Кіріспе
1944–1946 жылдары Орта Азияда мойындалмаған мемлекет. 1944 жылы кеңестік үкімет Шыңжаңның солтүстігіндегі Или аймағындағы түркі халықтарының наразылығынан пайдаланып, аймақтағы кеңестік ықпалды қайта орнату мақсатымен провинциядағы Гоминьдан үкіметіне қарсы көтерілісті қолдады.
In 1944, the Soviets took advantage of discontent among the Turkic peoples of the Ili region in northern Xinjiang to support a rebellion against Kuomintang rule in the province in order to reassert Soviet influence in the region.
Көтеріліс
Синьцзянның Или аймағындағы түркі халықтарының көпшілігі Ресеймен, содан кейін Кеңес Одағымен тығыз мәдени, саяси және экономикалық байланыста болды. Олардың көптегені Кеңес Одағында білім алды, ал аймақта орыс қоныс аударушылары тұрды. Осының салдарынан түркі көтерілісшілерінің көптегені Кеңес Одағына қашып, 1943 жылы Или көтерілісі кезінде Гоминьдан үкіметіне қарсы көтеріліс ұйымдастыру үшін Синьцзян түркі халықтарын азат ету комитетін (СТПНЛК) құруға кеңес көмегін алды. Кеңес үкіметіне жақтас ұйғыр, кейіннен көтерілістің және Екінші Шығыс Түркістан Республикасының басшысы болған Әхметжан Қасым, кеңес білімімен тәрбиеленді және «Сталиннің адамы» және «коммунистік көзқарасты прогрессивті» деп сипатталды. Қасым өзінің тегін «Касимов» деп орысшалап, Кеңес Одағының Коммунистік партиясының мүшесі болды. Лю Бин Ди – Хуй мұсылман Гоминьдан (КМТ) офицері. Дихуа шенеуніктері оны Хи аймағын (Или аймағын) бағындыруға және қытай билігін құлатуға дайын түркі мұсылмандарын талқандауға жіберді. Оның миссиясы сәтсіз аяқталды, өйткені оның әскерлері тым кеш келді. Кеңестермен қаруланған түркі атты әскерінің бірнеше бөлімдері Құлжа бағытында Қытайға өтті. 1944 жылғы қарашада Лю Совет Одағы қолдаған ұйғыр және қазақ көтерілісшілерінен қаза тапты. Бұл Или көтерілісін бастады, онда ұйғыр Или көтерілісшілері Қытай Республикасы күштеріне қарсы күресті. Шэн Шицайдың Синьцзяннан кетуінен кейін, Гоминьданның жаңа әкімшілігі заң мен тәртіпті сақтауда қиындықтарға тап болды. 1944 жылғы 16 қыркүйекте көпшілігі қазақтар тұратын Гонга округіне жіберілген әскерлер тәртіпсіздікке түскен топты ұстай алмады. 3 қазанға дейін көтерілісшілер Нилканы, округ орталығын басып алды. 1944 жылғы 4 қазанда Гульжа (Йинь) полиция бөлімінің бастығы Лю Бин Ди Дихуаға дереу көмек сұрап жеделхат жіберді: «Нилка 尼勒克镇 аймағындағы жағдай апатты, 3 қазандағы шайқаста біз ауыр шығынға ұшырадық, көтерілісшілер көптеген қаруды басып алып, олардың әрекеттерін Каш өзенінің оңтүстігіне қарай таратты. Біздің Карасұдағы 喀拉苏乡 және басқа да іргелес ауылдардағы әскерлеріміз қоршауда, жергілікті халық қарақшыларға қосылып, олардың күшін арттыруда, Йиньнен Нилкаға жіберілген әскерлермен жүктелген көліктер көптеген жаралы әскерлерді қайта оралғанда жеткізді. Көтерілісшілердің басында Гани, Фатих, Акбар, Құрбан, Байчурин және басқалар бар. Көтерілісшілердің саны 1500-ден асып түседі. Олардың барлығы атқа мінген. Йинь қаласы қауіпте, сақтық шарасы ретінде қалада 200 күдікті ұсталды. Үрімшіден қосымша әскерлердің дереу қажеттігі бар». Қазан айында Үш аудан көтерілісі Илидегі Гульжаның оңтүстігінде, сондай-ақ солтүстік Шыңжаңның Алтай және Тарбағатай аудандарында болды. Кеңес Одағының көмегімен және Кеңес Одағында оқытылған бірнеше Синьцзяннан жер аударылғандардың қолдауымен көтерілісшілер үш ауданды тез бақылауға алды, қарашада Гульжаны басып алды. Бұл аймақтағы ханьы халқы қырғын мен қуғын-сүргін арқылы азайды. АҚШ консулдық қызметкерлерінің мәлімдемесіне сәйкес, ислам ғалымы Элихан Төре «Түркістан ислам үкіметі» деп жариялады: «Түркістан ислам үкіметі құрылды: Алланың көптеген нығметтері үшін Аллаға мадақ! Аллаға мадақ болсын! Алланың көмегімен біз зұлым қытайлардың үкіметін құлатуға ерлік таныттық. Бірақ егер біз өзімізді азат етсек, онда біздің діндес достарымыз әлі де зұлым қытай үкіметінің қара саясатына бағынудың қанды қайғысын көтеріп жүрсе, оны