Кіріспе

Әлеуметтік жағынан төмен тұрған текті қабылдау. Кейбір қоғамдарда белгілі бір нәсілдер немесе этникалық топтар үстем немесе жоғары, ал басқалары бағынышты немесе төмен саналады. Гиподесцент – бұл жағдайда, аралас одақтан туған балалар автоматты түрде бағынышты топқа жатқызылады. Ал керісінше, балаларды үстем немесе жоғары саналатын нәсілге жатқызу – гипердесцент деп аталады. Аталық, аналық және туыстық шежірелер де осыған ұқсас тәжірибелерге жатады. Олар баланың нәсілін, ұлтын немесе дінін әкесі, анасы немесе олардың комбинациясы арқылы анықтайды, екінші ата-анасының нәсіліне қарамастан. Бұл жүйелер топқа мүшелікті ата-ананың жынысына емес, топтың әлеуметтік үстемдігіне байланысты анықтайды. Сондықтан, ата-ананың жынысына және олардың өмір сүретін мәдениетінің көзқарастарына (мысалы, патриархалды немесе матриархалды қоғамдар) байланысты гиподесцент немесе гипердесцент болуы мүмкін. Аралас нәсілді халықты шектеу (немесе жою) әрекеттері заң арқылы реттеледі, мысалы, Америка Құрама Штаттарының әртүрлі штаттарында қабылданған нәсілдер аралас маңызын жоққа шығаруға бағытталған заңдарда көрсетілген.

Тарих

Текшелік тазалықтың құндылығын бағалайтын әдет-ғұрыптар, тәжірибелер және сенімдер адамзаттың өмір сүргеніне тең болса да, оларды жүйелі түрде жазбаға түсірген немесе олардың нәтижесін заңмен міндеттеген қоғамдар санаулы болды. Мұндай тәжірибелер көбінесе қауымдастықтарда күшпен жүзеге асырылды. Классикалық Грецияда осыған ұқсас жағдай болды – гректер мен «жат жұрттықтар» арасында нақты айырма жасады. Рим Республикасының жағдайы басқаша еді. Ол кеңейіп, әскери және мәдени тұрғыдан агрессивті болғанымен, өз клиенттік мемлекеттерін римдіктерге айналдыруға белсенді түрде көмектесті, оның ішінде римдіктердің элиталық азаматтарымен некелесуіне және осы топты Римнің азаматтары етіп, сыйлық ретінде және үлгі ретінде қарады.

