Кіріспе
Индонезияның дәстүрлі биі Топенг ( және ) – Индонезияның драмалық би түрі. Онда әсем костюм киген, бір немесе бірнеше маска киген бишілер гамелан немесе басқа да дәстүрлі музыкалық аспаптармен сүйемелдеп, аңыздағы патшалар, батырлар мен мифтерге қатысты дәстүрлі әңгімелерді бейнелейді. Топенг биі – Индонезияның түрлі аймақтарында кездесетін әдеттегі индонезиялық би. Топенг биінің ерекшелігі – бишілер беттерін маскамен жабады. Би көбінесе жеке биші немесе бишілер тобымен орындалады. Топенг дәстүрлі рәсімдердің немесе ата-бабалардан жеткен ежелгі оқиғаларды қайта айтудың бір бөлігі ретінде кеңінен қолданылады. Топенг ата-бабалар рухтарымен тығыз байланысты деп саналады, олар құдайлардың көрінісі ретінде қарастырылады. Кейбір тайпаларда топенг күнделікті өнер және дәстүрлі шараларды әлі де безендіреді. Топенг биі – мағыналы символдарға толы, көрермендерге түсінікті болуы тиіс би қойылымы. Бұл символдар маскалардың түстері, маскалардың бейнесі және сүйемелдеген музыка арқылы жеткізіледі. Би арқылы көшбасшылық құндылықтары, махаббат, даналық және тағы да көптеген ұғымдарды білдіруге болады. 2010 жылы Батыс Ява провинциясының Чиребон қаласындағы Топенг Чиребон Индонезияның ұлттық материалдық емес мәдени мұрасы ретінде танылды.
Topeng (from , , and ) is a dramatic form of Indonesian dance in which one or more mask wearing ornately costumed performers interpret traditional narratives concerning fabled kings, heroes, and myths, accompanied by gamelan or other traditional music instruments. Topeng dance is a typical Indonesian dance that can be found in various regions of Indonesia. Topeng dance has the main characteristic that the dancers use masks to cover their faces. The dance will usually be performed by one dancer or a group of dancers. Topeng is widely used in dances that are part of traditional ceremonies or the retelling of ancient stories from the ancestors. It is believed that topeng is closely related to ancestral spirits, which are considered to be the interpretations of gods. In some tribes, topeng still adorns various daily artistic and customary activities. Topeng dance is a dance performance filled with meaningful symbols that are expected to be understood by the audience. These symbols are conveyed through the colors of the masks, the expressions of the masks, and the accompanying music. The meaning conveyed can be in the form of leadership values, love, wisdom, and many others expressed through the medium of dance movements. In 2010, TopengCirebon from Cirebon, West Java was recognized as a National Intangible Cultural Heritage of Indonesia by the Indonesian Ministry of Education and Culture.
Этимология
Топенг термині яван тілінде "маска" немесе "маска қолданылатын би-драма" деген мағынаны білдіреді. Қазіргі яван және индонезия тілінде тари топенг немесе "топенг биі" – бетперде киіп билейтін би немесе би-драмалық қойылымды атайды.
