Кіріспе
Ақил ибн Әби Талибтің ұлы және Хусейн ибн Әлидің туысы (680 жылы қайтыс болған) Мұсылман ибн Ақил әл Хашими (مُسْلِم ٱبْن عَقِيل ٱلْهَاشِمِيّ) – Ислам пайғамбары Мұхаммедтің туысы. Мұсылман Ақил ибн Әби Талибтің ұлы және Хусейн ибн Әлидің ағайыны, Үмейяд халифасы Язид билікке келген кезде оны Ирактың Куфа қаласына Хусейнге қолдау көрсету мақсатымен жіберді. Куфалықтар Мұсылманды құшақтап, Хусейнге қолдау көрсетуге азаматтық жауапкершілік алды, олар Үмейяд билеуін заңсыз және тирандық деп есептеді. Жауап ретінде Язид қаланың тәжірибелі әкімін өзінің сенімді адамы Убайд Алла ибн Зиядқа алмастырды, ол көп ұзамай Мұсылманның тығылған жерін хабаршы арқылы анықтады. 680 жылы Ибн Зияд Мұсылманды жасырын қорғаған Хани ибн Урваны тұтқындаған немесе өлтірген кезде, Мұсылман ашық бүлік көтеріп, қыркүйек айында өзінің жақтастарымен бірге әкімшілік сарайды қоршады. Бірақ Ибн Зияд қорқыту мен уәделер арқылы Куфа тайпаларының басшыларын Мұсылманды тастап, әскерлерін кері қайтаруға көндірді. Қолдаусыз қалған Мұсылман қарсылық көрсеткеннен кейін тұтқындалып, өлім жазасына кесілді. Осы оқиғаларға дейін ол Хусейнге хат жазып, Куфаға келуге шақырған еді. Сөйтіп Хусейн отбасымен және бірнеше жақтастарымен Меккеден шықты, бірақ олардың керуені Куфаның жанындағы Кербалада 680 жылдың қазанында Үмейяд әскерлерімен тоқтатылып, қырғынға ұшырады. Мұсылман шиит исламында батылдығы мен адалдығы үшін құрметтеледі. Оның Куфадағы мазары шиит паломниктерінің зиярат ететін орны болып табылады.
Muslim ibn Aqil al Hashimi (مُسْلِم ٱبْن عَقِيل ٱلْهَاشِمِيّ) was a relative of the Islamic prophet Muhammad. Muslim was the son of Aqil ibn Abi Talib and a cousin of Husayn ibn Ali, the third Shia Imam, who dispatched him to Kufa in Iraq to ascertain their support upon the accession of the Umayyad caliph Yazid The Kufans welcomed Muslim and overwhelmingly pledged to support Husayn against the Umayyad rule, which they considered illegitimate and tyrannical. In response, Yazid replaced the mild governor of the city with his strongman Ubayd Allah ibn Ziyad, who soon discovered the hideout of Muslim through an informant. When Ibn Ziyad imprisoned or killed Hani ibn Urwa, who was secretly sheltering Muslim, he came out in open revolt and surrounded the governor's palace with his supporters in September 680 CE. With a combination of threats and promises, however, Ibn Ziyad induced Kufan tribal leaders to abandon Muslim and withdraw their men. A deserted Muslim was arrested after a strong resistance and executed. Before this turn of events, he had written to Husayn and urged him to come to Kufa. Husayn thus left Mecca with his family and a few supporters, but his caravan was intercepted and massacred by the Umayyad forces in October 680 in Karbala, near Kufa. Muslim is revered in Shia Islam for his bravery and moral uprightness. His shrine in Kufa is a destination for Shia pilgrims.