Құдай алдында қанағаттандыра аламыз ба? Әрине, Құдай одан разы болмас. Біз сіздерді қытайлық зұлымдықтардың бес қанды саусағынан азат еткенше, не Шығыс Түркістан жерінен қытайлық зұлымдықтардың түбірлері кеуіп, жойылғанша қаруды тастамаймыз, осы жерді әкелеріміз бен ата-бабаларымыздан мұра еттік. Көтерілісшілер 1944 жылғы 7 қарашада Гульжаға шабуыл жасап, қаланың бір бөлігін тез басып алды, КМТ әскерлерін қырғынға ұшыратты. Алайда көтерілісшілер КМТ күштерінің қарсылығына тап болды. «Шығыс Түркістан Республикасы» (ШТР) құрылды. Кеңес әскері бірнеше қалалар мен әуе базаларын басып алуға көмектесті. 19 ғасырдан бері Шыңжаңда тұратын ақ ресейліктер мен ресейлік қоныс аударушылар сияқты коммунистік емес ресейліктер де Кеңес Қызыл Армиясы мен Или армиясының көтерілісшілеріне көмектесті. Олар ауыр шығынға ұшырады. Шығыс Түркістан Республикасының көптеген басшылары Кеңес агенттері немесе Кеңес Одағымен байланыста болды, мысалы Абдулкерим Аббас, Исхақ Бег, Сайфуддин Азизи және ақ ресейліктер Ф. Лескин, А. Полинов және Глимкин. Көтерілісшілер қытайлықтардың маңызды Аирамбек әуеайлағын басып алуда қиындыққа тап болғанда, Кеңес әскерлері тікелей араласып, Аирамбекке миномет түсіріп, қытайлық бекінісін әлсіретті. Көтерілісшілер ханьы азаматтарды жаппай қырғынға ұшыратты, әсіресе КМТ және Шэн Шицаймен байланысы барларды нысанаға алды. 1945 жылғы 5 қаңтарда шығарылған «Гульжа декларациясында» Шығыс Түркістан Республикасы «ханьыларды жоюды» жариялады, ханьылардан «қан төлеуді» талап етті. Декларацияда сондай-ақ Республика Советтер Одағымен әсіресе достық қарым-қатынас орнатуға тырысатыны айтылды. ШТР кейіннен аймақтағы көптеген ханьы азаматтарын қырғыннан кейін ресми жарияламаларында ханьыларға қарсы айтылған сөздерді азайтып, жұмсартты. Ханъыларға қарсы жаппай қырғын көбінесе 1944–45 жылдары болды, ал КМТ ШТР тұтқындарына азаптап, өлтіріп, мүшелеп жауап берді. ШТР бақылауындағы Гульжа сияқты аумақтарда ханьылардың қару ұстауына тыйым салу, кеңестік үлгідегі құпия полицияны ұйымдастыру және ресей және түркі тілдерін ғана ресми тілдер деп жариялау сияқты түрлі репрессивтік шаралар жүргізілді. Мұсылман емес тунгус халықтары, мысалы, сибе көтерілісшілерге егінмен жабдықтау арқылы көмектессе, Илидегі жергілікті мұсылман тунган (хуй) көтерілісшілерге көмектеспеді немесе оларға мардымсыз үлес қосты. Көтерілісшілердің талаптарында қытай билігін тоқтату, барлық ұлттардың теңдігі, ана тілдерін тану, Совет Одағымен достық қарым-қатынас және Шыңжаңға қытай иммиграциясына қарсылық тармақтары болды. Көтеріліс күштерінде жаңадан құрылған Шығыс Түркістан Ұлттық Армиясы болды, оның құрамында негізінен ұйғыр, қазақ және ақ ресейлік әскерлер (шамамен 60 000 әскер, Кеңес Одағымен қаруланған және оқытылған, 500 офицерге және 2000 әскерге дейін күшейтілген, сондай-ақ Кеңес Қызыл Армиясының бөлімдерімен толықтырылған) және Осман Батурдың басқаруындағы қазақ қарайы тайпаларының тобы (шамамен 20 000 атты әскер) кірді. Қазақтар солтүстікке қарай кеңейді, ал ШТА оңтүстікке қарай кеңейді. 1945 жылғы қыркүйекке қарай Гоминьдан армиясы мен ШТА Дихуаның жанындағы Манас өзенінің екі жағында орналасқан. Осы кезде ШТР Зунгария мен Кашгарияны бақылап тұрды, ал Гоминьдан Дихуа ауданын бақылап тұрды. 1945 жылғы 8 сәуірде ШТР-нің әскери күші ретінде құрылған Шығыс Түркістан Ұлттық Армиясын қырғыз Исхақ Бег және ақ ресейліктер Полинов пен Лескин басқарды, олардың барлығы Кеңес Одағына жақын болды және Кеңес Одағымен байланысты күштерімен әскери қызметте тәжірибесі болды. Советтер ШТА-ға оқ-дәрі және ресейлік үлгідегі формалармен жабдықтады, ал совет әскерлері тікелей ШТА әскерлеріне қытай күштерімен күресуге көмектесті. ШТА формалары мен туларында «Шығыс Түркістан Республикасы» деген ресейлік аббревиатурасы (VTR) кириллицамен (Vostochnaya Turkestanskaya Respublika) жазылған. Мыңдаған совет әскерлері түркі көтерілісшілеріне қытай армиясымен күресуге көмектесті. 1945 жылғы қазан айында күдікті совет ұшақтары қытайлық позицияларына шабуыл жасады. Кеңес Қызыл Армиясы мен ұйғыр Или армиясы нашар дайындалған қытай күштеріне қарсы кеңес әуе қолдауымен ілгері жылжып, Дихуаға жақын келді. Алайда…
