Джеймс Уайт: Шотландиялық теолог және қоғам қайраткерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Джеймс Айткен Уайт (28 қаңтар 1920 жыл – 17 маусым 2005 жыл) – шотландтық теолог, пресвитериан пасторы және ғалым. Ол 1988-1989 жылдары Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясының модераторы қызметін атқарды.

Өмірбаян

Джеймс Уайт – Лейттегі азық-түлік саудагері Эндрю Уайт пен оның әйелі Барбаро Джанет Питильо Эйткеннің екінші ұлы. Ол Эдинбургте өскен, Мелвилл колледжінде оқыған және Эдинбург университетінде философия (1942 жылы бірінші сыныптық құрметпен магистр дәрежесін алды) және дінтануды оқыған. Премьер-министр Маргарет Тэтчер 1988 жылғы Бас Ассамблеяға сөз сөйлеуге шақырылды және баспасөз "Құрандағы уағыз" деп атаған сөйлеуін жасады, ол капитализмінің стиліне теологиялық негіз беруге тырысты. Модератор ретінде Уайт оған шіркеудің тұрғын үй және кедейлік туралы есептерін ұсыну арқылы жауап берді. Ол осы салыстырмалы түрде тартымды сынға байланысты туындаған қоғамдық дауға таң қалғанын айтты. Келесі жылы Бас Ассамблеядағы сөзінде ол (консервативті барон сэр Николас Фэрбернге сілтеме жасай отырып) еске алды: «бір ертегіші ер адам жел тегершігін іздеп, тіпті мені «шайтандық» деп атады!» Модератор ретінде Уайт 1989 жылғы 4 қаңтарда Локерби апатының құрбандарына арналған ескеру рәсімінде уағыз айтуға шақырылды. Бұл уағыз баспасөзде кеңінен жарияланып, үлкен әсер етті: «Жас және күнәсіз жандардың мұндай қырғынын адамдар салқынқанды және есептелген зұлымдықпен жасауы – қорқыныштың үстіне қорқыныш. Біз бұған қалай жауап береміз? Осы қылмысты жасағандарды табу және мүмкін болса, сотқа беру ниеті мен ұмтылысы – табиғи және дұрыс. Шындықты табу оңай болмайды, ал сотта қолдау табатын дәлелдерді табу қиынға соғуы мүмкін. Әділдік – бір жақ. Бірақ бұқаралық ақпарат құралдарында «қарсы шабуыл» деген сөзді жиі естиміз. Менің білуімше, ешбір жауапты саясаткер бұл сөзді қолданған жоқ, және мен ешкім де оны қолданбауын тілеймін, оны мойындаудан бас тартудан басқа. Себебі, осы жолмен зорлық-зомбылықтың, қорқыныштың бірінен соң бірі жалғасатын шексіз айналымы басталады. Бізді кейбіреулер өз күшімізді көрсетуге, еркектігімізді көрсетуге шақыруы мүмкін. Біз не екенімізді көрсету үшін? Біз тағы да жас және күнәсіз жандардың өліміне жол беруге, құтқарушылардың тағы да көп қираған орындарда жұмыс істеуіне, біздің батылдығымыздың емес, адамгершілігіміздің қорқынышты дәлелін табуға дайын екенімізді көрсету үшін бе? Міне, қарсы шабуылдың мәні осында». Бұл уағыздың толық мәтіні «Күлкі мен көз жасы» кітабында 92–5 беттерде жарияланды. 1996 жылы Дунблан трагедиясынан кейін құрбандардың отбасылары Уайттан сол жылдың 9 қазанында еске алу рәсімін өткізуді өтінді. Ол осы кезде айтқан уағызының мәтіні «Арман мен инабат» кітабында 125–9 беттерде жарияланды. Уайт шотланд қоғамдық өміріне қатысты өткір пікірлерімен танымал болды. Консервативті үкімет 1985 жылы Trustee Savings Bank-ті жекешелендірген кезде ол The Scotsman газетіне үш сөйлемді хат жазды: «Банк тонау – банктен ұрлау қылмысын сипаттау үшін қолданатын сөз. Бірақ банкті ұрлау қылмысын қалай сипаттауға болады? Үкімет жасаған қылмысты сөзбен айту мүмкін емес!»

James Whyte was the second son of Andrew Whyte, a provision merchant in Leith, and his wife Barbaro Janet Pitillo Aitken. He was brought up in Edinburgh, attended Melville College and studied philosophy (he was awarded a First class honours MA degree in 1942) and divinity at the University of Edinburgh. Prime Minister Margaret Thatcher was invited to address the 1988 General Assembly and gave the speech which the press dubbed the Sermon on the Mound, which attempted to suggest a theological basis for her style of capitalism. As Moderator, Whyte responded by presenting her with church reports on housing and poverty. He professed himself astonished at the public controversy which this relatively restrained censure unleashed. In his speech to the General Assembly the following year he recalled (referring to the Conservative baron Sir Nicholas Fairbairn): "one knight errant looking for a windmill to tilt at even described me as 'Satanic' !" As Moderator, Whyte was called on to preach at the memorial service for the victims of the Lockerbie disaster on 4 January 1989. This sermon was widely cited in the press and had a great impact:
"That such carnage of the young and of the innocent should have been willed by men in cold and calculated evil, is horror upon horror. What is our response to that? The desire, the determination, that those who did this should be detected and, if possible, brought to justice, is natural and is right. The uncovering of the truth will not be easy, and evidence that would stand up in a court of law may be hard to obtain. Justice is one thing. But already one hears in the media the word 'retaliation'. As far as I know, no responsible politician has used that word, and I hope none ever will, except to disown it. For that way lies the endless cycle of violence upon violence, horror upon horror. And we may be tempted, indeed urged by some, to flex our muscles in response, to show that we are men. To show that we are what? To show that we are prepared to let more young and more innocent die, to let more rescue workers labour in more wreckage to find the grisly proof, not of our virility, but of our inhumanity. That is what retaliation means." The full text of this sermon was published in Laughter and Tears pp 92–5. After the Dunblane Massacre in 1996 the families of the victims requested that Whyte conduct the memorial service on 9 October that year. The text of the sermon he preached on this occasion appears in The Dream and the Grace pp 125–9. Whyte was renowned for his witty comments on Scottish public life. When the Conservative government privatised the Trustee Savings Bank in 1985 he wrote a three sentence letter to The Scotsman: "Bankrobbery is the word we use to describe the crime of stealing from a bank. But what word can we use to describe the crime of stealing a bank? Words cannot describe the crimes of government!"