Ерте өмір
Мұсылман – Мұхаммед пайғамбардың туысы Ақилдің ұлы болған. Оның анасы Набатей тегінен шыққан босатылған құл болуы мүмкін, оның есімі Улайя, Халила және Хиллия деп әртүрлі айтылады. Оның туған күні де әртүрлі баяндалады, дереккөздер 640-шы жылдардың басынан 650-ші жылдардың соңына дейін үлкен айырмашылықты көрсетеді. Мұсылманның қаһарлы жауынгер ретінде танылғаны көрінеді. Бір дерек бойынша, ол 657 жылы Сиффин шайқасында өзінің інісі Әли ибн Әби Талиб үшін, бірінші шиит имамы және Мұхаммедтен кейінгі төртінші халифа ретінде шайқасқан. Тағы бір дерек бойынша, Мұсылман екінші халифа Умар ибн әл-Хаттабтың халифалық кезінде Мысырдағы әл-Бәхнасаны жаулап алу шайқасына қатысқан. Осы дерекке сәйкес, ол содан кейін оның губернаторы болып тағайындалып, Умардың орнын Усман ибн Аффан басып алғанға дейін сол қызметте болған. Мұсылман Мединаға қайтып келген. Көзге түсетін үшінші дерек бойынша, 670 жылдан кейін ол Сирияның сол кездегі губернаторы Муавияны алдап, өзінің туысы Хусейн ибн Алиге тиесілі Мединадағы жер учаскесін сатып алуға көндірген.
Куфаға елші
Хусейн ибн Әли 680 жылы Омейяд халифасы Язид билікке көтерілуін сынап, оның әкесі Муавияның орнын басып, 661 жылы Хусейннің ағасы Хасанмен жасалған бейбіт келісімді бұзғанын айтты. Ол одан әрі, Хусейннің ағасы Хасанмен жасалған 661 жылғы бейбіт келісімді бұзғандықтан, Язидтің билікке таласуын айыптады. Ол осы мәселеде адалдық серт беруге шақырылғанда, Хусейн өзінің туған қаласы Мединадан Меккеге қашып, отбасымен бірге жолға шықты. Меккеде ол Ирактағы шииттер көп шоғырланған Куфа қаласынан көптеген хаттар мен елшілерді алды. Олар оны Омейяд билігіне қарсы оларды жетектеуге шақырды, оны заңсыз және тирандық деп есептеді. Хусейн олардың қолдауы біріккен жағдайда оларды дұрыс жолға салатынын айтты және Куфадағы жағдайды бағалау үшін Муслимді жіберді. Хусейн Ирактың Басра қаласының тұрғындарына да ұқсас хат жолдап, Мұхаммедтің сүннетін жаңалықтардың салдарынан жойылған күйінен қалпына келтіруге шақырды. Муслим 680 жылдың 19 маусымында (Рамазан айының 60-шы күні) Меккеден шығып, Мединада екі жол көрсетушіні жалдап, содан кейін Куфаға бет алды. Сунни тарихшысы әл-Табари айтуынша, оның жолсеріктері жолдан адасып, шөлде сусыздан қаза тапты. Сондықтан Муслим Хусейнге міндетінен босату туралы хат жазды, бірақ Хусейн оның жалғасуын талап етті. Муслим 680 жылдың 9 шілдесінде (шауаль айының 5-і, 60 жыл) Куфаға кірді және алдымен Мұхтар әл-Тақафи немесе Муслим ибн Әусажаның үйінде жасырынды, онда ол 12 000-ден 30 000-ға дейін ер адамдардан адалдық серт алды. Бірақ исламтанушы Махмуд М. Аюбтың сөзіне сүйенсек, бұл серттер Хусейнге емес, сол кезде оны қолдаған тайпа басшыларына берілген, яғни, себепке емес, адамдарға адалдық болған. Ол сондай-ақ Куфалық шииттердің құпия кеңесіне қатысып, олардың қолдауын алды. Кеңеске Абас ибн Әби Хабиб әл-Шакери, Хабиб ибн Мұзахир және Саид ибн Абдаллаһ әл-Ханафи қатысты, олардың барлығы кейін Хусейнмен бірге шейит болды. Оның қолдауы арта келе, Муслим тіпті мешіттерде ашық жиналыстар өткізе алды. Ол Хусейнге хат жазып, Куфаға келуге шақырды. Сол кездегі Куфаның әкімі Нұман ибн Башир Муслимнің келгенін және оның ниеттерін білген болуы мүмкін, бірақ оған зиян келтірмеді. Мұхаммедтің серігі болғандықтан, Нұман Муслимнің Мұхаммедтің туысы болғандықтан, немесе әкім күдікке негізделген әрекеттерге баруға дайын болмағандықтан, әрекет етпеген болуы мүмкін. Омар ибн Сад және басқалары Язидке хат жазып, Нұманды Убайд Алла ибн Зиядпен ауыстырып, Муслимді өлтіруге немесе қуғынға салуға бұйрық берді. Убайд Алла сол кезде Басраның әкімі болғандықтан, белсенді, тапқыр және аяусыз адам ретінде сипатталды. Ол Куфаға ең қысқа жолмен, қара түсті дөңгелек киімімен және жамылғымен асығып келді. Кейбір куфалықтар оны Хусейн деп жаңылысып, ынтамен қарсы алды. Келген соң, ол бүлікке қатысқандарды бас кесу және айқышқа тігіп өлтірумен жазалайтынын ашық түрде мәлімдеді.