The Turkestan Islamic Government is organized: praise be to Allah for his manifold blessings! Allah be praised! The aid of Allah has given us the heroism to overthrow the government of the oppressor Chinese. But even if we have set ourselves free, can it be pleasing in the sight of our God if we only stand and watch while you, our brethren in religion still bear the bloody grievance of subjection to the black politics of the oppressor Government of the savage Chinese? Certainly our God would not be satisfied. We will not throw down our arms until we have made you free from the five bloody fingers of the Chinese oppressors' power, nor until the very roots of the Chinese oppressors' government have dried and died away from the face of the earth of East Turkestan, which we have inherited as our native land from our fathers and our grandfathers. The rebels assaulted Ghulja on 7 November 1944 and rapidly took over parts of the city, massacring KMT troops, however, the rebels encountered fierce resistance from KMT forces holed up in the power and central police stations and did not take them until the 13th. The creation of the "East Turkestan Republic" (ETR) was declared on the 15th. The Soviet Army assisted the Ili Uyghur army in capturing several towns and airbases. Non communist Russians like White Russians and Russian settlers who had lived in Xinjiang since the 19th century also helped the Soviet Red Army and the Ili Army rebels. They suffered heavy losses. Many leaders of the East Turkestan Republic were Soviet agents or affiliated with the Soviet Union, like Abdulkerim Abbas, Ishaq Beg, Saifuddin Azizi and the White Russians F. Leskin, A. Polinov, and Glimkin. When the rebels ran into trouble taking the vital Airambek airfield from the Chinese, Soviet military forces directly intervened to help mortar the Airambek and reduce the Chinese stronghold. The rebels engaged in massacres of Han Chinese civilians, especially targeting people affiliated with the KMT and Sheng Shicai. In the "Ghulja Declaration" issued on 5 January 1945, the East Turkestan Republic proclaimed that it would "sweep away the Han Chinese", threatening to extract a "blood debt" from the Han. The declaration also declared that the Republic would seek to especially establish cordial ties with the Soviets. The ETR later de emphasized the anti Han tone in their official proclamations after they were done massacring most of the Han civilians in their area. The massacres against the Han occurred mostly during 1944–45, with the KMT responding in kind by torturing, killing, and mutilating ETR prisoners. In territory controlled by the ETR like Ghulja, various repressive measures were carried out, like barring Han from owning weapons, operating a Soviet style secret police, and only making Russian and Turkic languages official and not Chinese. While the non Muslim Tungusic peoples like the Xibe played a large role in helping the rebels by supplying them with crops, the local Muslim Tungan (Hui) in Ili gave either an insignificant and negligible contribution to the rebels or did not assist them at all. The demands of the rebels included termination of Chinese rule, equality for all nationalities, recognised use of native languages, friendly relations with the Soviet Union, and opposition to Chinese immigration into Xinjiang. The military forces available to the rebellion were the newly formed East Turkestan National Army, which included mostly Uighur, Kazakh and White Russian soldiers (around 60,000 troops, armed and trained by the Soviet Union, strengthened with regular Red Army units, that