Кіріспе

Юодкранте (әдеби мағынасы: Қара Жағалау, Курсиениктерде: Šatnūrta немесе Šatnūrte, немісше: Schwarzort) – Литваның теңіз жағалауындағы курортты қала, тұрақты халқы шамамен 720 адамды құрайды. Неринга муниципалитетінің құрамына кіретін Юодкранте, Литва бөлігіндегі Курш шығанағындағы екінші ірі елді мекен. Ғасырлар бойы балықшылар ауылы болған бұл жер, 19-шы ғасырдың соңы мен 20-шы ғасырдың басында туризмнің қарқынды дамуына ұшырады.

Тарих

Юодкранте алғаш рет 1429 жылы Тевтон орденінің, дауылдан келген зиянды сипаттаған хатында (Schwarzort атауымен) тіңирилген. Бастапқыда ол қазіргі орнынан шамамен 2,5 км қашықтықта, Балтық теңізінің жағалауында орналасқан. 17 ғасырдың басында Қара өлім мен қаланы көму қаупі төндірген құмды далалар салдарынан, қаланың халқының көбісі жоғалды. 1680 жылдары ауыл қазіргі орнына, Курония лагунасының жағалауына көшірілді. 1724 жылдан кейін Балтық теңізінің жағалауындағы қала туралы ешқандай мәлімет жоқ. Жаңа орнында қала жақсы дамыды: 1673 жылы таверна, 1743 жылы мектеп, ал 1795 жылы ағаш шіркеу ашылды. 18 ғасырдан бастап қала Пруссия Корольдігінің құрамына кірді, оның ішінде 1740 жылға дейін Мемель/Клайпеда округіне, ал 1740–1795 жылдары Карвайтай (кейіннен немісшеленген Karwaiten) шіркеу округіне қарады. Карвайтен/Карвайтай/Карвайтен ауылы құмға сіңіп кеткеннен кейін және шіркеу округінің орталығы осы жерге көшірілгеннен кейін қаланың маңызы артты. 1878 жылы ағаш шіркеу өртеніп кетті, бірақ 1885 жылы оның орнына қызыл кірпіштен салынған лютеран шіркеуі салынды. 1860 жылдары маңызды өзгерістер болды. 1850 жылдардың соңында лагуна су жолы тереңдетілді, соның арқасында паромдар келе бастады, бұл саяхаттаудың ең оңай жолы болды. Жұмыс жүргізілген кезде янтарь үлгілері табылды. 1860 жылы ауылдың солтүстігінде янтарь қазу үшін Stantien & Becker компаниясы құрылды. 30 жыл бойы жұмыс істеген компания шамамен 2250 тонна янтарь қазып алды. Компанияның өндіріс шыңында шамамен 1000 жұмысшы жұмыс істеді. Компанияның әсері жағалауды және батпақты жерлерді нығайтуға пайдалы болды. 1890 жылы компания Пальмникенге (қазіргі Янтарьный) көшкеннен кейін, Шварцорттың халқы 1885 жылы 851 адамнан 1895 жылы 423 адамға дейін азайды. 1871 жылы қала Германия империясының құрамына кірді, оның ішінде әкімшілік жағынан Шығыс Пруссия провинциясында орналасқан. 19 ғасырдың соңында қаланың халқы Курсениеки және литвалықтардан тұрды, олар негізінен балық аулаумен айналысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және тәуелсіз Литваның қайта құрылуынан кейін қала Литваның құрамына кірді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германия басып алды. Туристік бизнес 1860 жылдары Эдвард Стеллмахер бастады, ол ескі таверна үйін Kurischer Hof (литов тілінде: Kuršių kiemas, қазіргі Gintaras) атты қонақ үйге айналдырды. Янтарь бизнесінің арқасында, ескі балықшылар қалашығының солтүстігінде жаңа Юодкранте қалыптасты. Онда көптеген виллалар мен қонақ үйлер салынды. 20 ғасырдың басында 5 қонақ үй, 20 вилла және Луизенбад (литов тілінде: Luizės maudykla) сауықтыру үйі болды. Жаңа қала сәнді курорт ретінде танылып, жылына шамамен 3000 келушіні тартты. Екінші дүниежүзілік соғыс туристік бизнесті жойды. Нерінга қатаң бақыланатын шекаралық аймақ болды. Тек 1960 жылдардың басында туристер қайта орала бастады. Алайда, Нида туристер үшін танымалрақ болды. Бұл Юодкрантеге өзінің дәстүрлі балық аулау бизнесін сақтап қалуға мүмкіндік берді. Кейде оны "балықшылардың астанасы" деп атайды және шілде айында жыл сайын балықшылар фестивалі өтеді.

