Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Батыс Африканың ғалымы және әскери жетекшісі (1794–1864) футболшы.
West African scholar and military leader (1794–1864)
the soccer player
Хаджи Омарул Футию Талл (ʿUmar ibn Saʿīd al Fūtī Ṭaʿl, حاج عمر بن سعيد الفوتي طعل, шамамен 1794 – 1864 жж.), қазіргі Сенегалдың Фута Торо қаласында туған, сенегалдық Тиджани суфи Тукулер ислам ғалымы және әскери қолбасшы, қазіргі Сенегал, Мавритания, Гвинея және Малидің көп бөлігін қамтитын, қысқа ғана өмір сүрген Тукулер империясын құрды.
Hadji Oumarûl Foutiyou Tall (ʿUmar ibn Saʿīd al Fūtī Ṭaʿl, حاج عمر بن سعيد الفوتي طعل, c. 1794 – 1864 CE), born in Futa Tooro, present day Senegal, was a Senegalese Tijani sufi Toucouleur Islamic scholar and military commander who founded the short lived Toucouleur Empire, which encompassed much of what is now Senegal, Mauritania, Guinea and Mali.
Атауы
Омар Таллдың есімі әртүрлі жазылады: атап айтқанда, оның бірінші есімі француз тілінде Омар деп жиі аударылады, бірақ кейбір дереккөздер Омардан гөрі Омарды артық көреді; әкесінің аты, ибн Саид, көбінесе қалдырылады; ал оның есімінің соңғы бөлігі, Талл (طعل), Талл, Таал немесе Тал деп әртүрлі жазылуы мүмкін. Меккеге қажылық жасаған мұсылманға берілетін құрметті атақ – Хадж (әл-Хадж немесе ел-Хадж) – Омар Таллдың есіміне көптеген мәтіндерде, әсіресе араб тіліндегілерде қосылады. Кейіннен ол Әмір әл-Му'минин, Халифа, Қутб (әлемнің полюсі), Махдидің визирі, Халифат Хатим әл-Әулия (әулиелер мөрінің мұрагері) және Алмами (Имам) сияқты құрметті атақтарды да алды. Оның әкесі Саиду Талл, Тородбе тайпасынан, ал анасы Сохна Адама Тям болған. Омар Талл 1828 жылы қажылыққа аттанғанға дейін медреседе білім алды, сол сапарда ол Әл-Азхар университетінің ғалымдарынан тәлім алды. Меккеде ол Тиджания тәріқатының басшысы Мұхаммед әл-Ғалимен бірге болды, ол оны Судандағы бұтқа табынуды жою миссиясымен тәріқаттың муқаддамы (командирі) етіп тағайындады. 1830 жылы ол елге Хадж титулымен оралып, Судандағы Тиджания суфилік тәріқатының халифасы болды. Хадж Тиджанияның құрметті Халифат Хатим әл-Әулия атағын алды. Бұл билік африкалықтарды басқару үшін оның жеке билігінің негізіне айналды. Қажылықтан оралғанда, ол Дамаск маңында орналасып, Ибрагим пашамен кездесті. Омар Талл пашамен дос болып, оның ұлын қауіпті қызбадан емдеді. Омар Талл пашаның қалыптастырған бағыттарынан үлкен шабыт алды.