included up to 500 officers and 2,000 soldiers), and a group of Kazakh Karai tribesmen under the command of Osman Batur (around 20,000 horsemen). The Kazakhs expanded to the north, while the INA expanded to the south. By September 1945, the Kuomintang Army and the INA occupied positions on either side of the Manasi River near Dihua. By this time the ETR held Zungaria and Kashgaria, while the Kuomintang held the Dihua area. The East Turkestan National Army, which was established on 8 April 1945 as the military arm of the ETR, was led by the Kyrgyz Ishaq Beg and the White Russians Polinov and Leskin, and all three were pro Soviet and had a history of military service with Soviet associated forces. The Soviets supplied the INA with ammunition and Russian style uniforms, and Soviet troops directly helped the INA troops fight against the Chinese forces. The INA uniforms and flags all had insignia with the Russian acronym for "East Turkestan Republic", VTR in Cyrillic (Vostochnaya Turkestanskaya Respublika). Thousands of Soviet troops assisted Turkic rebels in fighting the Chinese army. In October 1945 suspected Soviet planes attacked Chinese positions. As the Soviet Red Army and Uyghur Ili Army advanced with Soviet air support against poorly prepared Chinese forces, they almost reached Dihua; however, the Chinese military created rings of defences around the area, sending Chinese Muslim cavalry to halt the advance of the Turkic Muslim rebels. Thousands of Chinese Muslim troops under General Ma Bufang and his nephew General Ma Chengxiang poured into Xinjiang from Qinghai to combat the Soviet and Turkic Uyghur forces. Much of the Ili army and equipment originated from the Soviet Union. The Ili rebel army pushed the Chinese forces across the plains and reached Kashgar, Kaghlik and Yarkand. However, the Uyghurs in the oases gave no support to the Soviet backed rebels and, as a result, the Chinese army was able to expel them. The Ili rebels then butchered livestock belonging to Kyrgyz and Tajiks of Xinjiang. The Soviet backed insurgents destroyed Tajik and Kyrgyz crops and moved aggressively against the Tajiks and Kyrgyz of China. The Chinese beat back the Soviet supported rebellion in Sarikol from August 1945 – 1946, defeating the siege of the "tribesman" around Yarkand when they had rebelled in Nanchiang around Sarikol, and killing Red Army officers. The Chinese Muslim Ma Clique warlord of Qinghai, Ma Bufang, was sent with his Muslim cavalry to Dihua by the Kuomintang in 1945 to protect it from the Uyghur rebels from Ili. In 1945, the Tungan (Hui) 5th and 42nd Cavalry were sent from Qinghai to Xinjiang where they reinforced the KMT Second Army, composed of four divisions. Their combined forces made for 100,000 Hui and Han troops serving under KMT command in 1945. It was reported the Soviets were eager to "liquidate" Ma Bufang. General Ma Chengxiang, another Hui Ma Clique officer and nephew of Ma Bufang, commanded the First Cavalry Division in Xinjiang under the KMT, which was formerly the Gansu Fifth Cavalry Army. A ceasefire was declared in 1946, with the East Turkestan Republic in control of the Three Districts and the Chinese in control of the rest of Xinjiang, including Dihua.
Шинжаң провинциясының коалициялық үкіметін құру және ЕТР таратылуы
