Кіріспе

Вольфдитрих – 1230 жылы жазылған орта биік неміс тіліндегі «Вольфдитрих» атты ерлік эпостың басты кейіпкері. Алғаш рет шамамен 1230 жылы аноним автордың строфикалық түрінде жазылған бұл туынды, мазмұны мен көлемі жағынан өзгешеленетін төрт негізгі нұсқада сақталған және бір-бірінен тәуелсіз. Вольфдитрих сол дәуірдегі тағы бір ерлік өлең – «Ортнитпен» тығыз байланысты. Екі туындының шығу тегі әртүрлі (бірақ даулы), бірақ олар ертеде, мүмкін бір автордың қолымен біріктірілген және көптеген дереккөздерде бірге кездеседі. «Ортнит» туралы ең ерте нұсқада, ол қызын қашқақтап алып, үйленгені үшін қайын атасы жіберген екі айдаһардан қаза табады; ал екінші нұсқада, екі бауыры мен зұлым кеңесшісінен мұрасын тонаған Вольфдитрих, Ортниттен көмек іздеуге шығады, бірақ ол өлтірілгенін білген соң, айдаһарларды өлтіріп, оның құнын қайтарады, содан кейін бауырларын және кеңесшіні жеңіп, Ортниттің жесіріне үйленеді. Алғашқы нұсқасы «Нибелунген жыры» сияқты басқа да ерлік эпостарға ұқсас болғанымен, уақыт өте келе туындыға жаңа эпизодтар қосылып, танымал оқиғаға айналады. Келіндерді іздеу, мұраны қайтару, адал және опасыз вассалдар, айдаһарларды өлтіру, сиқырлы қару-жарақтар, жұлдыздар, әйел сиқыршылар мен алыптармен кездесулер туралы осы екі туынды 17 ғасырдың басына дейін үнемі танымал болды, қайта-қайта жазылып, көшіріліп, кейін басылды. Бұл оны орта ғасыр мен жаңа заманның ең ұзақ өмір сүрген және танымал неміс туындыларының біріне айналдырады. Дегенмен, Вольфдитрих пен Ортнит бастапқыда Теодорих Ұлы туралы аңыздардың және Дитрих фон Берн циклының құрамына кірмеген, Вольфдитрих Дитрихтің әкесі ретінде танылды, ал екі туындының материалдары Дитрих туралы көптеген әңгімелерге, соның ішінде көне норвегиялық «Тидрексагаға» енді.

Нұсқалар

Бұл оқиғаның төрт нұсқасы сақталған. Олардың үшеуі (А, В, С) бір-бірінен тәуелсіз, әрқайсысы Вольфдитрихтің туған жерін әртүрлі көрсетеді. Төртіншісі, D, В және С нұсқаларынан алынған материалдарды жинақтайды. Вольфдитрих А ("Константинопольдік Вольфдитрих") – бұл 1230 жыл шамасында жазылған ең көне нұсқа, бірақ ол тек кейінгі қолжазбада ғана сақталған, ол – Амбрасер Гельденбух (MS A). Алғашқы 505 строфа (A1) қолжазбада одан бұрын келген Ортнит нұсқасын жазған автордың өзі жазған болуы мүмкін, бірақ қалған 101 строфа (A2) Вольфдитрих В дәстүрінен материалдарды пайдаланып, оқиғаны жалғастырған автордың қысқаша баяндауын көрсетеді. Оқиғаның соңы Амбрасер Гельденбухта жоқ (ол Вольфдитрихтің айдаһармен шайқаста қанжары сынғанда аяқталады), бірақ оны 1472 жылғы Дрезден Гельденбухынан қайта құруға болады, ол MS A сияқты дереккөзді пайдаланған. Вольфдитрих В ("Салоникилік Вольфдитрих") Вольфдитрихтің жастық шағы туралы оқиғаны едәуір кеңейтеді. Вольфдитрих С ("Афиналық Вольфдитрих") тек бес кең таралған фрагментте сақталған, олардың біреуі қазір жоқ. Вольфдитрих D ең толық нұсқа (сондықтан "Үлкен Вольфдитрих" деп аталады) және B мен C нұсқаларының материалдарын, сондай-ақ B нұсқасына жақын, бірақ белгісіз нұсқаны біріктіреді. Оның 10 қолжазбасы және алты басылымы бар, ол "орта ғасырдың соңындағы әдебиеттің үлкен жетістіктерінің бірі" болып саналады.

