Кіріспе

Американдық зерттеуші және өнертапқыш Натаниел К. Уайет (29 қаңтар 1802 – 31 тамыз 1856) – Бостон, Массачусетс штатындағы американдық өнертапқыш және кәсіпкер. Оның өнертабыстарының арқасында Бостон мұзды жинап, халықаралық деңгейде сату мүмкіндігіне ие болды. 1830 жылдары ол таулы аймақтарды зерттеген және солтүстік-батысқа екі экспедиция ұйымдастырған, сондай-ақ қазіргі Айдахо және Орегон штаттарында екі сауда бекетін құрған. 1830 жылдары ол солтүстік-батысқа қызығушылық танытып, Холл Дж. Келлимен бірлесіп экспедиция жоспарлаған. 1832 жылы ол жеке бастамамен Форт-Ванкуверге сапар жасады. Екі жыл өткен соң, 1834 жылы, ол тағы бір экспедицияға жетекшілік етіп, қазіргі Айдаходағы Форт-Холл және қазіргі Портлендтегі Форт-Уильямды іргелендірді. Қуатты Гудзон Бэй компаниясымен бәсекелесе алмағандықтан, 1837 жылы ол екі тері сауда бекетін де оларға сатты. Ол кезде Ұлыбритания мен АҚШ-тың тері сауда компаниялары, қоныс аударушылар және басқа да адамдар Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймағында болды. 1846 жылы солтүстік шекараны белгілегеннен кейін, екі бекет те АҚШ-тың және оның территориясының бір бөлігі деп есептелді. Бостонға оралғаннан кейін Уайет өзінің кәсіби істерін басқарып, көп байлық жинады. Форт-Холл орны Ұлттық тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды және 1860 жылдарға дейін Жылан өзені аңғарындағы ең маңызды сауда бекеті саналды. Орегон жолымен 270 000-нан астам көшпенділер осы жерге жетті.

Ерте өмір

Вайетт Массачусетс штатының Кембридж қаласында Джейкоб пен Элизабет (Жарвис) Вайетт отбасында дүниеге келген. 1824 жылғы 29 қаңтарда Элизабет Джарвис Стоунға үйленді. Ол 1820 жылдары Кембридждегі Фреш-Пондтан мұз жинаған компанияда бригадир болып жұмыс істеумен еңбек жолын бастады, осылайша Бостонның "Мұз патшасы" Фредерик Тюдорға Кариб аймағымен, Еуропамен және Үндістанмен Жаңа Англияның мұз саудасын құруға көмектесті. Ол мұз жинау бизнесінде революция жасап, оның өнімділігін едәуір арттырған бірнеше құралдарды өңдеп шығарды. Сонымен қатар, ол жер үсті мұз сақтау үйлерін, оқшаулау үшін қос қабырғалы конструкциямен ойлап тапты. Американдық биографиялық сөздікте айтылғандай, "Оның қайтыс болғанда мұз бизнесінде қолданылатын барлық құрал-жабдықтар мен құрылғыларды Нат Уайетт өңдеп шығарған делінген".

