Күнәр провинциясы: Географиясы мен тарихы

Кіріспе

Ауғанстан провинциясы

Бұл төрт "N2KL" провинциясының бірі (Нангаргар провинциясы, Нуристан провинциясы, Кунар провинциясы және Лагман провинциясы). "N2KL" атауы Ауғанстандағы АҚШ және коалициялық күштері Ауғанстан-Пәкістан шекарасының қалың аймағын белгілеу үшін қолданған, бұл аймақ Пәкістанның Федералдық басқарылатын тайпалық аймақтарына (2018 жылы Хайбер-Пахтунхвамен біріктірілген) қарсы орналасқан. Кунар – "N2KL" аймағының орталығы.

География

Құнар провинциясы Ауғанстанның солтүстік-шығысында орналасқан. Ол оңтүстікте Нангархар провинциясымен, солтүстікте Нуристан провинциясымен, батыста Лагман провинциясымен шекаралас, ал шығысында Пәкістанмен шекарасы бар. Провинцияның аумағы 4339 км² құрайды. Провинцияның шамамен тоғыз оннан бір бөлігі (86%) таулы немесе жартылай таулы жерлерді, ал аумақтың сегізден бір бөлігі (12%) салыстырмалы түрде жазық жерлерді құрайды. Провинцияның негізгі географиялық ерекшеліктері – төменгі Хиндукуш таулары, олар Кунар өзенімен тілініп, орманды Кунар аңғарының қалыптасуына себеп болады. Өзен Памир аймағындағы бастауынан оңтүстік және оңтүстік-батысқа қарай ағып, Кабул өзені арқылы Индус өзенінің су алабының бір бөлігін құрайды. Құнар – Хиндукуш бассейнінің және Печ сияқты бірнеше салаларының негізгі су жинағыш арнасы, олар аймақта ерекше және маңызды аңғарларды құрайды. Таулар, тік беткейлі тар аңғарлар және өзендер қозғалысқа елеулі табиғи кедергілер келтіреді және тарихи тұрғыдан провинция арқылы барлық қозғалысты шектеген. Тіпті 21-ші ғасырдың басында да жаяу, жүк көлігімен немесе моторлы көлікпен қозғалыс географиялық шектеулерге байланысты өте шектеулі және бағытталған.

Ерте тарих

Бұл аймақ Селевкид империясынан бастап соңғы Ауғанстандық Дуррани империясына дейін көптеген империялар құрамына кірген. Көптеген танымал тарихи тұлғалар осы аймаққа келген деп есептеледі, олардың ішінде Ұлы Александр, Махмуд Газнави, Сюанцзан, Ибн Батута және басқалар бар. Археологтар Шаға Серайда (Печ және Кунар өзендерінің қосылған жерінің жанында) мұсылман зиратына қарап тұрған бекініс жүйесін біздің заманымыздың 800-1000 жылдарына даралаған. Бабур Кунар туралы «Бабурнамада» жазған. Оның сөзіне қарағанда, Кунарда 1384 жылы (786 хижри жылы) қайтыс болған уағызшы және ақын Мир Сәйід Әли Хамаданидің мазары болған. Ол сондай-ақ ауыл шаруашылығы өнімдерін: лимон, апельсин, кинза, жеміс бақтары, құлпыратын сары шараптар және мәйіті қимылдаған әйелдің өмірінде жақсылықтар жасағаны саналатын жерлеу салтын сипаттаған. Бабур Шаған Сарайды шағын қала деп атап, оның тұрғындары мұсылмандар екенін, жақын жердегі Кафирстанның кафирлерімен араласып, олардың кейбір әдет-ғұрыптарын ұстанғанын айтқан. Ол сондай-ақ кейін қаланы басып алғанын, тіпті Печ өзенінің кафирлері Шаған Сарай тұрғындарына оның шабуылына тойтарыс беруге көмектесуге тырысқанын мәлімдеген. Уолтер Гамильтон 1828 жылы жазғанда, Кунер падишасы мұсылман басқыншыларына қарсы шайқаста көршілес Нуристанның кафирлерімен (мұсылман емес халықпен) одақтас болғанын айтқан. 1890 жылдары Абдуррахман хан оларды күштеп дінге көшірген. «Ұлы ойын» дәуіріндегі (19 ғасыр) британдық дереккөздер Кунар туралы толыққанды мәлімет береді. Мысалы, 1881 жылғы бір кітап Кунардың түрлі басшылары мен олардың ішкі соғыстары, Дост Мохаммад ханмен болған қақтығысы және британдықтармен қарым-қатынасы туралы айтады. Атаулары әртүрлі, Кунар кейде Кама немесе Кашкоте деп аталады, ал астанасы «Пашут» деп тізілген, ол қазіргі карталарда жоқ. 1891 жылғы бір кітап Кунар аймағының ауған басшылары бақылаған төменгі өзен аймағы мен жоғары ағыстағы аймаққа бөлінгенін сипаттаған. Үлкен Читрал қаласы (қазіргі Пәкістанда) Кашмир махараджасының билігіндегі Мехтардың (патшаның) резиденциясы болған.

