Кіріспе

Ашық үйлестіру әдісі (АҰӘ) – Еуропалық Одақтағы үкіметаралық басқарудың салыстырмалы түрде жаңа құралы, мүше мемлекеттердің ерікті ынтымақтастығына негізделген. Ашық әдіс жұмсақ құқық механизмдеріне – нұсқаулар мен көрсеткіштерге, өзара салыстыруға және ең жақсы тәжірибелермен бөлісуге сүйенеді. Бұл артта қалған мемлекеттерге ресми санкциялар салынбайтынын білдіреді. Әдістің тиімділігі көбінесе әріптестердің қысымы мен «атаумен ұяттандыру» арқасында қамтамасыз етіледі, себебі ешбір мемлекет белгілі бір саладағы ең нашар мемлекет ретінде көрінуге құштар емес. АҰӘ кезеңдер бойынша жұмыс істейді. Біріншіден, Министрлер Кеңесі (көбінесе өте жалпы) саяси мақсаттарды бекітеді. Екіншіден, мүше мемлекеттер нұсқауларды ұлттық және аймақтық саясаттарға енгізеді. Үшіншіден, ең жақсы тәжірибені бағалау үшін нақты өлшемдер мен көрсеткіштер келісіледі. Соңында, нәтижелер бақыланып, бағаланады. Дегенмен, АҰӘ қолданылған саяси салалар бойынша айтарлықтай өзгешеліктерге ие: есеп беру мерзімдері қысқа немесе ұзақ болуы мүмкін, нұсқаулар ЕО немесе мүше мемлекеттер деңгейінде белгіленуі мүмкін, ал күш қолдану механизмдері жұмсақ немесе қатаң болуы мүмкін. АҰӘ, ЕО-дағы саясатты қалыптастырудың дәстүрлі әдісіне, яғни «қоғамдық әдіске» қарағанда, көбірек үкіметаралық сипатқа ие. Келісілген саясатты көбінесе мүше мемлекеттер жүзеге асырып, оны Еуропалық Одақ Кеңесі бақылайтындықтан, Еуропалық Парламент пен Еуропалық Соттың қатысуы өте төмен деңгейде. Формальды түрде, кемінде, Еуропалық Комиссия бақылау рөлін атқарады; бірақ іс жүзінде, саяси күн тәртібін белгілеуге көмектесуге және келісілген саясатты жүзеге асыруға құлшынбайтын мүше мемлекеттерді көндіруге оның жеткілікті мүмкіндіктері бар. АҰӘ ұлттық үкіметтердің жауапкершілігінде қалатын саясат салаларында (ЕО-ның заңнамалық өкілеттіктері жоқ немесе аз болған жағдайларда) құрал ретінде әзірленгенімен, кейде Комиссия үшін ұлттық саясат саласына «ену» жолы ретінде қарастырылады. АҰӘ алғаш рет 1997 жылғы Амстердам шартында белгіленген ЕО жұмыспен қамту саясатында қолданылды, бірақ сол кезде осылай аталмаған. Ол Лиссабон Кеңесінде әлеуметтік саясат саласында ресми түрде аталды, анықталды және мақұлданды. Содан бері ол Еуропалық жұмыспен қамту стратегиясында, әлеуметтік интеграцияда, зейнетақыда, тұтынушыларға қызмет көрсетуде, көші-қонда, пана беруде, білім беру мен мәдениетте және ғылыми зерттеулерде қолданылды, сондай-ақ денсаулық сақтау және қоршаған орта мәселелерінде де қолдану ұсынылды. АҰӘ Еуропалық конвенцияда да жиі талқыланды. Тарихи тұрғыдан алғанда, АҰӘ 1990-шы жылдардағы ЕО-ның экономикалық интеграциясына жауап ретінде қарастырылуы мүмкін. Бұл процесс мүше мемлекеттердің жұмыспен қамту саясаты саласындағы мүмкіндіктерін шектеді. Бірақ олар Еуропалық институттарға көбірек өкілеттік беруден де сақтанды, сондықтан АҰӘ-ні Еуропалық Одақтың қолданыстағы басқару тәсілдеріне балама ретінде жасады. Келесі бөлімдерде жұмыспен қамту және әлеуметтік қорғау салаларындағы АҰӘ талданады, себебі олар әдетте ең дамығандары саналады. Денсаулық сақтау саласындағы «жаңадан пайда болатын» АҰӘ-ге де қысқаша кіріспе берілген. Алайда, ашық әдіс көші-қон және пана беру сияқты бұл жерде талқыланбайтын салаларды қоса, барған сайын кеңінен таралып жатқанын естен шығармау керек.