1945 жылдың тамызында Қытай Кеңес Одағына Ялта конференциясында АҚШ уәде еткен бірқатар жеңілдіктерді беру туралы Достық және одақ шартына қол қойды. Бұл Шығыс Түркістан Республикасына КСРО-ның ашық қолдауының тоқтатылуына әкелді. Қытайдың Гоминьдан үкіметі 1946 жылдың маусымында Шығыс Түркістан Республикасының басшыларымен келіссөздер арқылы келісімге келді. 1946 жылдың 27 маусымында Шығыс Түркістан Республикасының Уақытша үкіметі 324-ші қаулыны қабылдады, ол Шығыс Түркістан Республикасының Уақытша үкіметін Шинжаң провинциясының Или аудандық кеңесіне айналдырып, Шығыс Түркістан Республикасын таратуға (қаулыда «Шығыс Түркістан» термині Шинжаң провинциясын білдірді) шешім қабылдады. Жаңа кеңес үкімет емес еді, ал Үш аудан жаңа құрылған Шинжаң провинциясының коалициялық үкіметінің тікелей басқаруында болды, сондай-ақ Шинжаңның қалған жеті ауданы да осы үкімет бағынысында болды. 1946 жылдың 1 шілдесінде Дихуада Шинжаң провинциясының коалициялық үкіметі құрылды. Бұл үкімет үш тараптан тұрды: Қытайдың орталық үкіметі, Үш аудан және ұйғыр халқы қоныстанған, революцияға қарсы Жеті аудан (сол кезде Шинжаң провинциясы он ауданға бөлінген еді, ал Жеті аудан коалициялық үкіметте біртұтас бірлік ретінде қарастырылды). Коалициялық үкімет комитетінің 25 мүшесінің ішінде орталық үкіметтен жеті, Үш ауданнан сегіз және Жеті ауданнан он адам болды. Үш ауданның басшысы, коммунист Ехметжан Қасым провинциялық төрағаның орынбасары болды. Коалициялық үкімет құрылғаннан кейін, бұрынғы губернатор Ву Чжунсин (Шинжаң провинциясы үкіметінің төрағасы) үш аудандағы азшылықтарды жайластыру мақсатында азшылықтарды қолдайтын саясатты жүзеге асыру үшін Чжан Жичжунмен (Шинжаң провинциясының коалициялық үкіметінің төрағасы) ауыстырылды. Коалициялық үкімет құрылғаннан кейін Үш ауданда ешқандай өзгеріс болған жоқ. Үш аудан өз валютасы мен әскери күштерімен де-факто тәуелсіз кеңесшіл аймақ болып қала берді. Бастапқыда коалициялық үкіметтің барлық үш тарабы да оған үміт артқан болатын. Үш аудан тарапы коалициялық үкімет пен Жеті ауданмен Шинжаңның он ауданының экономикасын, қаржысын, көлігін және пошта байланысын біріктіру мәселесін талқылады. Олар Үш аудандағы әскерлерді қайта ұйымдастыру мәселесін де талқылады. Үш аудан Жеті ауданнан әскерін шығарып алды. Алайда, ішкі және халықаралық жағдай өзгерген сайын және коалициялық үкіметтегі қайшылықтар күшейген сайын, 1947 жылы коалициялық үкімет құлаудың алдында тұрды. 1946 және 1947 жылдары Гоминьдан Үш ауданға қарсы шыққан жергілікті басшыларды белсенді түрде қолдады. Осы кездегі оппозициялық қайраткерлердің қатарында қазақ көшбасшысы Осман Батур да болды, ол кеңестік бағытталғандығы анықталғанда басқа көтерілісшілерден бөлініп кетті. Коалициялық үкіметте Гоминьдан тағайындаған бірнеше маңызды революцияға қарсы ұйғырлар болды, мысалы Мұхаммед Әмин Бугра, Иса Юсуф Алптекин және Масуд Сабри. Бұл үш ұйғыр 1945 жылы келіссөздер басталғанда Чжан Жичжунмен бірге Шинжаңға оралды. Қиындықтар тым көп болғандықтан, коалициялық үкімет төрағасы Чжан Жичжун Шинжаңнан қашуға шешім қабылдады. Қытайдың қорғаныс министрі, хуй мұсылманы Бай Чонси 1947 жылы Шинжаңның губернаторы болып тағайындалуға қарастырылды. Бірақ ақырында, Чжан Жичжунның ұсынысы бойынша, бұл лауазым Куоминьтанға қарсы кеңестік бағытталған ұйғыр Масуд Сабриге берілді. Ехметжан Қасым Масуд Сабридің губернатор болуына қатты қарсылық білдірді және Масуд Сабриді жұмыстан босатуды және Гоминьдан түрмелерінен тұтқындарды босатуды талап етті, бұл оның Нанкинге баруға келісу шарттарының бірі болды. 1947 жылдың 21 мамырында орталық үкімет Масуд Сабриді жаңа төраға, ал Иса Юсуф Алптекинды коалициялық үкіметтің бас хатшысы етіп тағайындады. Бұл шешімге Үш аудан тарапы қатты қарсылық білдірді, бірақ Жеті аудан тарапы қолдау көрсетті. Масуд Сабри Гоминьданның ОК-дегі консервативтерге жақын болды және Чжан Жичжунның азшылықтарды қолдауға бағытталған реформаларының бәрін жойды, бұл Түрфан сияқты оазистерде (Жеті ауданның бірі) ұйғырлар арасында көтерілістер мен тәртіпсіздіктерге әкелді. Түрфандағы тәртіпсіздіктер 1947 жылдың шілдесінде басталды. 1947 жылдың 12 тамызында Ехметжан Қасым (коалициялық үкімет төрағасының орынбасары және Үш ауданның басшысы) Дихуадан шығып, Илиге оралды. Көп ұзамай үш ауданның барлық өкілдері Илиге оралды. Үш ауданның басшылары үш ауданның экономикалық комиссиясын құрды, ол Шинжаңның қалған бөлігінен тәуелсіз аймақты басқаруға тиіс болды, бұл коалициялық үкіметтің құлауына әкелді.