The region has been part of many empires in the past, from the Seleucid Empire to the latest Afghan Durrani Empire. Many famous historical figures are believed to have visited the area, including Alexander the Great, Mahmud Ghaznavi, Xuanzang, Ibn Battuta, and others. Archaeologists have dated to AD 800–1000 a fortification system overlooking a Muslim cemetery at Chaga Serai (near the Pech Kunar confluence). Babur wrote about Kunar in Baburnama. He claimed that there was a shrine in Kunar of a preacher and poet Mir Sayyid Ali Hamadani, who is said to have died there in 1384 AD (786 AH). He also describes agricultural products: citron, oranges, coriander, orchards, strong yellow wines, and a burial custom wherein a woman whose corpse moved was considered to have done good things in life. He mentions Chaghan Sarai as a small town, and describes the towns folk as Muslims who mixed with the Kafirs of nearby Kafiristan and followed some of their customs. He also claims to have later captured the town, even as the Pech river Kafirs tried to help the Chaghan Sarai residents repel his attack. Walter Hamilton's writing in 1828 mentions that the padishah of Cooner was joined in alliance with the neighboring Kafirs (non Muslims) of Nuristan in battles against Muslim invaders. The Kafirs were forcibly converted by Abdur Rahman Khan in the 1890s. Some British sources from the Great Game period (1800s) go into more detail about Kunar. For example, one from 1881 describes the various Kunar chiefs and their internecine wars, the conflict with Dost Mohammad Khan and their relations with the British. Names vary greatly, with Kunar sometimes being called Kama, or Kashkote, and the capital being listed as "Pashoot", which is not on modern maps. An 1891 book described the Kunar region as split between the lower river area, controlled by Afghan chiefs, and the upstream area, where the Kunar river was actually referred to as the Chitral river. The major city of Chitral (in modern Pakistan) was the base of a Mehtar (King), who ruled under the Maharajah of Kashmir