Omar Tall’s name is spelled variously: in particular, his first name is commonly transliterated in French as Omar, although some sources prefer Umar; the patronymic, ibn Saʿīd, is often omitted; and the final element of his name, Tall (طعل), is spelt variously as Tall, Taal or Tal. The honorific El Hadj (also al Hajj or el Hadj), reserved for a Muslim who has successfully made the Hajj to Mecca, precedes Omar Tall's name in many texts, especially those in Arabic. Later he also took on the honorifics Amir al Mu'minin, Khalifa, Qutb (pole of the universe), vizier of the Mahdi, Khalifat Khatim al Awliya (successor of the seal of saints), and Almami (Imam). His father was Saidou Tall, from the Torodbe tribe, and his mother was Sokhna Adama Thiam. Omar Tall attended a madrassa before embarking on the Hajj in 1828, during which he learned from the scholars of Al Azhar University. While in Mecca he stayed with Muhammad al Ghali [fr], the head of the Tijaniyyah order, who made him a muqaddam (commander) of the order with a commission to destroy paganism in the Sudan. He returned in 1830 as a marabout with the title El Hadj and assumed the khalifa of the Tijaniyya Sufi order in the Sudan. El Hadj took the Tijani honorific Khalifat Khatim al Awliya. This authority would become the basis of his personal authority necessary to lead Africans. When returning from the Hajj, he camped near Damascus, where he met Ibrahim Pasha, Omar Tall befriended the Pasha and healed his son from a deadly fever. Omar Tall was highly inspired by the trends set by the Pasha.
Күші жиналу
Сокотода 1831-1837 жылдар аралығында қоныстанған ол көп әйелге үйленді, олардың бірі Сокото халифатының фула халифасы Мұхаммед Беллоның қызы болды. 1837 жылы Омар Талл Фута Джалон имаматына көшіп, 1840 жылы Жегункода өзінің діни орталығын құрды. Омар Талл жоғары жеке билікке ие екенін мәлімдеді. Ол мазхабқа қатаң ұстанудың қажеттілігін жоққа шығарып, ижтихад, яғни жеке діни үкім шығаруды қолдады. Ол, сенушінің, құдайлық шындықты тікелей білетін суфи шейхының басшылығымен жүруі керек екенін үйретті. Омар Талл ешқашан моджаддид немесе махди атағын алған жоқ, бірақ оның ізбасарлары оны сондай деп есептеді. Ол діни жаңғыру мен мүшріктерге қарсы күрес идеалына айналды. Бірақ, Таллдың қару-жарақ жинауы Тамба басшыларын алаңдата бастады. Таллға жіберілген бірнеше елшілер қабылданбады, тіпті бір танымал гриот ислам дініне кірді. Ямби оларға алдын ала шабуыл жасады, бірақ 1852 жылдың қыркүйегінде жеңіліске ұшырады. Ол Бамбукты басып алды, содан кейін 1855 жылдың сәуір айында Каартаның астанасы Ниоро-ду-Сахельді жаулап алып, оны өз астанасы етті. Сегу құлағанда, олардың патшасы Али Диара (Бина Али) патшалық отбасының дәстүрлі бейнелерін алып, Хамдуллахиге қашып кетті. Омар Таллдың соғыстары осы уақытқа дейін анимист бамбараларға немесе христиан француздарға қарсы болғандықтан, ол енді аймақтағы кішігірім ислам мемлекеттеріне назар аударды. Ұлын Ахмаду Таллды Сегудің имамы етіп тағайындаған Омар Талл Нигер өзені бойымен төмен қарай Хамдуллахидің Массина империясына шабуыл жасады. Бұл дау тудырды, себебі мұсылман мемлекетіне шабуыл жасауға тыйым салынған. Енді Орта Нигердің барлығын бақылап отырған Омар Талл Тимбуктуға қарсы жорыққа шықты, бірақ 1863 жылы туарегтер, маврлар және фулалардың біріккен күштері оны кері шегіндірді. 1863 жылы одақ Омар Таллдың әскеріне бірнеше жеңіліс сыйлады, соның салдарынан Таллдың генералдары Альфа Умар, Тьерно Байла және Альфа Усман қаза тапты.