Қытай Халық Республикасының сатып алуы
1949 жылдың тамызында Халықтық азаттық армиясы Гансу провинциясының астанасы Ланчжоуды басып алып, Синьцзяндағы Гоминьдан әкімшілігіне қауіп төндірді. Гоминьданның Синьцзян провинциясының басшылары Тао Цзиюе мен Бурхан Шахиди 1949 жылдың қыркүйегінде КТК үкіметі мен армиясының Қытай Коммунистік партиясына (ККП) көш алуына жетекшілік етті. 1949 жылдың соңында Гоминьданның кейбір шенеуніктері Ауғанстанға, Үндістанға және Пәкістанға қашып кетті, бірақ көпшілігі ККП-ға өтіп кетті немесе бағынды. 1949 жылдың 17 тамызында Қытай Коммунистік партиясы Дэн Ликуньді Гульжадағы (қытайша Йинь) Үш округ басшылығымен келіссөздер жүргізу үшін жіберді. Мао Цзэдун үш округ басшыларын сол жылдың соңында Қытай Халықтың Саяси Консультативтік Конференциясына қатысуға шақырды. Үш округ басшылары 22 тамызда Горгос арқылы автокөлікпен Кеңес Одағына сапар шекті, оларға Гулжадағы кеңес вице-консулы Василий Борисовпен бірге, онда оларға ККП-мен ынтымақтастық жасау туралы айтылды. Үш округ пен Алма-Атадағы Кеңес өкілі арасындағы келіссөздер үш күн бойы жалғасты және үш округтің басшысы Ехметжан Қасымның (оның стратегиясына басқа екі делегат Абдулкерим Аббас пен Луо Цзи қарсы болды, ал генералдар Исхак Бег пен Далелхан Ехметжанды қолдады) үш округті болашақ қытай коммунистік мемлекетіне қосуға келіспеушілігіне байланысты қиын болды, шамамен 1951 жылы. Қытай Халық Республикасы екі жыл бұрын, 1949 жылдың 1 қазанында жарияланды. Ехметжан қазіргі жағдайды ұйғырлар мен Синьцзянның басқа түркі халықтары үшін жоғалтуға болмайтын бостандық пен тәуелсіздік алудың тарихи мүмкіндігі деп қарастырды. Сондықтан, Үш округ делегациясына Пекинге кетер алдында Мәскеуде Сталинмен тікелей келіссөздерді жалғастыру ұсынылды. 25 тамызда он бір делегат, Ехметжан Касим, Абдулкерим Аббас, Исхак Бег, Луо Цзи, Далелхан Сугирбаев және үш округтің бірге жүретін офицерлері Алматыда, Қазақстан, Ильюшин Ил 12 ұшағына мініп, ресми түрде Пекинге бет алды, бірақ рейс Мәскеуге ауыстырылды. 3 қыркүйекте Кеңес Одағы Қытай үкіметін ұшақ Бейжіңге бара жатқан Байкал көлінің маңында апатқа ұшырап, борттағылардың барлығы қаза тапқаны туралы хабардар етті. Сол күні Молотов Гүлжаға Сәйфуддин Азизиге (Эхметжан Қасым Іліде болмаған кезде Үш округтің уақытша басшысы және Кеңес Одағының Коммунистік партиясының мүшесі) "Байкал көлінің маңында Пекинге бара жатқан әуе апатында А. Қасымды қоса алғанда, адал революционерлердің қайғылы қазасы" туралы хабарлау үшін жеделхат жіберді. Мәскеудің нұсқауларына сәйкес Сайфуддин Азизи үш округтің тұрғындарынан жаңалықты жасырып қалды және ол 1949 жылдың желтоқсанына дейін бірнеше ай бойы Пекинге хабарланбады, ол кезде Сайфуддин Азизи Мао Цзэдунның делегациясына қосылу үшін Мәскеуге кетті. 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін кейбір бұрынғы КГБ генералдары мен жоғары офицерлері (олардың ішінде Павел Судоплатов) бес басшының 1949 жылы 27 тамызда Сталиннің бұйрығымен Мәскеуде өлтірілгенін, үш күн бұрынғы патшаның қораларында қамалғаннан кейін, Мәскеуге келгеннен кейін МГБ басшысы генерал-полковник Виктор Абакумов ұстаған. Бұл Сталин мен Мао Цзедунның келісімі бойынша жасалды. Үш округтің қалған маңызды тұлғалары, соның ішінде Сайфуддин Азизи (Үш округтің екінші делегациясын басқарған, ол қыркүйекте Пекинде Қытай Халық Республикасының саяси консультативтік конференциясына қатысып, 1949 жылы 1 қазанда Қытай Халық Республикасын жариялады) Үш округті Синьцзян провинциясына қосуға және әкімшілікте маңызды лауазымдарды қабылдауға келісті. Алайда Осман Батур бастаған кейбір қазақтар 1954 жылға дейін қарсылық көрсетті. Содан кейін Сайфуддин Синьцзян ұйғыр автономиялық облысының бірінші төрағасы болды, ол 1955 жылы Синьцзян провинциясының орнына келді. Бірінші Халықтық азаттық армиясының бөлімдері 1949 жылы 20 қазанда Дихуа әуежайына Сталин ұсынған совет ұшақтарымен келді және тез арада солтүстік Синьцзянды бақылауға алды, содан кейін Үш округтің ұлттық армиясының бөлімдерімен бірге оңтүстік Синьцзянға кірді, осылайша Синьцзян провинциясының барлық он ауданына бақылау орнатты. Бұған дейін, 1949 жылы 26 қыркүйекте провинциядағы 100 000 Гоминьдан армиясы әскері Гоминьданнан Қытай Коммунистік партиясына адалдықтарын ауыстырды. Бұл туралы Синьцзян провинциялық үкіметінің төрағасы Бурхан Шахиди айтты. 1949 жылы 20 желтоқсанда Шығыс Түркістан Ұлттық Армиясы ҚХА-ға 5-ші армия ретінде қосылды. Облыстың соңғы мәртебесі 1955 жылы, Синьцзянның 13 ұлты (ұйғыр, хань, қазақ, қиырғыз, хуэй, моңғол, тәжік, өзбек, татар, орыс, сибэ, даур, маньчжу) үшін автономиялық облыс ретінде қайта ұйымдастырылды.