Солтүстік Америкадағы колониялық гипо/гипертектілік

Солтүстік Америкадағы тектік шектеу қағидасын қолдану отарлық дәуірде басталды, онда еуропалық отарлаушылар мен отарлық билік өкілдерінің басшылығымен жұмыс істеген мерзімі біткен қызметкерлер мен сотталғандарға 16 ғасырдан бастап Атлант мұхиты арқылы Америкаға тасымалданған құл африкалықтар қосылды. Бірақ босатылған тұтқындар христиан болғанымен, олар мерзімі біткен қызметкерлер ретінде жіктеліпті. Вирджиния 1705 жылы құлдыққа қатысты кодекс қабылдады. 1650 жылдардан бастап Вирджиниядағы кейбір африкалықтардың өмір бойына мерзімі біткен қызметкерлік шартын орындағаны туралы құжатты дәлелдер бар. 1660 жылдары Ассамблея «Егер ағылшын қызметкері кез келген негрмен бірге қашып кетсе, олар уақытты қосу арқылы өтемақы төлеуге қабілетсіз болса, ол негрдің қашып кеткен уақытына дейін қызмет етеді» деп мәлімдеді, бұл кем дегенде кейбір африкалықтар қайта ұсталған жағдайда ұзартылған мерзімге қызмет ету арқылы «өтемақы төлей алмайтынын» көрсетеді (демек, олар өмір бойына мерзімі біткен қызметкерлер еді). Бұл құрылғы африкалық текті адамдарды өмір бойы құлдыққа салу практикасына заңдық мәртебе берді; кейінгі заңдарда заң шығарушы орган өмір бойы құлдықтың шарттарын анықтады. 1655 жылы аралас нәсілді әйел Элизабет Кей Гринстед Вирджиниядағы алғашқы бостандыққа қатысты сот ісін жеңіп алды. Оның ағылшын әкесі оны қызы деп мойындады, оны христиан дініне шомылдырды және ауырған кезде қайтыс болғаннан кейін оған күтім жасау үшін заңды қамқор тағайындады, оған қыз ретінде шектеулі мерзімге келісімшарт жасады. Бірақ қамқор оның келісімшартын сатып алып, колониядан кетіп қалды, ал келесі қожайыны оны босатпады. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның мұрагерлері оны және оның ұлын құл мүліктері ретінде талап етті. Алайда, Кидің жеңісінен кейін Вирджиния 1662 жылы римдік құқықтан алынған partus sequitur ventrem қағидасын бекітті; яғни, колонияларда туған балалар аналарының әлеуметтік статусын алады. Бұл құл әйелдерден туған барлық балалар әкесі мен нәсіліне қарамастан құлдықта дүниеге келеді дегенді білдірді. Бұл ағылшын ортақ құқығына қайшы келді, онда ағылшын азаматтарының балаларының статусын әкесі анықтады. Американдық құл иесіне үйленген британдық актриса Фанни Кембл құлдық туралы өзінің бақылауларын, соның ішінде ақ еркектердің құл әйелдерін зорлап, аралас нәсілді балаларын құлдықта қалдыруын жазды. Кейде ақ әкелер балаларын және/немесе аналарын босатып, білім немесе оқуға жіберіп, немесе оларға маңызды әлеуметтік капиталды беру арқылы мүлік берген. Чарльз Генри Лэнгстон мен Джон Мерсер Лэнгстонның әкелері және Грузиядағы Хили отбасының әкесі antebellum кезеңінде аралас нәсілді балаларын қамқорлаған әкелердің көрнекті мысалдары болды. Олардың әрқайсысы африкалық текті әйелмен заңды емес некеде тұрды. Басқа аралас нәсілді балалар құлдықта қалдырылды; кейбіреулерін әкелері сатты. Тарихшылар мен генеалогтардың зерттеулері көрсеткендей, жоғарыда аталған мысалдардан айырмашылығы, Жоғарғы Оңтүстіктегі алғашқы екі АҚШ санағында тізілген көптеген еркін африкалық американдықтар колониялық Вирджиниядағы ақ әйелдер мен африкалық немесе африкалық американдық ерлер арасындағы қарым-қатынастардың немесе некелердің нәтижесінде туған, олардың бірі мерзімі біткен қызметкер, екіншісі еркін немесе құл болған. Олардың одақтары құл кастасы қатайғанға дейін жұмысшы табы арасындағы қарым-қатынастардың өтімділігін, сондай-ақ көптеген адамдар жұмыс істеген шағын үйлер мен фермаларды көрсетті. Ақ аналардың балалары еркін дүниеге келді. Егер олар заңды емес және аралас нәсілді болса, олар қоғамның күтімге түскен жүгін жеңілдету үшін оқуға жіберілді, бірақ мұндай адамдар еркіндікке бір қадам жақындады. Мысалы, Теннесси мен Кентуккидегі Мелунжон отбасыларының 21 ғасырғы ДНК зерттеуі, олардың түркілердің немесе америкалықтардың ұрпақтары екені туралы көптен бері айтылып келеді, олардың басым көпшілігі африкалық және еуропалық текті екенін көрсетті.

Реконструкциядағы гипо/гипертүсінік, XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдағы АҚШ