Күлдір қазынасы

Стантиен мен Беккер әшекей немесе сәндік бұйымдар пішіндес көптеген янтарь кесектерін қазып шығарды. Бастапқыда оларды сувенир ретінде таратты, бірақ кейіннен осы бұйымдарды орта неолит және қола дәуірінен бастап жинауға кірісті. Кенигсберг университетінің профессоры Ричард Клебс 1882 жылы жарық көрген «Тас дәуіріндегі янтарь әшекейлері» атты кітабында 435 бұйымды (алқаптар, түймелер, түтікшелі моншақтар, дискілер және адамдар мен жануарлардың мүсіндері) сипаттады. Бұл ежелгі Шварцортер табылыстары Балтық теңізі аймағынан табылған ең ерте янтарь өңдеу үлгілері саналады (басқа аймақтарда мыңдаған жылдар бұрын жасалған янтарь өңдеу үлгілері бар). Шамамен 150 бұйымның егжей-тегжейлі суреттері бар. Жинақ Берлин, Санкт-Петербург, Лондон, Чикаго қалаларында көрмеге қойылды. Клебс қайтыс болғаннан кейін Кенигсберг университеті оның жинағын сатып алды. Алайда, Екінші дүниежүзілік соғыстың қауіпті кезеңінде және Шығыс Пруссиядан қуылғанда Кенигсбергтегі үлкен жинақтың көп бөлігі жойылды немесе ұрланды, ал тек бірнеше бұйым ғана Кенигсбергтің серіктес университеті – Геттинген университетінде сақталды. Бірақ ғалымдар Клебс кітабындағы егжей-тегжейлі суреттерден көшірмелер жасауға мүкіндік алды.

Шежіресі

1795 жылы ағаш шіркеу салынған кезде көптеген шежірелік мәліметтер "Kirchenbücher" деп аталатын шіркеу кітаптарына жазылған. Мұрағаттар Берлиндегі Evangelisches Zentralarchiv және Bundesarchiv-та сақталады. 1797 жылы құм Карвайтай (Karvaičiai) ауылын толығымен көміп қалғаннан кейін, кейбір отбасылар Джуодкрантеге көшіп келді.

Сиқыршылар төбесі

Қазірде әртүрлі суретшілердің жасаған үлкен ағаш мүсіндері Қызыл төбеде (Сиқыршылар төбесінде) қойылған. Ағаш мүсіндер паркі 1979 жылы құрылған және қазірде 70-тен астам ағаш мүсіні бар. Мүсіндердің көп бөлігі литвалық аңыздар мен халық ертегілеріне негізделген. Айналасына ағаштар отырғызылғанша, келушілер теңіз бен лагунаның әсем көрінісін тамашалайтын.

"Жер мен су" мүсіндер паркі

2002 жылы тағы бір мүсіндер паркі аяқталды. Онда "Жер мен Су" халықаралық симпозиумында жасалған 31 тас және металл мүсіні орналасқан. Мүсіндер лагуна жағалауындағы, жақында салынған 2,4 шақырымдық жаңадан тұрғызылған сақалда орналасқан. Дайва және Ремигиюс Жадейикаилар Weathervane галереясын (Vėtrungių galerija) күтіп ұстайды. Галереяда Нерия мәдени мұрасы туралы мәліметтер бар. Бұдан бөлек, Литва Ұлттық өнер мұражайына қарасты галерея да бар.

Құсбақа мен құсқарлар

Табиғатты бақылаушылар үшін Юодкрантеден батысқа қарай орналасқан үлкен шағала (2000 жұп) және сұр балықшыл (500 жұп) колониялары қызығушылық тудырады. 17 ғасырдан бері балықшылдар Юодкранте маңында ұя салғаны айтылады, ал шағалалар 19 ғасырдың басында ғана келген. Пруссия әкімшілігінің қаулыларына байланысты 19 ғасырдың соңында шағалалар қырылып, тек 1970 жылдары қайта пайда бола бастады. Шағалалардың ірі колониясы ескі әрі нәзік орманға зиян келтірді, себебі құстардың нәжісі ағаш тамырларын күйдіреді. Соңғы 15 жылда шамамен 10 гектар (25 акр) орман құрды. Балықшылар балықтың азаюын құстарға байланыстырады, бірақ Пруссиядағыдай, қазіргі ережелер оларды өлтіруге рұқсат етпейді, өйткені сұр балықшыл мен үлкен шағала Литвада қорғалатын түрлер болып табылады.

Танымал тұлғалар

Теңіз және пейзаж суретшісі Густав Фенкол 1872 жылы жақын жердегі Мемель қаласында дүниеге келді және көп жылдар бойы осы ауылда тұрды.