Тарих
Индонезиялық маскалы билер индуизм мен буддизмнің ықпалына дейін пайда болған. Индонезияның жергілікті тайпалары әлі де табиғатты бейнелеу үшін, мысалы, Калимантанның Даяк халқының Худок биі сияқты, немесе ата-баба рухтарын бейнелеу үшін дәстүрлі маскалы билерді орындайды. Аралға индуизм келгеннен кейін, Рамаяна мен Махабарата эпостары маскалы билер арқылы орындала бастады. Топенг биіне қатысты ең ерте жазба 9-ғасырға жатады. Шамамен 840 жылы, Ежелгі яван тілінде (Кави) Жаха жазулары деп аталатын жазулар, Меданг патшалығының Махараджасы Шри Локапаладан Орталық Явада шыққан, үш түрлі орындаушыны атайды: атапукан, аринггит және абанол. Атапукан – маскалы би көрсетілімін, аринггит – Wayang қуыршақ театрын, ал абанол – әзіл-қалжың өнерін білдіреді. Канди Перот жазуында (850 ж.) «манапель» сөзі «тапук» немесе «тапель» сөзінен туындаған, ол масканы білдіреді. Бебетин жазуында (896 ж.) «патапукан» сөзі кездеседі, ол маскамен байланысты қауымдастықты білдіреді. Мантиясий жазуында (904 ж.) «матапукан» және «манапукан» терминдері бар, олар маскалық драмалық қойылымдармен байланысты екенін көрсетеді. Дегенмен, топенг биінің ең танымал сюжеті жергілікті жавандық Панжи циклдерінен алынған, ол 12-ғасырғы Кадири патшалығында ханзада Панжи мен ханшайым Чандра Кирананың ертегілері мен романтикасына негізделген. Топенг биінің ең ерте жазбаларының бірі 14-ғасырғы Нагаракретагама поэмасында да кездеседі, онда Маджапахит патшасы Хаям Вурюк алтын маска киіп, топенг биін шебер орындағаны суреттеледі. Топенг биінің қазіргі түрі 15-ғасырда Ява мен Балиде қалыптасты, және ол сол жерлерде кең таралған, бірақ басқа индонезиялық аралдарда да кездеседі, мысалы Мадура (Шығыс Яваның жанында). Әртүрлі топенг билері мен стильдері Индонезия архипелагының әртүрлі аймақтарында дамыды, атап айтқанда Чиребон, Йогьякарта, Маланг және Балиде. Дамыған топенг техникасы қазір Еуропа мен Америка университеттерінде зерттеледі.
Балидің топенгі
Ата-бабаларға табынумен байланысты болғандықтан, маскалардың қолданылуы бишілерді құдайлардың түсіндірушілері деп санаған сенімге қатысты. Топенг қойылымдары әдетте ойнатылатын оқиғаға тікелей қатысы жоқ, сөйлей алмайтын маска киген кейіпкерлермен басталады. Бұл дәстүрлі маскаларға көбінесе Топенг Манис (әдемі мінезді батыр), Топенг Крас (әскери, билікке құмар кейіпкер) және Топенг Туа (әзіл айтып, көрермендерді қызықтыра алатын қарт адам) кіреді. Оқиға пеназардан, яғни актердің анық сөйлеуіне мүмкіндік беретін, жамбасы жоқ жартылай маскадан баяндалады. Топпенгте әдетте екі пеназар болады, олар екі түрлі көзқарас ұсынады. Көрсетілім сөйлейтін және сөйлей алмайтын кейіпкерлердің арасында ауысады және би, жекпе-жек сахналарын, сондай-ақ арнайы эффектілерді (кейде гамеланмен сүйемелденеді) қамтуы мүмкін. Көбінесе ол өз көзқарастарын білдіретін комик кейіпкерлердің сериясымен аяқталады. Баяндаушылар мен комик кейіпкерлер көбінесе қазіргі оқиғаларды немесе жергілікті әңгімелерді қосып, батыстық әңгімелеу тәсілдерінен ауытқу арқылы көрермендерді күлдіруге тырысады. Топенгте адам тәжірибесінің көптеген, кейде қарама-қайшы аспектілерін: қасиетті мен күнәлі, сұлулық пен келбетсіздік, әдемілік пен карикатураны бейнелеуге ұмтылыс жасалады. Топенг паджеганның, топенгтің бір адамдық формасының егжей-тегжейлі сипаттамасы мен талдауы Бали топенгінің орындаушысы болған батыстық театр профессоры Джон Эмидің "Маскалы көрсетілім" кітабында келтірілген.
Банжар топенгі
Топенг Оңтүстік Калимантаннан шыққан топенг барикин деп те аталады.
Бетауи топенгі
Бетави бетперде биі немесе Бетави тари топенг – Индонезияның Джакарта қаласындағы бетави халқының би-драмалық өнердің театрлық түрі. Бұл би-драма би, музыка, бебодоран (комедия) және лакон (драма) элементтерін қамтиды. Бетави бетперде биі бетави қоғамының өмірін би мен драма арқылы көрсетеді. Бұл би маска биі деп аталады, себебі бишілер би кезінде топенг (маска) киеді және бетави халқы топенгтің құдіретті күші бар деп сенеді.