Жетілмеген көтеріліс және жазалау
Ибн Зыядтың келуімен Мұсылман мұрат тайпасының әлдемесі Хани ибн Урваның үйіне көшті. Онда ол Ибн Зыяд, ауру немесе ауруды жалған айтқан Ханиге келгенде, немесе Басралық Шарик ибн әл-Ауар әл-Харитиге келгенде оны өлтіру мүмкіндігін жіберіп алды. Шарик, шын мәнінде Мұсылманды қолдау үшін келген, бірақ Ханидің қонағы ретінде болды. Әртүрлі деректерге сәйкес, Мұсылман Ибн Зыядты өлтіру жоспарынан бас тартты, себебі оның жүйкесі шаршады, немесе Хани (немесе оның әйелі) жоспарға қарсы болды, немесе опасыздыққа тыйым салатын пайғамбарлық хадис есіне түсті (бұл жағдайда қауіпсіздігіне кепілдік берілген қонаққа қарсы). Біраз уақыттан кейін Ибн Зыяд Мұсылманның жасырынған жерін, мүмкін Мақил есімді біреу арқылы білді. Мақил Мұсылманның жақын шеңберіне кіріп, оны қолдап, оның ісіне садақа берді. Содан кейін Ибн Зыяд Ханиді шақырып, Мұсылманды баспанаға алғанын мойындауға мәжбүрледі, ал ол қонағын тапсырудан бас тартқанда оны қатты ұрды. Хани сол жерде қайтыс болды немесе тұтқындалды. Мұсылман Ханидің тұтқындалғанын естігеннен кейін ашық бүлік көтерді. Ол губернатордың сарайын шамамен 4000 адаммен қоршады, оның күні әртүрлі деректерде 680 жылдың 3, 8, 9, 10 қыркүйегі (60 жылдың 2, 7, 8, 9 Дзуль-Хиджасы) деп көрсетілген. Бірақ Ибн Зыяд қатер мен параның арасында тайпа басшыларын Мұсылманды тастап, әскерлерін кері қайтаруға көндірді. Түнде Мұсылман қалада қаңғып жүрді, содан кейін Кинд тайпасының жесірі Тауа оны баспанаға алды. Бірақ ертесіне оның ұлы Билал Мұсылманның орналасқан жерін Кинд тайпасының басшысына, әл-Ашат ибн Қайстың ұрпағына жеткізді. Басшы бұл ақпаратты губернаторға жеткізді, осы әрекеті үшін араб ғалымы Ибн Хабиб оны "арабтардың ең опасыз адамы" деп атады. Содан кейін шамамен алпыс немесе жетпіс адам үйді қоршап, жараланған және шаршаған Мұсылманды біраз шығынға ұшырағаннан кейін ұстады. Кейбір деректер бойынша, оған қауіпсіздік уәдесі берілген, бірақ бұл уәде орындалмады. Шындығында, Мұсылманды Ибн Зыядқа алып келді, ол онымен қысқа даудан кейін өлім жазасына кесті. Көптеген деректер бойынша, ол өсиетін Омар ибн Садқа тапсырып, Хусейнге Куфалықтардың сатқындығы туралы хабарлауын, қарыздарын төлеуін және денесін жерлеуін өтінді. Содан кейін оны цитадельдің төбесінде көпшіктің алдында бас кесті, оның басы мен денесі төмен лақтырылды. Бұл жазаны орындаған Бақр ибн Хумран әл-Ахмари есімді адам болды, Мұсылман оның жасырынған жеріне шабуыл жасаған кезде оны жараланған еді. Хани де өлім жазасына кесілді, олардың денелері көшелерде сүйретіліп, кейін өлімнен кейін айқышқа ілінді. Олардың басдары Йезидке жіберілді, ол Ибн Зыядты құттықтап, Хусейн мен оның жақтастарын тұтқындауға және оған қарсы күресетіндермен күресуге бұйырды.
