (as Schwarzort) by the Teutonic Knights in 1429 in a letter describing storm damages. It was initially situated along the Baltic Sea shore, about 2.5 km from the present location. In the early 17th century, due to the Black Death, and moving sand dunes threatening to bury the town, it lost almost all of its inhabitants. In the 1680s, the village relocated to its present location along the Curonian Lagoon shore. After 1724, the sources do not mention the town along the Baltic Sea shore any more. The town did quite well in the new location: a tavern was opened in 1673, a school in 1743, and a wooden church in 1795. From the 18th century, the town formed part of the Kingdom of Prussia, within which it belonged to the Memel/Klaipėda County until 1740, then from 1740–1795 to the Karvaičiai (then Germanized as Karwaiten) Church District. It grew in importance after Carwaiten/Karvaičiai/Karwaiten village was swallowed by traveling sand and the seat of the Church District relocated here. The wooden church burned down in 1878 but was soon replaced by a red brick Lutheran church in 1885. Major developments took place in 1860s. In the late 1850s the lagoon waterway was deepened and now ferries could arrive. It was the easiest way to travel. In the course of the work, samples of amber were found. In 1860 the Stantien & Becker company was founded to dig amber just north of the village. During 30 years of operations, it dug out about 2,250 tonnes of amber. At its peak, the company employed about 1,000 workers. The company had a positive effect on KAKALAS out was used to reinforce the shore and swampy areas. After the company relocated to Palmnicken (now Yantarny) in 1890, the population of Schwarzort dropped from 851 in 1885 to 423 in 1895. In 1871, the town became part of the German Empire, within which it was administratively located in the province of East Prussia. In the late 19th century, its population was Kursenieki and Lithuanian, and was mostly living off fishing. Following World War I and the re establishment of independent Lithuania, it became part of Lithuania. During World War II, it was occupied by Germany. The tourist business was started in 1860s by Edward Stellmacher, who turned an old tavern house into a hotel named Kurischer Hof (Lithuanian: Kuršių kiemas, now Gintaras). Because of the amber business, a new Juodkrantė was developed north of the old fishermen town. Many villas and hotels were built there. At the beginning of the 20th century, there were 5 hotels, 20 villas, and a convalescent home Luisenbad (Lithuanian: Luizės maudykla). The new town was considered a luxury resort and attracted about 3,000 visitors a year. World War II destroyed the tourist business. Neringa was a strictly regulated border region. Only in the early 1960s tourists started to come back. However, Nida became a more popular destination for tourists. This allowed Juodkrantė to retain its old business fishing. Sometimes it is referred to as the "capital of fishermen" and holds annual fishermen festival in July.
Күлдір қазынасы
Стантиен мен Беккер әшекей немесе сәндік бұйымдар пішіндес көптеген янтарь кесектерін қазып шығарды. Бастапқыда оларды сувенир ретінде таратты, бірақ кейіннен осы бұйымдарды орта неолит және қола дәуірінен бастап жинауға кірісті. Кенигсберг университетінің профессоры Ричард Клебс 1882 жылы жарық көрген «Тас дәуіріндегі янтарь әшекейлері» атты кітабында 435 бұйымды (алқаптар, түймелер, түтікшелі моншақтар, дискілер және адамдар мен жануарлардың мүсіндері) сипаттады. Бұл ежелгі Шварцортер табылыстары Балтық теңізі аймағынан табылған ең ерте янтарь өңдеу үлгілері саналады (басқа аймақтарда мыңдаған жылдар бұрын жасалған янтарь өңдеу үлгілері бар). Шамамен 150 бұйымның егжей-тегжейлі суреттері бар. Жинақ Берлин, Санкт-Петербург, Лондон, Чикаго қалаларында көрмеге қойылды. Клебс қайтыс болғаннан кейін Кенигсберг университеті оның жинағын сатып алды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстың қауіпті кезеңінде және Шығыс Пруссиядан қуылғанда Кенигсбергтегі үлкен жинақтың көп бөлігі жойылды немесе ұрланды, ал тек бірнеше бұйым ғана Кенигсбергтің серіктес университеті – Геттинген университетінде сақталды. Бірақ ғалымдар Клебс кітабындағы егжей-тегжейлі суреттерден көшірмелер жасауға мүкіндік алды.
Stantien & Becker would dig up many pieces of amber shaped as amulets or knick knacks. At first, they would give them out as souvenirs, but then started collecting these items from the Mid Neolithic and the Bronze Ages. Richard Klebs, professor at Königsberg University, described 435 items (pendants, buttons, tubular beads, discs, and figurines of humans and animals) in his book Stone Age Amber Adornments in 1882. These ancient Schwarzorter Funde are considered to contain the earliest known amber carving finds from the Baltic Sea area (with amber carvings thousands of years older in other locations). About 150 items have detailed images. The collection was exhibited in Berlin, St. Petersburg, London, Chicago. After Klebs' death, Königsberg University purchased his collection. However, during the turbulent times of World War II and the expulsions from East Prussia most of the large collection in Königsberg was destroyed or stolen and only a few items were saved at Göttingen University, previously the sister university of Königsberg. But scientists were able to make replicas from detailed illustrations in Klebs' book.