Сунда және Чиребон (Батыс Ява) топенгтері
Чиребон топенг биі – Явадағы Чиребонның, соның ішінде Индрамаю мен Джатибаранг (Батыс Ява), және Бребес (Орталық Ява) қалаларының жергілікті өнер түрі. Чиребон маска биінде би стилі мен баяндалатын оқиғалардың алуан түрлілігі зор. Маска биін жеке бишілер де, немесе бірнеше адам да орындай алады. Изяшақты қол және дене қимылдары, сондай-ақ барабан мен скрипканың басымдығымен сүйемелдейтін музыка – осы өнердің айрықша белгілері. Чиребон маска биі 15 ғасырдағы Шығыс Яваның ханзадасы Панджидің немесе басқа Маджапахит жырларын бейнелей алады. Топенг Клана Кенсана Вунгу – Параханган маска стиліндегі Чиребон маска биі. Бұл би Маджапахит патшайымы Кенсана Вунгудың Бламбаянның қатыгез патшасы Минак Цзингадан қашуын көрсетеді. Сунданың топенг-кандага биі Чиребон топенгіне ұқсас және одан әсер алған, онда бишілер қызыл маскалар мен костюмдер киеді.
Даяқ топенгі
Худок – Индонезияның Шығыс Калимантан провинциясындағы Дайак этносының көптеген топтарының Erau егін жинау мерекесінде орындалатын маскалы би. Худок мәдениеті мен орындалуы Шығыс Калимантан провинциясының Дайак халқының арасында туған.
Маланган топенгі
Шығыс Жавада топенг биі ваянг гедог деп аталады және ол Шығыс Жаваның Маланг ауданындағы ең танымал өнер түрі болып табылады. Ваянг гедогтың театрлық қойылымдарына Жангала патшалығындағы Панджи аңыздары кіреді, ал актерлер ваянг топенг немесе ваянг гедог деп аталатын маска киеді. Гедог сөзі кедок сөзінен шыққан, ол топенг сияқты "маска" дегенді білдіреді. Бұл қойылымдар Кедири ханшайымы Кандра Кирана мен Жангаланың аңызға айналған тәждік мұрагері Раден Панджи Асмарабангунның махаббат оқиғасы төңірегінде өрбиді. Кандра Кирана – Деви Ратидің (үнді құдайы, махаббаттың құдайы) жаны, ал Панджи – Камаджаяның (үнді құдайы, махаббаттың құдайы) жаны. Кирананың оқиғасы "Смарадахана" ("Махаббаттың жалыны") деп аталады. Күрделі оқиғаның соңында олар үйленіп, Раджа Путра есімді ұлдары дүниеге келеді.
Суракартан топенгі
Суракарта сунанатының сарайындағы топенг Йогьякарта нұсқаларымен стиль және тақырып жағынан ұқсас. Ерекшеліктер маска жасау шеберлігінде көрінеді; миық шаш немесе талшық арқылы бейнеленеді, ал Йогьякарта стилінде қара бояу қолданылады. Йогьякартадағыдай, Сукарта топенг пунакаван (шаяншыл) көбінесе жауы жоқ жартылай масканы пайдаланады.
Йогиакартан топенг
Йогьякарта дәстүрінде бетперде биі ваянг-вонг қойылымдарының бір бөлігі болып табылады. Сұлтан Хаменгкубувоно І (1755–1792) құрастырған және жасаған Рамаяна мен Махабхаратадағы ванара (маймыл) және денява (алып) сияқты кейіпкерлер маска киеді, ал рыцарь мен ханшайымдар маска кимейді. Пункаван (жоңғар) еркін және анық сөйлеу үшін жартылай маска (жауы жоқ маска) қолданады. Бұл жерде ерекше атап өткен жөн, мұрты қара түске боялады. Топенг Клоно Алус, Топенг Клоно Гагах және Топенг Путри Кенакулан билері – Йогьякартаның классикалық сарай билері, олар 15 ғасырдағы Маджапахит мұрасынан Раден Панджидің оқиғасынан шыққан. Клоно Алус Жунгкунмандея және Клоно Гага Дасавасиса – Махабхарата оқиғаларынан бейімделген маскалы билер.