Settling in Sokoto from 1831 to 1837, he committed polygyny, one of the affected women being a daughter of the Fula caliph of the Sokoto Caliphate, Muhammed Bello. In 1837, Omar Tall moved to the Imamate of Futa Jallon and founded his own religious settlement at Jegunko in 1840. Omar Tall claimed a transcendental personal authority. He denied the important of adherence to a madhhab and favoured ijtihad or personal religious judgment. He taught that a believer should follow the guidance of a Sufi shaykh who has immediate personal knowledge of the divine truth. Even though Omar Tall never took the title of either mujaddid or mahdi, he was regarded as such by his followers. He became the torodbe ideal of religious revival and conquest of pagans. Soon, however, Tall's continued stockpiling of weapons began to worry the Tamba leaders as well. After a series of emissaries to Tall were rebuffed, and one prominent griot even converted to Islam, Yambi pre emptively attacked the community but was defeated in September 1852. He conquered Bambouk, then seized Nioro du Sahel, the capital of Kaarta, in April 1855, which became his capital. When Segu fell, their king, Ali Diara (Bina Ali), fled to Hamdullahi taking with him the traditional idols of the royal family. While Omar Tall's wars thus far had been against the animist Bambara or the Christian French, he now turned his attention to the smaller Islamic states of the region. Installing his son Ahmadu Tall as imam of Segu, Omar Tall marched down the Niger to attack the Massina Empire of Hamdullahi. This was controversial, as attacking a fellow Muslim power was forbidden. Now controlling the entire Middle Niger, Omar Tall moved against Timbuktu, only to be repulsed in 1863 by a combined force of Tuaregs, Moors, and Fulas. During 1863, the coalition inflicted several defeats on Omar Tall's army, ending up killing Tall's generals Alpha Umar (Alfa 'Umar), Thierno Bayla and Alfa 'Uthman.
Көтеріліс және өлім
Осы аралықта Масина жерінде, өлім жазасын алған Масина монархы Амаду III-нің туысы Ба Лоббо бастаған көтеріліс шықты. 1863 жылдың көктемінде көтерілісті басу барысында Омар Талл Хамдуллахи қаласын қайта басып алды, ал маусым айында Ба Лоббоның фула және кунта тайпаларының біріккен күштері Омар Таллдың әскерін қоршады. Олар 1864 жылдың ақпан айында Хамдуллахиді басып алды. Омар Талл қашып, Бандиагара жартасындағы Дегембередегі үңгірге жетіп, 1864 жылдың 14 ақпанында қайтыс болды. Омар Таллдың жүрегінен туған немересі Тидиани Талл Массинаны қайтарып алуда оның орнын басты, бірақ оның ұлы Ахмаду Талл Сегуден әрекет ете отырып, империяны сақтап тұруда көп жұмыс істеді. Дегенмен, француздар әрі қарай жылжуын жалғастырып, 1891 жылы Ниороны жаулап алды. 2019 жылдың қараша айында Франция үкіметі Сенегал Республикасы үкіметіне Омар Таллдың қылышы деп аталған қылышты қайтарды, бірақ ол шын мәнінде Омар Таллдың ұлы Ахмаду Таллдың қылышы еді. Қылыш бес жыл бұрын қайтарылды. Француз парламенті депутаттары кейіннен қылышты толығымен қайтару туралы дауыс береді.
Meanwhile, a rebellion broke out in the Masina lands led by Ba Lobbo, cousin of executed Masina monarch Amadu III. In suppressing the revolt during the spring of 1863, Omar Tall reoccupied the city of Hamdullahi, and in June Ba Lobbos's combined force of Fulas and Kountas besieged Omar Tall's army there. They captured Hamdallahi in February 1864. Omar Tall fled and managed to make it to a cave in Degembere (in the Bandiagara Escarpment) where he died on 14 February 1864. Omar Tall's nephew Tidiani Tall succeeded him in retaking Massina, though his son Ahmadu Tall, operating out of Ségou, did much of the work in keeping the empire intact. Nonetheless, the French continued to advance, conquering Nioro in 1891. In November 2019, the French government returned the so called sword of Omar Tall—which was actually a sword of Ahmadu Tall, Omar Tall's son—to the government of the Republic of Senegal. The sword was returned five years. French MP's will vote later on permanently returning the sword.