Салдары
Мұсылман осылайша, оның сәтсіз көтерілісінен кейін, Куфаға келгеннен кейін екі ай өткен соң, бір күн өткенде, өлім жазасына кесілді. Оның хатынан жігер алған және оның өлімі туралы хабарсыз болған Хусейн шамамен сол уақытта, бірақ 680 жылдың 10 немесе 12 қыркүйегінде (60 жылдың 8 немесе 10 Дхуль-Хиджасы), отбасымен және аздаған қолдаушыларымен бірге Мәккеден Куфаға аттанды. Ол әл-Талабияға бара жатқанда Мұсылманның қазасы туралы хабар алды. Кейбір сунниттік деректер Хусейннің өзінің миссиясын тоқтатуды ойлағанын, бірақ Мұсылманның ұлдары оны бұған көндіргенін көрсетеді. Исламтанушы Вильферд Маделунг бұл мәліметке сенбеу керек дейді. Көбінесе шииттік деректерде айтылғандай, Мұсылманның өлімі туралы білгеннен кейін де Хусейн Куфаға қарай жолын жалғастырған болуы мүмкін, өйткені ол бұрын басқа да ізгі ниетті адамдарға бабасы Мұхаммедтің оған берген аяны туралы айтқан еді, онда Құдай оның өлімін және отбасының тұтқынға алынуын қалағанын айтқан. Хусейннің керуені 680 жылдың 10 қазанында (61 жылдың 10 Мұхаррамы) Куфаның жанындағы Кербелада Омейя әскерлерімен тоқтатылып, қырғынға ұшырады. Олар бірнеше күн бойы оларды қоршап, жақын жердегі Евфрат өзеніне жол беруден тоқтатты. Мұсылманның отбасы Хусейнмен бірге болды және оның екі ұлы Хусейнмен бірге Кербелада қаза тапты. Әйелдер мен балалар тұтқынға алынып, Куфаға, содан кейін Дамаскіге қарай айдалды. Тұтқындар Дамаск көшелерінде көрсетілді, содан кейін белгісіз мерзімге түрмеге қамалды. Ақырында олар Язидтің бұйрығымен босатылып, Мединеге қайта оралды.
Жеке өмір
Руқайя, Әли ибн Әби Талибтың қызы, Мұсылманға үйленді және одан Абдуллаһ атты ұл туды. Абдуллаһ 680 жылы Кербела шайқасында Хусейнмен бірге қаза тапты. Мұсылманның тағы бір ұлы да Кербелада қаза тапқан болуы мүмкін. Ал, Мұхаммед және Ибрагим деп аталатын тағы екі ұлы шамамен бір жылдан кейін жас күйінде өлтірілген. Осы екі бала Ибн Зыядтың лагерінен қашып шыққан, бірақ Куфалық біреу, мүмкін әл-Харит ибн Бадр, губернатор ұсынған сыйлық ақшаны алу үшін оларды өлтірген.
Еске алу
Мұсылман шиит исламда батылдығы мен ізгілігі үшін қадірленеді, ал оның тарихы шиит авторларының көп назарына ілікті. Шииттер Мұхаррам және Сафар айларында, әсіресе Мұхаррамның алғашқы он күнінде Кербела оқиғаларын еске алады, он күндік (Ашура) мерекесі ірі шиит қалаларында шерулермен аяқталады. Бұл рәсімдердің негізгі бөлігі – Кербела оқиғаларын баяндау, оның мақсаты көрермендердің қайғысын ояту және оларды жасқа толтыру. Осы рәсімдерде Мұсылман ұлдарымен бірге «Кербела шейіттерінің алғашқысы» ретінде еске алынады. Көп тараған естелік әңгімелердің бірінде Хусейннің кішкентай қызына Мұсылманның қазасы туралы хабарлағандағы сезімдік көрініс суреттеледі. Шииттер исламында Куфадағы оның қабіріне барып құлшылық ету және бірнеше сақталған дұғаларды оқу ұсынылады.