Жергілікті тұрғындар ЭТР-ге қарсы
КМТК Кликасы Синьцзянда консервативті, дәстүрлі діни ұйғырлардың оңтүстік Синьцзян оазистерінде солтүстік Синьцзяндағы Илидегі кеңесшіл, ресейшіл ұйғырларға өтпеуіне жол бермеу үшін қарсы шаралар қолданды. КМТ үш антисоветтік, пантүрік ұлтшыл ұйғыр – Мәсуд Сабри, Мұхаммед Амин Бугра және Иса Юсуф Альптекинге – түрік халықтарын кеңеске қарсы қоздырып, ашуландыру үшін пантүрік ұлтшыл үгіт-насихаттарын жазуға және жариялауға рұқсат берді. Иса кеңеске қарсы пікір білдірсе, Бурхан кеңесшіл болды. 1949 жылы Абдурахим Аминнің мәліметінше, Дихуадағы Синьцзян колледжінде Ресей-Түркия соғыстары туралы фильм көрсетілгеннен кейін кеңес жақтастары мен Түркия жақтастары арасында зорлық-зомбылық орын алды. Американдық телеграммаларда Кеңес құпия полициясы Иньиннен мұсылман басшыларын өлтірумен қорқытып, Дихуа арқылы "ішкі Қытайға" қашуға мәжбүрлегені айтылды. Ақ ресейліктер мұсылман толқындарынан қорқып, олардың "Біз сары терілілерден азат болдық, енді ақтарды жоюымыз керек" деп айқайлағанын естіді. Пантүрікшіл 3 Effendis (Üch Äpändi) – Айса Альптекин, Мемтин Бугра және Масуд Сабри – кеңеске қарсы ұйғыр басшылары болды. Екінші Шығыс Түркістан Республикасы оларды Гоминьданның "марионеткалары" деп атады. Ұйғыр тілшісі Ибрагим Мути екінші Шығыс Түркістан Республикасына және Или көтерілісіне қарсы болды, себебі олар Кеңес Одағы мен Сталиннің қолдауына ие болды. Бұрынғы ЕТР басшысы Сайфуддин Азизи кейіннен Ибрагимнан кешірім сұрап, Шығыс Түркістан Республикасына қарсы болғанының дұрыс екенін мойындады.
Үкімет
+ Шығыс Түркістан Республикасының Уақытша Үкімет Кеңесі Аты Этностық Лауазымы Елихан Торе Өзбек Уақытша Үкімет Президенті Хаким Бег Хожа Ұйғыр Уақытша Үкімет Вице-президенті Абдулкерим Аббас Ұйғыр Ішкі істер министрі (бастапқыда), Насихат министрі, Шығыс Түркістан Ұлттық Армиясының (ШТҰА) саяси комиссары Махмаутжан Махсум Ұйғыр Жоғарғы Сот Төрағасы Жани Йолдакуп Ұйғыр Бақылау комитетінің директоры Рахимжан Сабыр Ғажи Ұйғыр Әскери істер вице-министрі (бастапқыда), Әскери істер министрі, Ішкі істер министрі Салам Бей Өзбек Ауыл шаруашылығы министрі Зунунов Тайпов Татар Бақылау комитетінің директорының көмекшісі (бастапқыда), Әскери істер министрі, ШТҰА Орынбасары Әнуар Мусабай Ұйғыр Қаржы министрі Абулимити Али Халипа Ұйғыр Діни істер министрі Абдулла Хени Ұйғыр Әскери трибунал Төрағасы Хабиб Юнич Татар Білім министрі Убулари Тора Қазақ Көшпенді мал шаруашылығы министрі Пётр Александров Ресейлік ШТҰА Бас қолбасшысы, Әскери істер министрі Павел Масколов Ресейлік Ішкі істер министрі (бастапқыда), ШТҰА Бас штабының бастығы Пужа Абал Моңғол Моңғол қауымдастығының өкілі Әхметжан Қасым Ұйғыр Ішкі істер министрі Сейфуддин Әзизи Ұйғыр Білім министрі Сібірлер: ; .