АЖК дамуы: ЭҰУ-дан ЭЭС-ке дейін

ЭВМ, әсіресе Тұрақтылық және өсу жөніндегі келісімшарт, сондай-ақ Лиссабон күн тәртібінде белгіленген мақсаттарды іске асыру құралы ретінде енгізілген Экономикалық саясат жөніндегі кең ауқымды бағыттар, салыстырмалы түрде қатаң санкциялық механизмдермен жабдықталған «жалпыға ортақ нарықтың прототипі» ретінде қарастырылуы мүмкін. Еуропаның экономикалық интеграциясына жауап ретінде, 1990 жылдары Еуропалық жұмыспен қамту стратегиясы (ЕЖС) ақша-кредиттік және экономикалық интеграцияны теңестіру мақсатымен қалыптасты. Бастапқы ЕЖС орта мерзімді мақсаттар, көрсеткіштер және жақындасуға бағытталған қысым арқылы ЭВМ процесін көшіруге ұқсас болды. Амстердам шартымен заңды құқықтық негізге ие болған ЕЖС дербес процеске айналды. Жоғарыда айтылғандай, оның принциптері Лиссабон саммитінде (2000) «Ашық үйлестіру әдісі» деп аталып, жалпыланды. 2003 жылғы бес жылдық шолумен ЕЖС-нің үшінші кезеңі басталды, онда ЕО-да оңшыл үкіметтердің күшейіп бара жатқан ықпалына байланысты ЕЖС қайта саясаттастырылды. Бүгінгі таңда ЕЖС – таза неолибералдық және әлеуметтік-демократиялық ұстанымдарды жоққа шығаруға бағытталған саяси келісім.

Әлеуметтік интеграциядағы ШҚО

Әлеуметтік қамту бойынша ЕОЖ, керісінше, ЭҚҰ талқылауымен тікелей байланысты болған жоқ. Әлеуметтік қамту көп жылдар бойы субсидиарлық қағидасының салдарынан Еуропа деңгейінде қарастырылуы қиын мәселе болып келді. 1999 жылы Комиссия, Ницца шартында ресми бекітілген Әлеуметтік қорғау комитетін құруды ұсынған, әлеуметтік қорғау бойынша үйлесімді стратегия туралы хабарламаны қабылдады. Аталған комитет алғашқы стандарттарды белгілеуге жауапты болды. Содан кейін, әрбір мүше мемлекетке екі жылдық ұлттық іс-қимыл жоспарын (ҰІЖ немесе ҰІЖқ) жасап, жағдайды жақсартуға бағытталған ұлттық стратегияларды ұсыну арқылы өзінің жағдайын бағалау тапсырылды. Бұл жоспарлар 2001 жылдың маусым айында жарияланды. 18 айдан кейін ЕО әлеуметтік қамту жөніндегі бірлескен есеп жариялады, онда мүше мемлекеттердің тәсілдері салыстырылып, қарама-қарсы қойылды және ұсыныстар берілді. ҰІЖ бірінші деңгейдегі іс-қимыл болса, кедейлік және әлеуметтік оқшауланумен күресуге бағытталған Қоғамдық іс-қимыл бағдарламасы екінші деңгейдегі іс-қимыл ретінде қарастырылуы мүмкін. Әлеуметтік қамту бойынша ЕОЖ аясында ҮЕҰ-ларға қаржы қарастырылды, нәтижесінде оның азаматтық қоғамға «қоса алу» тәсілі жақсы бағаланды. Дегенмен, бұл басқа ЕОЖ-лар үшін міндетті емес. FEANTSA (2005) мәліметінше, зейнетақы ЕОЖ жабық және негізінен Комиссия мен ұлттық мемлекеттік қызметкерлерді қамтиды.

Жұмыспен қамту және әлеуметтік қамтуды салыстыру

ЭСЖ және әлеуметтік кіріктіруді салыстыра отырып, Поше (2005: 43) алғашқысы Еуропалық деңгейде мазмұны жөнінде кең пікір-таластың болмауымен (жоғарыдан төменге қарай) орталықтандыруға, айыптауға және ұятқа салуға көбірек бейімделгенін айтады. Екінші процесте жергілікті және аймақтық актерлердің қатысуымен тәжірибелік динамика көрінеді (төменнен жоғарыға қарай). Дегенмен, автор бұл, әдетте, шамадан тыс жалпылау болуы мүмкін екенін, себебі орталықтандыру мен орталықсыздандыру арасындағы керішіліктер екі жағдайда да кездеседі деп атап көрсетеді. Олардың әртүрлі сипатына байланысты осы екі ОМК-нің әсері де әртүрлі болуы мүмкін. Феррера мен Сакки (2004) Италиядағы ЭЭС пен әлеуметтік кіріктірудің әсерін талдайды. Олардың қорытындысы бойынша, ОМК-нің дербес әсері жұмыспен қамту саласында салыстырмалы түрде маңызды, ал әлеуметтік кіріктіруде – салыстырмалы түрде аз. Басты айырмашылық – жұмыспен қамту ОМК-нің шарттық мәртебесі, ол итальяндық билікті осы компонентті орындауға міндеттеді, ал әлеуметтік кіріктіруде мұндай талап болған жоқ. Бұған қоса, жұмыссыздық және еңбек нарығын реформалау мәселесі әлеуметтік кіріктіруден гөрі маңыздырақ болды.

Көрсеткіштер мен жүйелдендіру

Көрсеткіштерді таңдау ӨКЖ үшін өте маңызды, және сыншылар, мысалы, әлеуметтік қорғау ӨКЖ-де көрсеткіштердің сапасы жеткілікті деңгейде емес немесе экономикалық критерийлерге тым көп назар беріліп, әлеуметтік аспектілер екінші орында қалдырылған деп санайды. Денсаулық сақтау саласындағы ұлттық деректердің салыстырылуына да күмән туып отыр. Әлеуметтік қорғау саласында комиссия түрлі ӨКЖ-да қолданылатын әдістемелерді біріздендіруге дайындануда (әлеуметтік интеграция, зейнетақылар және т.б.). Осы ретте, сыншылар көрсеткіштер санының тым қысқаруынан қаушады.