Орегон өлкесінде

Уайет 30 жасқа толғанда, Холл Дж. Келли оны Орегон өлкесінің коммерциялық мүмкіндіктері зор екеніне көндірді. Уайет Орегонның тері индустриясында байып, егін өсіруге арналған (әсіресе темекі) шаруашылықтар құрып, Жаңа Англияның балық шаруашылығымен бәсекелесе алатын лосось балық аулау және өңдеу индустриясын дамыта алатынына сенді. Келлидің экспедиция жоспарлары кешіксе, Уайет өзінің экспедициясын ұйымдастырды және экспедициялық күнделігінде жазғандай: «1832 жылдың 10 наурызында мен Бостоннан 20 адаммен Балтиморға аттандым, онда тағы төрт адам қосылды, ал 27-сі Фредерик, Мэрилендке теміржолмен, содан Браунсвиллге жаяу жүріп, Либерти, Миссуриге әртүрлі кемелермен бардық. 12 мамырда 21 адаммен далаға шықтық, үшеуі қашып кетті, ал 27 мамырда тағы үш адам дезертир болды. Олар Теттон тауларының батысындағы Пьердің шұңқырындағы аң аулаушылардың жоспарланған кездесуіне жабдықтар апарып бара жатқан еді». Тәуелсіздіктен бастап экспедицияның жолы кейін Орегон жолы деп аталатын көп бөлігінен өтті, Плат өзенінің аңғарымен, Блэк Хиллз, Оңтүстік өткелі, Грин өзенінің жоғарғы алабы, Джексон соқпағы және Тетон өткелі арқылы Пьердің шұңқырына және 1832 жылғы кездесуге жетті. Пьердің шұңқырындағы шайқастан кейін оның тобынан тағы жеті адам кетіп, біреуі шайқаста қаза тапты, нәтижесінде бастапқы тобынан тек жеті адам қалды. Кездесуден кейін Милтон Сублетт оны Рафт өзеніне дейін Оңтүстік-Батысқа қарай Снейк өзенімен жетеледі. Содан кейін, қалғандарымен бірге Уайет Снейк өзенімен Бойз өзенінің сағасына дейін, Grande Ronde алқабы мен Blue Mountains арқылы Fort Nez Percés-ке дейін жүрді, онда Пьер Памбрун оған жаңа киім берді және Колумбия өзенімен төмен сапарға көлікті ұйымдастырды. 6 қарашадағы Уайеттің күнделігінде жазылғандай, оның қалған жұмысшылары үшін бұл жаңалық көңіл көтерусіз болды: «Менің адамдарым алға шығып, мүмкіндігінше тез үйлеріне оралу үшін келісімдерін бұзуды бірауыздан сұрады. Мен қазір өмірдің ұлы теңізінде тұрақсыз және қолдаусызмын, бірақ жақсы қолдардамын, яғни өзім және құдайдың құдіреті». Оның кейбір адамдары Hudson's Bay Company-ға қосылды. Екеуі, Виггин Эбботт пен «Вудман» акционерлер емес, «қатысушылар» ретінде Уайетпен бірге қалды. Үшеуі «Уалламет немесе Мултнома өзенімен» каноэмен жоғары көтеріліп, сарқыраманың үстінде шаруашылықпен айналысатын бірнеше бұрынғы Hudson's Bay Company-ның француз-канадтықтарын тапты. Уайет Уилламет алқабынан қатты әсер алды және былай деп жазды: «Мен Канзас елінен басқа, мұндай сұлулықты ешқашан көрген емеспін және бір күні үлкен халықты қабылдай алатынына күмәнім жоқ. Егер бұл елде отарлау басталса, онда бастау осыдан басталуы керек». Қыс айларын Fort Vancouver-де өткізгеннен кейін Уайет Фрэнсис Эрматингермен бірге Flathead Post-қа қарай жолға шықты. 1833 жылдың ақпан айында сауда стансасына жеткеннен кейін Эрматингер бұрын тау адамына тері үшін сату үшін жабдықтарымен келгенін айтты. Уайет бұл идеяны қабылдады және Fort Colvile-де болғанда Hudson's Bay Company-ның губернаторы Джордж Симпсонға және Колумбия округінің менеджері Джон Маклауглинге бизнес ұсынысын ұсына отырып хаттар жіберді. Уайет Ванкувер фортынан жабдықтар сатып алып, американдық саудагерлердің кездесулерінде арзан сатуды және алынған терілерді Ванкуверде белгіленген бағаға қайта сатуды ұсынды. Сонымен қатар, ол HBC постының айналасында аң аулаудан аулақ болатынын және аң аулауды Колумбияның оңтүстігімен шектеуге ниеттенгенін мәлімдеді. Жиналыстан кетер алдында Уайет Rocky Mountain Fur Company-ның Милтон Сублетт және Томас Фицпатрикпен келіссөздер жүргізіп, келесі кездесуде компанияға 3000 долларлық жабдықтар жеткізуге келісті. Колумбия өзенін бойлап Уайеттің екінші сауда станциясы Fort William қазіргі Портленд, Орегон қаласына жақын жердегі Wapato аралында (кейін Sauvie Island деп аталды) салынды. Соңғы эпидемиялардан бос қалған Мултнома ауылдарын көргеннен кейін Уайет «құдай маған орын берді және оларға [жергілікті тұрғындарға] мен өзім үшін орын жасағаннан гөрі көп зиян келтірдім, яғни оларды өлтірдім» деп атап өтті.

Уайт отбасы

Натаниел Джарвис Уайет генеалогиялық тұрғыдан Жаңа Англияның Уайет отбасынан шыққан. Ол аяқкиімші Эбенезер Уайеттің (1698–1754) шөбересі болды, ал ол атақты суретші Эндрю Уайеттің (1917–2009) бес атасы болған. Натаниелдің әкесі Джейкоб Уайет (1764–1847) және оның әкесі Эбенезер Уайет II (1727–1799) болды.

Жалпы сілтемелер

"Натаниел Джарвис Уайет". "Америкалық биография сөздігі" негізгі жинағы. Американың білімді қоғамдар кеңесі, 1928–1936 жж. Биографиялық ресурс орталығында қайта басылды. Фармингтон Хиллз, Мичиган: Гейл тобы, 2001 ж. Капитан Натаниел Дж. Уайеттің хаттары мен күнделіктері, 1831–1836 жж., Юджин, Орегон: Орегон университетінің баспасы, 1899 ж., Google Кітаптарында ақысыз электрондық кітап ретінде қолжетімді. Капитан Натаниел Дж. Уайеттің Орегон аймағына жасаған экспедицияларының күнделіктері, 1831–1836 жж. Дон Джонсон, ред. Фэрфилд, Вашингтон: "Ye Galleon Press", 1984 ж.