20 ғасыр

АҚШ армиясының мәліметтеріне сәйкес, Кунардың пуштун тайпалары мен Кунар/Нуристанның кафирлері 20-шы ғасырда біріккен. Фундаменталистік дін 1950 жылдары аймаққа келді, бірақ толыққанды бірігу Кеңес-Афған соғысы (1979–1988) кезінде жүзеге асты. Кунар аймағында алғашқы үкіметке қарсы күштердің (лашкар) бірі пайда болды. Асад-Абад қаласына жақын орналасқан Керала ауылында 1979 жылғы Керала қырғыны болды, онда Ауғанстан Халықтық Демократиялық партиясы және оның кеңесшілері ауылдың ер адамдарын өлтірген деген күдік туды. Кейіннен он мыңнан астам совет және ауған коммунистік әскері аймаққа басып кірді, нәтижесінде халықтың көп бөлігі Пәкістанның Хайбер-Пахтунхва провинциясына қашқан. Аймақта ірі моджахедтік топтар өкілдік етті және коммунистік әскерлерді Кунар аңғарының ірі қалаларындағы бекіністеріне шектеуге жеткілікті күшке ие болды. 2005 жылы «Қызыл қанаттар» операциясы 18 қыркүйекте өтетін Ауғанстанның Ұлттық Парламенттік сайлауын дайындау мақсатында аймақты тұрақтандыруға көмектесу үшін аймақтағы ACM (Anti-Coalition Militia) әрекеттерін тоқтату үшін басталды. Аймақтағы Анти-Коалиция ополчениесінің қызметін негізінен Нангархар провинциясынан шыққан Ахмад Шах басқаратын шағын топ жүзеге асырды, ол аймақтық ислам фундаменталистерінің ықпалын күштендіруді мақсат еткендіктен, ол және оның тобы операцияның басты нысандарының бірі болды. Ахмад Шах пен оның адамдары пайдаланған ғимараттар тобын бақылау және барлау үшін жіберілген төрт Navy SEAL командасы, MH-47 тікұшағынан арқанмен түскеннен кейін бірнеше сағаттан соң Шахтың тобының шабуылына ұшырады. Кейіннен Осама бин Ладен Пәкістанның Эбботтабад қаласында табылған және өлтірілген, бұл Пәкістан үкіметінің бұрынғы мәлімдемелеріне қайшы келді. Ол 2005 жылдан бері сол жерде тұрған. 2022 жылдың 16 сәуірінде Пәкістанның әуе шабуылы мен ракеталық соққысы Шұлан ауданының Шоғам ауылын нысанаға алып, үш қыз, екі ұл және бір әйел қаза тауып, бір ер адам жараланды.

According to a US Army paper, the Pashtuns of Kunar and the Kafirs of Kunar/Nuristan eventually joined in the 20th century. Fundamentalist religion came to the region in the 1950s but the heavy unification happened during the Soviet–Afghan War (1979–88). Some of the first anti government forces (lashkar) rose in the Kunar region. Kerala, a town near Asadabad, was the site of the 1979 Kerala massacre, where the male population of a village was allegedly murdered by the People's Democratic Party of Afghanistan and its Soviet advisors. Later, over ten thousand Soviet and Afghan communist troops invaded the region, resulting in a massive refugee flow of the populace into Khyber Pakhtunkhwa, Pakistan. The major mujahideen groups had representation in the area, and were successful enough to confine the Communist troops for the most part to their fortifications in the major towns of the Kunar valley. In 2005, Operation Red Wings set out with the intent to disrupt ACM activity in the region in order to further aid the stabilization efforts of the region for the upcoming September 18, 2005 Afghan National Parliamentary Elections. Anti Coalition Militia activity in the region was carried out at the time most notably by a small group led by a local man named Ahmad Shah (from Nangarhar Province) who had aspirations of regional Islamic fundamentalist prominence, hence he and his small group would be one of the primary targets of the operation. A team of four Navy SEALs, tasked for surveillance and reconnaissance of a group of structures known to be used by Ahmad Shah and his men, fell into an ambush by Shah and his group just hours after inserting by fastrope from an MH 47 helicopter in the area. Bin Laden was later found and killed in Abbottabad, Pakistan, contrary to what the Pakistani government had previously stated. He had been living there since 2005. On 16 April 2022, Pakistani airstrikes and rocket attacks targeted the Chogam village of Shultan District, killing three girls, two boys, and one woman, and wounding one man.

Денсаулық сақтау

Таза ішу суымен қамтамасыз етілген үй шаруашылықтарының үлесі 2005 жылы 24%-дан 2011 жылы 55%-ға дейін артты. Білікті акушердің көмегімен туған балалардың үлесі 2005 жылы 3%-дан 2011 жылы 13%-ға дейін артты.

