Кіріспе

Қытай ғаламтанушысы, философы және жазушысы (1017–1073)

Чжоу Дуньи (; 1017–1073) – Сун әулеті кезінде өмір сүрген қытай ғаламтанушысы, философы және жазушысы. Ол сол дәуірдегі неоконфуциандық космологияны қалыптастырып, адамның мінез-құлқы мен ғаламдық күштер арасындағы байланысты түсіндірді. Осы арқылы, адамдар өздерінің ци («рухы») - ны басқарып, табиғатқа үйлесімді болуы мүмкін екенін атап көрсетті. Ол неоконфуциандық ілімнің негізін салған Чжу Сиге зор ықпал етті. Чжоу Дуньи негізінен Тайцзи (жоғарғы полюстілік), Уцзи (шексіз мүмкіндік), инь және ян, уу син (бес элемент) сияқты мәселелермен айналысты.

Өмір

1017 жылы Даочжоу префектурасының Ингдао округінде, қазіргі Хунаньның оңтүстігіндегі Юнчжоу қаласында туған Чжоудың бастапқы аты Чжоу Дунши болды. 1063 жылы жаңа император Инцзунның жеке есіміндегі бір таңбаны болжау үшін ол есімін өзгертті. Әкесі он төрт жасында қайтыс болған соң, оны ағасы Чжэн Сян тәрбиеледі. Алғашқы мемлекеттік қызметке орналасуына ағасы көмектесті. Мемлекеттік қызметте өте белсенді болғанымен, ол ешқашан жоғары лауазымға көтерілмеді және «Презенттелген ғалым» (цзиньши) дәрежесін алған жоқ. Ол атқарған лауазымдардың арасында: аудандық жазбашы (1040), түрлі аудандардағы судья (1046–1054), префектуралық штабтың бақылаушысы, білім беру дирекциясының профессоры және префекттің көмекшісі (1061–1064) болды. Өлгеніне бір жыл қалғанда ол соңғы лауазымынан кетті. 1073 жылы Цзянси провинциясындағы Лу тауының жанында қайтыс болды. Өлгеннен кейін Чжоуды көптеген адамдар Чжоу Лянси деп атады, себебі ол зейнетке шыққаннан кейін үйінің жанындағы Лян ағысының құрметіне осы есімді қабылдады. Чэн И оны «Жақсылық іздейтін кедей» деп атады, ал 1200 жылы «Юань герцогы» (Юангун) атағымен құрметтеді.

Ұрпақтар

Чжоу Дуньидің ұрпақтары Уцзин Боши (五经博士; Wǔjīng Bóshì) атағын алды. 1452 жылы «Вуцзин Боши» атағы Мэн Сивэньге 孟希文, Мэнцзынің 56-шы ұрпағына, және Ян Сихуэйге 顔希惠, Ян Хуэйдің 59-шы ұрпағына берілді; 1456-1457 жылдары Чжоу Мианьге 週冕, Чжоу Дуньидің 12-ші ұрпағына, Чэнь Кэрэньге 程克仁, Чэн ағайынның (Чэн Хао және Чэн И) 17-ші ұрпағына, 1539 жылы Чжэн Чжицуйге 曾質粹, Чжэн Канның 60-шы ұрпағына тағайындалды; 1622 жылы Чжан Цайдың ұрпағы, ал 1630 жылы Шао Юнның ұрпағы осы атаққа ие болды.

Тонг Шу

Тонг Шу («Барлығын қамтитын кітап немесе «Өзгерістер кітабына ену») – конфуцийшіл ілімдерді жаңаша түсіндіру болды. Бұл неоконфуциандық этиканың негізі саналды. Онда дана адам – әдептілік, инабаттылық, әділдік, даналық, адалдық, сабырлылық және шыншылдық принциптерін сақтайтын жоғары тұрған адам деп айтылған. Шыншылдық – моральдық қасиеттердің бастауы болғандықтан, оны жақсы мен жаманды ажырату үшін және өзін жетілдіру үшін пайдалануға болады. Бұл кітап принцип, табиғат және тағдыр туралы бірге айтады, олар конфуцийшіл ойдың үш маңызды ұғымына айналды. Оның табиғатқа қатысты көзқарасы даостық болды. Чжоу Дуньидің шөпті қатты жақсы көріп, оны кеспей қоятыны туралы әңгімелер бар, бұл адамның табиғаттағы өмірді бағалауын және әрекетсіздіктің маңыздылығын көрсетеді. Чжоу Дуньидің айтуынша, ең жақсы өмір – лайлы судан өсіп шыққан таза лотос сияқты, мұнда лотос – асыл адамның табиғи бейнесі. Ол даосизм, буддизм және конфуциандықтан көптеген идеяларды қабылдағанымен белгілі.

Мектеп

Чжоу Дуньидің конфуциандыққа зор үлес қоскан екі шәкірті болды: оның жүректегі туыстары Чэн И және Чэн Хао. Чэн ағайындылары жас кезінде Чжоу Дуньиден қысқа ғана уақыт білім алды. Кейін ағалар 700 жылдан астам бойы қытай философиясына басымдық білдірген Чэн-Чжу мектебін құрды. Чжоу Дуньи осы мектептің негізін салушы саналады, бірақ Чэн ағайындыларының еңбектерінде оның еңбегіне ешқандай сілтеме жоқ. Чжоу Дуньи Чжу Сиге зор ықпал етті, ол Конфуцийден кейінгі ең ұлы конфуциан ойшылдарының бірі деп есептеледі. Чжу Си Чжоу Дуньиді Сун әулетінің алғашқы ұлы данасы деп айтқан, әсіресе Уцзи тұжырымына ерекше мән бергендігі үшін. Өмірінде көп әсер етпесе де, оны жылы, мейірімді және табиғатпен байланысты адам ретінде еске алады. Көптеген конфуциандар оның "шындыққа адал" қасиетін бойында ұстағанына сенеді. Ол Аспан жолын терең түсінді. Тайцзиту символының алғашқы рет кеңінен танылуы да Чжоу Дуньиге байланысты; бұл символ (өзгертілген түрінде) бүкіл әлемде қытайлық инь мен ян ұғымдарының қабылданған символы ретінде белгілі.