Орнито A

Ламбартеннің (Ломбардия) патшасы Ортнит король Махорелдің қызы Либгартты ұрлап әкетеді. Махорел аралық қарым-қатынас орнату ниетімен Ортнитке екі айдаһар жұмыртқасын жібереді, бірақ олардың шайқауынан патшалық қорқынышқа ұшырайды. Бір жыл өткен соң Ортнит айдаһарларды жеңу үшін жорыққа шығады, алайда ұйықтап қалғанда олардың қолынан қаза табады. Оның әйелі Ортниттің кек алушысының дүниеге келуін күтіп, уақытша оқшауланып қалуға мәжбүр болады.

Вольфдитрих А

Вольфдитрих Грекия патшасы Гугдитрихтің үшінші ұлы ретінде дүниеге келеді. Патшаның зұлым кеңесшісі Сабен оны шайтанның ұрпағы деп көндіреді, ал Меран герцогы Берхтунгке оны өлтіруді бұйырады. Бірақ Берхтунг баланы құтқарып, Сабенді елден қууға себеп болады. Гугдитрих қайтыс болғаннан кейін, Сабен Константинопольға оралып, екі үлкен ағасын патшаны қууға және қазір Берхтунгтің Лилиенпорт қамалында тұратын Вольфдитрихты мұрасынан айыруға көндіреді. Вольфдитрих ағаларына қарсы әскери жорыққа шығады, бірақ ол сәтсіз аяқталады және Лилиенпортта қоршауға түседі. Төрт жылдан кейін ол бұзылып, Король Ортниттен көмек сұрау үшін жол табады. Ақырында ол Гартеге жетеді, онда ол күйеуінің өліміне қайғырып отырған Ортниттің жесірін кездестіреді. Ол айдаһарларды жеңіп, Либгартқа үйленеді және Ламбартен патшасы болады. Саяхатшы кейпінде Вольфдитрих Константинопольді танып-біледі, онда Берхтунгтің ұлдары ағалары тарапынан тұтқынға алынған. Әйелін құтқарып алғаннан кейін, ол Грекияға қайтады, онда ағаларын сәтті қоршап алып, Сабенді жазалайды және адал қызметшілерін марапаттайды. Содан кейін ол Ламбартенге оралады. Он екі жыл үйленген соң Вольфдитрих монастырьға кетеді, онда оны өліміне дейін шайтандар мазалайды.

Пішін және құрылым

Вольфдитрих пен Ортнит хильдебрандстон деп аталатын өлең формасында жазылған (Нибелунгнлинд пен Кудрунда қолданылатын Нибелунгнстрофасына ұқсас). Ол төрт ұзын жолдан тұрады: әрбір ұзын жол үш буыннан тұрады, әйелдік ұшымен аяқталып, содан кейін үш буыннан тұрады, еркектік ұшымен рифмаланады. Өлең жолдары қолжазбаларда ломбард әріптерімен белгіленеді. Басылған Heldenbücher-де хильдебрандстон сегіз жолдық өлең түріне, яғни Heunenweise-ге айналады: ұзын жол кесігінде бөлінеді және рифмасы жоқ жолдар рифмаланады, соның нәтижесінде ABABCDCD рифма схемасы пайда болады. Бұл мәтінді маңызды өзгертулерді енгізуді талап етті.

Қолжазбалар мен баспа кітаптар

Вольфдитрихтың төрт түрі 11 толық қолжазбада және он екінші ғасырдың бірнеше фрагменттерінде сақталған. Көптеген жағдайларда Вольфдитрих (және Ортнит) «Батырлар кітабы» (Heldenbuch) деген атпен жазылған үлкен жинақтың құрамына кіреді.

Вольфдитрих А

М.С. А., "Амбразер Хелденбух" (Вена, Австрия Ұлттық кітапханасы, Код. Сер. nova 2663), 1507–1516 жылдары Ханс Рид жазған, Ортниттің 606 шумағы мен Вольфдитрихтың шумақтарын қамтиды.
М.С. к., "Дрезден Гельденбухы" (Дрезден, Мемлекеттік кітапхана, Mscr. M 201), 1472 жылы Каспар фон дер Роен жазған.
М.С. W (Вена, Австрия Ұлттық кітапханасы, Код. 2779), 14 ғасырдың басында, А және к нұсқаларындағыдай тек Ортнитті қамтиды. Дегенмен, Ортниттен кейін бастапқыда бірнеше бос беттер келген, олар бастапқыда Вольфдитрих үшін арналған болуы мүмкін.

Вольфдитрих С

14 ғасырдың бірінші жартысында жазылған Берлин Вольфенбюттель Гельденбух бес фрагмент түрінде сақталған, олардың мөлшері бір беттен екі жапыраққа дейін жетеді, алайда олардың екеуі қазіргі кезде жоғалыпты.

Аудармалар

(Волфдитрих А-ның прозалық нұсқасы, өлеңдерімен бірге.) (Бұл аударма емес, қайта өңдеу. Әртүрлі тақырыптармен бірнеше рет жарияланды.)