Кіріспе

Американдық философ және математик Чонси Райт (10 қыркүйек 1830 – 12 қыркүйек 1875) – Дарвинизмді ертеде қорғаған ықпалды американдық философ және математик. Ол Чарльз Сандерс Пирс және Уильям Джеймс сияқты американдық прагматиктерге елеулі әсер еткен.

Өмірбаян

Райт Массачусетс штатының Нортгемптон қаласында дүниеге келді. Бір меценаттың қаржылық көмегімен Райт Гарвард университетіне оқуға түсті. 1852 жылы Гарвардты бітіріп, «Nautical Almanac» журналының есептеушісі болды. Колледжде ол негізінен ғылым мен математикаға қызығушылық танытты. Бірақ 1850 жылдары Фрэнсис Бэкон, Джон Стюарт Милл және Уильям Гамильтон сияқты философтарды оқи бастады. Содан кейін «North American Review» және «The Nation» журналдарына жиі мақала жазып, Дарвинизмнің белгілі жақтаушысы және ағылшын философы және әлеуметтанушы Герберт Спенсердің сынаушысы болды. 1870-71 жылдары Гарвардта психологиядан дәріс оқыды. Ол оқырмандарға Дарвинизмді қорғаушы ретінде танымал болғанымен, эклектикалық және тәуелсіз ойлаушы еді. Оның эсселерінің ішінде «Өзіндік сананың эволюциясы» (1873) және 1870-ші жылдардың басында жарық көрген эволюция туралы екі мақаласын атауға болады. Олардың біріншісі адамның ең күрделі психикалық қызметтерін жануарлар әлеміндегі саналық процестердің қарапайым формаларының дамуы ретінде түсіндіруге тырысады, ал екіншісі – Сент-Джордж Миварт пен Альфред Рассел Уоллестің шабуылдарына қарсы табиғи іріктеу теориясын қорғайды. 1863 жылдан 1870 жылға дейін ол Америка өнер және ғылым академиясының хатшысы және жазушысы болды, ал өмірінің соңғы жылы Гарвардта математикалық физикадан дәріс берді. Ол ешқашан үйленбеді және депрессия мен алкоголизмге ұшырады. Ол қырық бес жасқа толғаннан кейін инсульттан қайтыс болды. Оның өлімінен кейін жақын досы Чарльз Элиот Нортон оның шындыққа деген терең берілгендігі мен өз пікірлеріне сын естігенді ұнатуы туралы айтты. «Онымен пікір таластыру – тек зиялы ғана емес, сонымен қатар моральдық жаттығу еді», – деп жазды Нортон. 1872 жылы Райт Гарвардтағы Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және Оливер Венделл Холмс кіші сияқты зиялылармен бірге «Метафизикалық клубты» құруға көмектесті. Дарвинизмге қатысты оның көзқарастары клубтың басқа мүшелерінің идеяларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Діни тұрғыдан Райт агностик болды, Құдайдың бар екендігіне дәлелдің жоқтығына байланысты оның бар-жоқтығы туралы шешім қабылдамау керек деп сақтық шараларын ұсынды. Уильям Джеймстің «сенуге деген ерік» атты танымал аргументі Райттың агностицизміне қарсы бағытталған еді. Этикада ол утилитаризмді қабылдады, Джон Стюарт Миллмен келісіп, ләззаттар сапасымен де, санымен де ерекшеленеді деп есептеді. Ол Герберт Спенсердің дарвинизмді ғаламдық және әлеуметтік прогресс заңына айналдыру әрекетіне қатысты қатты сыншы болды. Милл мен Огюст Конт сияқты Райт метафизиканың мүмкіндігін (немесе тіпті мағынасын) жоққа шығаратын ғылымға позитивистік көзқарас ұстанды. Оның ғылыми принциптердің «жұмыс гипотезалары» екенін айтуы Джон Дьюи және басқа да кейінгі прагматистерге әсер етті. Райттың ғылымның метафизикалық бейтараптығы (натурализмге, идеализмге немесе кез келген басқа жалпы философиялық дүниетанымына немесе онтологияға мойын бұрмайтыны) философияға оның басты үлесі деп саналады. Оның эсселері 1877 жылы Чарльз Элиот Нортонмен бірге жинақталды және жарияланды, ал хаттары 1878 жылы Джеймс Брэдли Тейердің редакциясымен Кембридж, Массачусетс қаласында жеке басылып шықты.