Кіріспе
Яһуди емес және яһуди ата-анасы бар адамдарды қорлау үшін қолданылатын термин. "Халбжуде" (ағылшын тілінде: Half Jew) – яһуди емес және яһуди ата-анасы бар адамдарды қорлауға арналған сөз. Нацистік Германия кезеңінде осылай аталған адамдардың көп бөлігі заң бойынша "бірінші дәрежелі яһуди-аралас тектілер" деп жіктелді. Бұл термин кейде нацистік кезеңге дейін де қолданылған. Яһуди дінінде "жартылай яһуди" деген ұғым қолданылмайды, себебі ол яһуди дінінің жартылай дәрежелерін мойындамайды; адам яһуди немесе яһуди емес болады.
The term Halbjude (English: Half Jew) is a derogatory term for people with a non Jewish and a Jewish parent. The overwhelming majority of the so called half Jews were legally classified as "first degree Jewish hybrids" during the era of Nazi Germany. Occasionally, the term was used even before the Nazi era. Within Judaism the term half Jew is unusual, since it does not recognize any partial degrees of Judaism; one is either Jewish or not.
Германиядағы жағдай
Нацистік кезеңде «жартылай еврей» термині заңдық мәртебеге ие болған жоқ. Бұл термин Нюрнбергтік нәсілдік заңдарда және олармен байланысты қабылданған жарлықтарда қолданылмады. 1941 жылы «жартылай еврей» сөзі алғаш рет «Дуден» сөздігіне енгізілді: «аралас нәсілділер» тобы екі еврей ата-анасы бар «бірінші дәрежелі аралас нәсілділер» және бір еврей ата-анасы бар «екінші дәрежелі аралас нәсілділер» болып бөлінді. Дегенмен, «бірдей биологиялық нәсілдік тегі» болғанына қарамастан, бірінші дәрежелі аралас нәсілділер әртүрлі санаттарға жіктелді. Егер олар еврей дінінің жатқысы болса, еврейге үйленсе немесе 1935 жылдан кейін еврейге үйленсе, олар «аралас нәсілділер» емес, «толық еврейлер» деп есептелді. Кейіннен бұл топтағы «жартылай еврейлер» үшін «Geltungsjude» термині пайда болды. «Halbjude» терминімен шатастырылатын осы ерекше жіктеу, зардап шеккендер үшін өте маңызды болды. Егер олар жағымсыз бағаланса, университеттерге қабылданбады, ерте жаста жұмыс істеуге мәжбүр болды немесе неке рұқсатынан бас тартты. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде «толық евреймен» некеде тұрған «жартылай еврейлер», «Geltungsjuden еврейлері» ретінде жұбайларымен бірге геттоларға немесе жойқын лагерлерге жер аударылды. Егер еврей емес жұбай еврей дініне өткен жағдайда, тіпті жұбайлар балаларын қуғын-сүргіннен сақтап қалу үшін ажырасып кетсе де, бұл қауіп «жартылай еврей» балаларына да төнді. Нацистік партия, Ванзее конференциясында талқыланғандай, барлық «жартылай еврейлерді» заңды түрде «толық еврейлер» деп жіктеуге және оларды депортациялауға тырысты. Көптеген «жартылай еврейлер» сонымен қатар «жартылай христиандар» екені ескерілмеді.
Аумақтардың жағдайы
Оккупацияланған Шығыс аймақтарында "жарты еврейлер" "толық еврейлер" сияқты ешқандай айырма жасамай, жойқын қыру процесіне қатыстырылды. Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің еврей бөлімі, Рейх ішіндегі даулы шешім қабылдау процесіне әсер ету үшін Батыс оккупацияланған аймақтарда да жағдай жасауға тырысты. 1941 жылдың тамызында Адольф Эйхман, Артур Сейсс-Инквартпен келісіп, Нидерландта тұратын "жарты еврейлерді" "толық еврейлермен" теңестіріп, оларды депортациялауға шешім қабылдады. 1942 жылдың мамырынан бастап, онда "жарты еврейлерге" де еврей жұлдызын тағу міндетті болды.
1945 жылдан кейінгі мерзім
"Хальбжуде" термині соғыстан кейін де әртүрлі адамдар қолданды. Бұл 1999 жылы Игнац Бубистің оны сынауына себеп болды: "Хальбжуде" термині ағылшын тілді елдерде "жарты еврей" немесе "еврей текті" ретінде қалыптасты, ал "Бета Гершом" терминіне Киелі кітапта сілтеме жасалады. Басқа тілдерде 1995 жылы Андреас Бурнье енгізген "Әке-яһуди" деген сөз қолданысқа енді, бұл әкесі яһуди, ал анасы емес екенін көрсетеді. Бұл термин Халаханың ережелерімен байланысты, онда еврей дініне жататындық әдетте еврей анасынан туындайды.
The use of the term Halbjude has also established itself in the English speaking world as "half Jewish" or "part Jewish", whereby the term "Beta Gershom" is already mentioned in the Bible. In other languages, the word "Father Jew", introduced by Andreas Burnier in 1995, has since spread, marking the fact that the father is a Jew, but not the mother. This term is related to the provisions of the Halakha, according to which Jewish religious affiliation is usually derived by birth from a Jewish mother.
Терминнің ерте тарихы
"Хальбжуде" термині тарихи тұрғыдан аз қолданылған. Халыққа ұнамаған Ирод билеушісі оның отбасы яһуди дініне күштеп өткен Идумея аймағынан шыққандықтан "жарты яһуди" деп қорланды. Рим оны Яһудея патшасы етіп тағайындағандықтан, "жартылай яһуди" терминін "яһуди, бірақ яһуди мүдделерін қорғамайтын" деген бұлыңғыр, қарапайым сөз ретінде қарастыруға болады. 1881 жылы антисемит Евгений Дюринг өзінің "Еврей мәселесі: Расалық, моральдық және мәдени мәселе ретінде" атты памфлетінде бұл терминді қаралайтын, мұрагерлік биологиялық термин ретінде анық қолданды.