1870-ші жылдардың соңында Оңтүстік штаттарындағы консервативті ақ демократтар, тіпті қара көпшілік болған аймақтарда да, зорлық-зомбылық пен қорқыту арқылы қара республикашылдарды кемсітіп, билікті қайта алды. Демократтар заң жүзінде де, іс жүзінде де ақ үстемдік орнатуға ұмтылды. 1890 жылдан 1908 жылға дейін, Миссисипиден бастап, штат заң шығарушы органдары сайлаушыларды тіркеуге кедергі жасайтын жаңа конституциялар мен заңдарды қабылдады, мысалы, сайлау салығы, сауаттылық сынақтары, тіркеу талаптары және басқа да шаралар қолданылды. Сайлау тізіміндегі сайлаушылардың саны күрт азайды, нәтижесінде ондаған жылдар бойы көптеген қара және кедей ақтар сайлау құқығынан айырылды. Ақтар сондай-ақ Джим Кроу заңдарын қабылдады, олар қоғамдық орындарды нәсілдік бөліну арқылы реттеді. 1909 жылы афроамерикандықтар мен ақтар Түсті адамдардың жетілуі үшін ұлттық қауымдастығын құрды, оның мақсаты заңдық кемсітушілікке және сайлау құқығынан айыруға қарсы күресу болды. Мысалы, ақтарды қолдайтын сайлауға қарсы сот ісін жеңген сайын, ақтар басымдықты құратын заң шығарушы органдар қараларды саяси жүйеден шығаруға бағытталған жаңа заңдар қабылдады. 20-ғасырда евгеника мен нәсілдік кемсітушіліктің ықпалымен штаттар адамдарды қара деп жіктеуге қатысты заңдар шығарды, егер оларда африкалық тегінің кез келген іздері болса (немесе африкалық тегі бар екені сезілсе). Вирджинияның 1924 жылғы Нәсілдік тұтастық заңында «бір тамшы» ережесі бойынша, аралықтағы ұрпақтардың санына қарамастан, белгілі африкалық тегі бар адам қара деп есептелді. Осы заңда маңызды жазбалар үшін екілік жіктеу жүйесі енгізілді, адамдар «ақ» немесе «қара» (сол кездегі «негр») деп жіктелді. Соңғысы барлық түрлі терілі адамдарды қамтитын «жалпылама» термин болды. Американың түпкілікті халықтары түрлі терілі деп жіктелді, оларға ақ нәсілділерден басқа барлық нәсілдерге қатысты көзқарас қалыптасты. АҚШ-тағы ең шектен тыс жағдайында, гиподесценттік «бір тамшы» ережесінің негізі болды, яғни егер адамның қара тегі болса, ол қара деп есептелді. 20-ғасырдың басында, құлдықтан азат болғаннан кейін оңтүстік штаттарында және басқа да штаттарда ақ және қараны ажыратуға қатысты заңдар қабылданды: Теннесси 1910 жылы «бір тамшы» ережесін қабылдады; Луизиана, Техас, Арканзас 1911 жылы; Миссисипи 1917 жылы; Солтүстік Каролина 1923 жылы; Вирджиния 1924 жылы; Алабама және Джорджия 1927 жылы; Оклахома 1931 жылы. Осы кезеңде Флорида, Индиана, Кентукки, Мэриленд, Миссури, Небраска, Солтүстік Дакота және Юта штаттары бұрынғы «қан фракциясы» заңдарын заңды күшінде сақтап, бірақ осы фракцияларды (он алтыдан бір, отыз екінші) нақты бір тамшыға теңестіріп өзгертті. 1924 жылы Вирджиниядағы көптеген «ақ» адамдардың африкалық және/немесе америкалық түпкіліктік тегі болған, ғасырлар бойы араласуды ескерсек. Вирджинияда нәсілдік кастаны нығайтуға тырысқан кезде, афроамерикандықтар сегрегацияны жою және Джим Кроу заңдары мен қара қауымның көпшілігінің сайлау құқығынан айырылуы салдарынан жоғалған азаматтық құқықтарды қайтару үшін ұйымдастырды.

Түс аралас некеге қарсы заңдар

1940 жылдардың басында АҚШ-тың 30 штатында нәсілдер араласқанға қарсы заңдар болды, олардың жетісі (Алабама, Аризона, Джорджия, Монтана, Оклахома, Техас және Вирджиния) нәсілдер аралық некелерді тыйым салатын ережелерде "бір тамшы" теориясын қабылдады. Бұл ғасыр басынан бері оңтүстік штаттар заңды сегрегацияны енгізіп, афроамерикандықтарды сайлау құқығынан айырғаннан кейін нәсілдік шекаралардың нығайып, қатаңдауының бір бөлігі болды. Басқа штаттар гиподесцент ережесін "бір тамшы" деңгейіне дейін жеткізбей, оның орнына қандық мөлшерді анықтау стандартын қолданды. Мысалы, Юта штатының нәсілдер араласқанға қарсы заңы ақтар мен негр, мулат, квадроон (төрттен бір бөлігі қара), окторон (сегізден бір бөлігі қара), моңғол немесе "малай нәсілінің" (мұнда филиппиндіктер туралы сөз болады) мүшесі деп есептелетін кез келген адаммен некелесуді тыйым салған. "Ақтар" емес адамдардың некелесуіне ешқандай шектеу қойылмады. Бұл заң 1963 жылы жойылды.