Шежіресі
1795 жылы ағаш шіркеу салынған кезде көптеген шежірелік мәліметтер "Kirchenbücher" деп аталатын шіркеу кітаптарына жазылған. Мұрағаттар Берлиндегі Evangelisches Zentralarchiv және Bundesarchiv-та сақталады. 1797 жылы құм Карвайтай (Karvaičiai) ауылын толығымен көміп қалғаннан кейін, кейбір отбасылар Джуодкрантеге көшіп келді.
Most of the genealogical information was recorded in Church books "Kirchenbücher" when the wooden church was built in 1795. Records are stored in Evangelisches Zentralarchiv Berlin and Bundesarchiv. Some families moved to Juodkrantė from Karwaiten (Karvaičiai) when sand buried this site completely in 1797.
Сиқыршылар төбесі
Қазірде әртүрлі суретшілердің жасаған үлкен ағаш мүсіндері Қызыл төбеде (Сиқыршылар төбесінде) қойылған. Ағаш мүсіндер паркі 1979 жылы құрылған және қазірде 70-тен астам ағаш мүсіні бар. Мүсіндердің көп бөлігі литвалық аңыздар мен халық ертегілеріне негізделген. Айналасына ағаштар отырғызылғанша, келушілер теңіз бен лагунаның әсем көрінісін тамашалайтын.
A large collection of wooden sculptures by various artists is displayed on the Hill of Witches The sculpture park was started in 1979 and now has more than 70 wooden objects. Most of the figures are based on Lithuanian legends or folk tales. Before the surrounding area was planted with trees, visitors could admire a view of the sea and the lagoon.
"Жер мен су" мүсіндер паркі
2002 жылы тағы бір мүсіндер паркі аяқталды. Онда "Жер мен Су" халықаралық симпозиумында жасалған 31 тас және металл мүсіні орналасқан. Мүсіндер лагуна жағалауындағы, жақында салынған 2,4 шақырымдық жаңадан тұрғызылған сақалда орналасқан. Дайва және Ремигиюс Жадейикаилар Weathervane галереясын (Vėtrungių galerija) күтіп ұстайды. Галереяда Нерия мәдени мұрасы туралы мәліметтер бар. Бұдан бөлек, Литва Ұлттық өнер мұражайына қарасты галерея да бар.
Another sculpture park was finished in 2002. It houses 31 stone and metal sculptures created during an international symposium "Land and Water." The sculptures are located on the recently built quay, 2.4 km in length, along the lagoon shore. A Weathervane gallery (Vėtrungių galerija) is maintained by Daiva and Remigijus Žadeikiai. The gallery has information on the Nerija cultural heritage. There is also a gallery maintained by the Lithuanian National Art Museum.
Құсбақа мен құсқарлар
Табиғатты бақылаушылар үшін Юодкрантеден батысқа қарай орналасқан үлкен шағала (2000 жұп) және сұр балықшыл (500 жұп) колониялары қызығушылық тудырады. 17 ғасырдан бері балықшылдар Юодкранте маңында ұя салғаны айтылады, ал шағалалар 19 ғасырдың басында ғана келген. Пруссия әкімшілігінің қаулыларына байланысты 19 ғасырдың соңында шағалалар қырылып, тек 1970 жылдары қайта пайда бола бастады. Шағалалардың ірі колониясы ескі әрі нәзік орманға зиян келтірді, себебі құстардың нәжісі ағаш тамырларын күйдіреді. Соңғы 15 жылда шамамен 10 гектар (25 акр) орман құрды. Балықшылар балықтың азаюын құстарға байланыстырады, бірақ Пруссиядағыдай, қазіргі ережелер оларды өлтіруге рұқсат етпейді, өйткені сұр балықшыл мен үлкен шағала Литвада қорғалатын түрлер болып табылады.
Of interest to nature watchers are the large great cormorant (2000 pairs) and grey heron (500 pairs) colonies west of Juodkrantė. It is believed that the herons have nested near Juodkrantė since 17th century, but the cormorants arrived only at the beginning of 19th century. The cormorants were exterminated at the end of the 19th century due to Prussian administration regulations and started to reappear only in the 1970s. The large cormorant colony has damaged the old and fragile forest because the birds' excrement burns tree roots. During last 15 years about 10 ha (25 acres) of forest has died. Fishermen blame the birds for diminishing fish catches, but unlike in Prussia, the regulations now do not allow killing them as both grey heron and great cormorant are protected species in Lithuania.
Танымал тұлғалар
Теңіз және пейзаж суретшісі Густав Фенкол 1872 жылы жақын жердегі Мемель қаласында дүниеге келді және көп жылдар бойы осы ауылда тұрды.
Gustav Fenkohl, a sea and landscape painter, was born in 1872 in nearby Memel and lived for many years in the village.