Білім

Жалпы сауаттылық деңгейі (6 жастан жоғары) 2005 жылы 32%-дан 2011 жылы 20%-ға дейін төмендеді.

Демография

2021 жылғы жағдай бойынша провинцияның халқы шамамен 508 224 адамды құрайды. Оның 98% - паштун ұлтынан, ал қалғаны нуристандықтар. Құнар халқының 96% ауылдық аудандарда, ал 4% қалалық жерлерде тұрады. Халықтың 11,8% ұлттық кедейлік шегінен төмен деңгейде өмір сүреді, бұл Ауғанстандағы ең төмен көрсеткіштердің бірі. 2008 жылы Құнарда шамамен 401 000 адам тұрды. Провинцияда 64 588 шаңырау бар, әр шаңырауда орташа есеппен сегіз адам тұрады. Ауылдық аудандарда халықтың 96 пайызы қоныстанған. Паштун, Ашкун, Гавар Бати, Гуджаран, Пашаи және Вайгали – Құнардың негізгі этникалық топтары. Құнардың ірі тайпалары – Сафи, Таркани, Махмунд, Саларзай, Горякель, Машвани, Ходжани, Шинвари, Мохманд және Юсуфзай. Халықтың 90% астамы пашту тілінде сөйлейді, ол 771 ауылдың 705-інде қолданылады. Дари және өзбек тілдері әрқайсысы екі ауылда, пашаи – он бес, ал нуристан тілі – отыз бес ауылда қолданылады. Құнар провинциясында күшілер (көшпенділер) де тұрады, олардың саны маусымға қарай өзгеріп отырады. Қыс айларында 13 200 адам, яғни Кочи халқының 0,5 пайызы 20 елді мекенде қыстайды. Ал жаз айларында Кочи халқының саны 1 355 адамды құрайды.

Қайта құру және халықаралық көмек

Асадабадта жақын жердегі Уайт операциялық базасында американдық провинциялық қайта құру тобы мен ЮНАМА даму кеңсесі орналасқан. Бұған қоса, АҚШ Халықаралық даму агенттігінің (USAID), АҚШ Мемлекеттік және Ауыл шаруашылығы департаменттерінің өкілдері жергілікті билікке кеңес береді. 2009 жылдың соңында АҚШ Армиясының Ауыл шаруашылығы бизнесін дамыту тобы (ADT) провинцияға орналастырылды. Кейіннен келген ADT командалары провинциядағы қызметін жалғастырып келеді.

Медиада

Marvel Cinematic Universe 2008 фильмі «Iron Man»-нің бастапқы сахналары, сондай-ақ «What If ?» сериалының S1E6 эпизоды Кунар провинциясында өтеді. 2010 жылы түсірілген «Restrepo» деректі фильмі Кунар провинциясының Коренгал аңғарында түсірілген. «Сайреннің әні: Соғыстың тартымдылығы» кітабы 2012 жылы жарық көрді. Онда Кунар провинциясының Пеш аңғарындағы Хонакер кереметіндегі американдық взводтың оқиғасы баяндалады. Марк Уолбергтің «Жалғыз аман қалған» фильмі 2005 жылы Асадабад маңында өткен «Қызыл қанаттар» операциясына негізделген. Деректі фильмдердің авторы Джеймс Ф. Криста Кунар және Нуристан провинцияларындағы шайқастар туралы көптеген еңбектер жариялады, негізінен 2005-2007 жылдар аралығында 10-шы тау дивизиясымен және Ауған Ұлттық Армиясының ETT кеңесшілерімен бірге. Журналист Уэсли Морганның 2021 жылғы «Ең қиын жер: Ауғанстанның Печ аңғарындағы американдық әскерилердің адасуы» кітабы 2001 жылдан 2020 жылға дейін Кунардағы, әсіресе Печ өзені аңғарындағы американдық әскери операциялардың толыққанды тарихын қамтиды.