Қолданудың басқа мысалдары

Америка Құрама Штаттарында гиподесценттік ұғым аралас нәсілді жұптардың балаларын қара деп жиі анықтайды, егер ата-аналарының бірі "қара" деп жіктелетін болса немесе олардың біреуі африкалық текті деп есептелетін болса. Әсіресе 1960 жылдардан бастап және "Қара күш" қозғалысының өркендеуімен, афроамерикандық қауымның көптеген өкілдері Америка Құрама Штаттарында саяси күшін арттыру үшін африкалық текті аралас нәсілді адамдардың өзін қара деп тануы керек екенін айтты. Олардың сөзіне қарағанда, ақ адамдар оларды қара деп кемсіткен, сондықтан олар өздерінің санын көбейту үшін қара деп танылуы керек. АҚШ президенті Барак Обама көбінесе алғашқы қара немесе афроамерикандық президент деп аталады. Ол жас кезінде өзін қара деп тануды таңдағанын және қара қоғамда қоғамдық жұмыс істегенін айтқан. Оның анасы мен ата-анасы еуропалық тектен, ал әкесі мен оның отбасы Кениядан, Сахара асты Африкасынан шыққан. Бірақ, Америка Құрама Штаттарының күрделі нәсілдік тарихын көрсететін жағдайда, Обама анасының туған тегі арқылы Вирджинияда құл ретінде тарихта тіркелген алғашқы африкалық Джон Панчтан тараған деп саналады. "Ancestry.com" генеалогиялық компаниясы оның отбасы тарихына қатысты зерттеуді қаржыландырып, осы байланысты құжаттады. Панчтың ұрпақтары ақ нәсілді адамдармен үйленген және 18 ғасырдың басында ақ нәсілді деп қабылданған деп есептеледі.

Мәдениеттегі сілтемелер

Африкалық американдық және ақ авторлар да аралас нәсіл және гиподесцент мәселелерін көркем және ғылыми еңбектерде зерттеді. Марк Твеннің «Пудд’нхед Уилсон» романында құл әйел Рокси кейіпкері «негр» деп сипатталады, бірақ оның айқын ақ тегі бар және ол ақ адам ретінде қабылдалуы мүмкін. Оның ұлы құлдықта дүниеге келеді және оның терісінің 1/32 бөлігі қара. Ол нәресте кезінде шалап қожайынының ақ ұлымен жаңылысып ауыстырылады, және олар екеуі де өзінің қоғамдық рөлін орындау үшін өседі. АҚШ-тың 19 ғасырдың соңындағы авторы Чарльз Чеснут Огайода еркін өскен және аралас африка-еуропалық тегі болған, Азамат соғысынан кейінгі Оңтүстік туралы көптеген әңгімелер жазды. Ол аралас нәсілді адамдардың кездесетін мәселелерін зерттеді, кейде «трагикалық мулат» жанры деп белгілі болған нәрсені сипаттады. Нелла Ларсеннің 1929 жылғы «Passing» романы неке және жеке бастылық үшін баламалы жолдарды таңдаған аралас нәсілді афроамерикандық әйелдер туралы. «Шоу-боат» (1927) мюзиклінде ақ ер адам аралас нәсілді, ақ ретінде танылатын әйелге үйленеді. Шериф оны штаттың нәсілдерді араластыруға қарсы заңын бұзды деп айыптайды. Ақ ер адам әйелінің саусағын пышақпен тесіп, бір тамшы қанды жұтып, шерифке: «Мен ақ адам емеспін – менің қанымда негр қаны бар» дейді. Шериф оны босатып жібереді. Синклер Льюис «Кингсблад Рояль» романында гиподесцент және «бір тамшы» қағидасын негізгі сюжеттік элементтер ретінде пайдаланады. Афроамерикандықтардың ақ текті ата-анасымен өсуін зерттейтін көптеген естеліктер жарық көрді, мысалы Джеймс Макбрайдтың «Судың түсі: қара адамның ақ анасына арналған құрметі». Блис Броярд «One Drop: My Father's Hidden Life» кітабында әкесі Анатоль Броярдтың қара автор емес, жазушы ретінде өмір сүру және жұмыс істеу туралы шешімін, Луизиана креолының аралас нәсілді отбасынан көптеп алшақтауын жазды. Ол швед тегінен шыққан ақ әйелге үйленді және олардың балалары ақ көрінеді.