Экономика
1946 жылғы ЕТР үкіметінің ұлттық бюджеті оның ең ірі кіріс көзінің Кеңес Одағымен сауда екенін көрсетті. Ең басты экспорт – Майтаг мұнай кендерінен алынған мұнай болды, сондай-ақ жергілікті тұрғындар мал мен басқа да тауарларды экспорттады. ЕТР-дің әскери шығындары тым жоғары болды және Кеңес Одағына зор қарыз жинады. Аймақ таяу малда индустрияланбағандықтан, билік хан қытайлықтардың мүлігін тартып алуға, ауыр салықтар салуға, дефицитті облигациялар мен қағаз ақша шығаруға, қайырымдылықтар жинауға, сондай-ақ төленбеген және мәжбүрлі еңбек үшін айыппұл салуға көшті – осыларды табыс көзі ретінде пайдаланды. ЕТР үкіметі хан қытайлықтардың мүлігін иемденуді «хан қытайлықтарының билігі» арқылы хан қытайлары жергілікті халықтың байлығын тонады деген пікірді қамтитын тоғызыншы резолюциясымен негіздеді.
Демография
1944 жылдың соңында ЕТР-де 705 168 адам тұрды. Қазақтар халықтың 52,1%-ын, яғни 367 204 адамды құрады, ал ұйғырлар халықтың 25,3%-ын, яғни 178 527 адамды құрады. Алтай ауданында қазақтардың үлесі ең жоғары – 84,6%, ал Или ауданында ұйғырлардың үлесі ең жоғары – 35,1% болды (бірақ Или халқының көп бөлігін қазақтар құрады – 44,7%).
Пресс
ЕТР үкіметінің ресми газеті «Азат Шығыс Түркістан» (Еркін Шығыс Түркістан) болды, кейіннен «Іңқалаби Шығыс Түркістан» (Революциялық Шығыс Түркістан) деп аталды. Ол төрт тілде – ұйғыр, орыс, қазақ және қытай тілдерінде жарық көрді және 1944 жылдың 17 қарашасында, ЕТР құрылғаннан кейін бес күн өткен соң таратты. Газеттің редакторы татар полиглоты Хабиб Юнич болды.
Ту
Екінші Шығыс Түркістан Республикасының туы жасыл түсті фонға ақ жұлдыз және ай тілі бейнеленген.
Мұра
Кеңес Одағы Пахлави әулетінің Иранында Әзербайжан Халық Үкіметі және Махабад Республикасы нысанында ұқсас қуыршақ мемлекеттер құрды. Кеңес Одағы Махабад Күрд Республикасын және Әзербайжан Автономиялық Республикасын құрғанда Синьцзян мен Иранда бірдей әдістер мен тактикаларды қолданды. Американың Кеңес Одағындағы елшісі Иран Әзербайжаны мен Синьцзян аймақтарындағы жағдайдың ұқсастығын атап көрсетіп, Вашингтонға телеграмма жіберді. Қытай-Кеңес Одағының жарылуынан кейін Кеңес Одағы ұйғыр ұлтшылдық үгітін және Қытайға қарсы ұйғыр сепаратистік қозғалыстарын қолдады. Кеңес тарихшылары ұйғырлардың туған жері – Синьцзян және ұйғыр ұлтшылдығын түркологиялық тарихтың кеңестік нұсқалары қалыптастырғанын мәлімдеді. Кеңес Одағының Коммунистік партиясы Қытайға қарсы пропагандалық соғысында Екінші Шығыс Түркістан Республикасы мен Қытайға қарсы Іле көтерілісін мақтан тұтатын еңбектерді жариялауға қолдау көрсетті. Ребия Кадирдің "Аждаһамен күрес: Қытаймен бейбітшілік үшін бір әйелдің эпикалық күресі" атты автобиографиясында айтылғандай, оның әкесі 1944-1946 жылдары Екінші Шығыс Түркістан Республикасы кезінде Іле көтерілісінде (Үш провинция көтерілісінде) кеңестік жақтас ұйғыр көтерілісшілерімен бірге қызмет етті, және ол көтерілісшілерге Кеңес Одағынан көмек алып, Чианг Кайши басқарған Қытай Республикасы үкіметімен күресті. Кадир мен оның отбасы Синьцзянда тұратын ақ эмигранттармен жақын байланыста болды, және Кадир көптеген ұйғырлардың орыс мәдениетін өздерінен "дамыған" деп есептегенін және орыстарды "құрметтегенін" еске алды.