Кіріспе

Белгіленген әлеуметтік тәртіпті және оның құрылымдарын өзгертуге жасалған әрекет. Саботаж – саяси ұғым. Саботаж – қалыптасқан жүйенің құндылықтары мен принциптерін жоққа шығару немесе кері қайтару арқылы орнатылған әлеуметтік тәртіп пен билік, құқық, дәстүр, иерархия және әлеуметтік нормалардың құрылымдарын бұзуға бағытталған процесс. Саботаж – қоғамдық моральға жасалған шабуыл және "араласуға қарсы тұру ниеті ұлттық символдармен байланысты саяси және әлеуметтік немесе топтық адалдықтың нәтижесі болып табылады. Енгісіп, мемлекеттің саяси және әлеуметтік институттарын күштеп таратумен қатар, бұл бейімділіктер бөлініп, агрессордың саяси немесе идеологиялық мақсатына ауыстырылуы мүмкін". Саботаж ашық соғысқа қарағанда аз тәуекел, шығын және қиындықтармен байланысты болғандықтан, саяси мақсаттарға жету құралы ретінде қолданылады. Бұған қоса, бұл үлкен дайындық қажет етпейтін салыстырмалы түрде арзан соғыс формасы. Саботажник – белгілі бір деңгейде саботажға ұшыратуға қабілетті нәрсе немесе адам. Осы контексте "саботажник" биліктегі үкімет тарапынан (әдетте) "сатқын" деп аталуы мүмкін. Комедияшылар, суретшілер және осы саланың мамандары да саботажға ұмтылуы мүмкін. Бұл жағдайда саботажник болу – сұрақ қою, әжуалау және жалпы қалыптасқан тәртіпті күлкіге айналдыруды білдіреді. Террористік ұйымдар әдетте өз мақсаттарына жету үшін саботаж қолданбайды. Саботаж – адам күшіне зор талап қоятын стратегия және көптеген ұйымдарда саботаждық әрекеттерді жүзеге асыру үшін жеткілікті адам күші мен саяси және әлеуметтік байланыстар жоқ. Дегенмен, террористердің әрекеттері қоғамға саботаждық әсер ете алуы мүмкін. Саботаж өзгерістерді осылайша әкелу үшін жасырын, адал емес, қаржылық немесе зорлықтық әдістерді қолдануды білдіруі мүмкін. Бұл наразылық, төңкеріс немесе саяси жүйеде дәстүрлі жолдармен өзгерістерді жүзеге асырудан өзгеше. Сонымен қатар, сыртқы саботаж – "агрессор мемлекет өз үкіметін төңкеріс арқылы құлату үшін жергілікті саяси және әскери тұлғаларды тартуға және көмектесуге тырысады". Егер саботаж төңкеріс мақсатына қол жеткізе алмаса, саботаждық топтың мүшелері мен әрекеттері көтеріліс, бүлік және/немесе партизандық соғысқа ауысуы мүмкін. Бұл сөз латын тілінен шыққан барлық тілдерде кездеседі, бастапқыда қаланың әскери жеңілісі сияқты оқиғаларды білдіретін. 14 ғасырда бұл сөз ағылшын тілінде заңдарға қатысты қолданыла бастады, ал 15 ғасырда патшалыққа қатысты қолданыла бастады. Бұл термин "әлеуметтік емес" деген сөзден "саботаж" деген сөзді алды, бірақ екі сөздің мағынасы бір-бірінен өте өзгеше; "әлеуметтік емес" дегеніміз институттарға ашық шабуыл жасау, ал саботаж – әлдеқайда жасырын нәрсе, мысалы, қалыптасқан жағдайға сенімділіктің негізін жою немесе адамдарды бір-біріне қарсы қою.

Анықтама

Суверсия терминін анықтаудың қиындығы – жалпыға қабылданған бір ғана анықтама жоқ. Келесіде терминді анықтауға жасалған көптеген әрекеттердің бірнешеуі келтірілген: "Суверсия – құрбан болған мемлекеттің ішіндегі маңызды саяси және әлеуметтік топтардың адалдығын әлсірету немесе олардан бөліп алу, және оларды, ең қолайлы жағдайда, агрессордың рәміздері мен институттарына бағытту." "Суверсия – биліктегі органның әскери, экономикалық, психологиялық немесе саяси күшін немесе рухын құлдыратуға бағытталған әрекеттер." "Суверсиялық қызмет – күшпен және зорлық-зомбылықпен биліктегі үкіметтерді құлатуды жақтаған жеке тұлғаларға, топтарға немесе ұйымдарға көмек, қолдау және моральдық көмек көрсеткен кез келген адам суверсияшы болып есептеледі және суверсиялық қызметпен айналысады. Үкіметтің ең жақсы мүдделеріне зиян келтіруге бағытталған және сатқындық, бүлік, саботаж немесе тыңшылық санатына жатпайтын кез келген қасақана әрекеттер суверсиялық қызмет санатына жатқызылады." Суверсия – Роджер Тринкьер суверсияны "қазіргі заманғы соғыс" деп аталатын, "бір елдегі орнаған билікті құлатуға бағытталған саяси, экономикалық, психологиялық және әскери әрекеттердің өзара байланысқан жүйелері" деп анықтады.

Тұжырымдамалық түсінік

Суверсияны анықтау және түсіну – оны құрайтын, оның құрылымын бұзуға болатын ұйымдарды, құрылымдарды және нысаналарды анықтауды білдіреді. Сонымен қатар, бұл суверсиялық емес әдіс-тәсілдер мен құралдарды анықтауға көмектеседі. Мемлекеттік институттар мен моральдық қағидаларды бұзуға болады, бірақ идеологияны бұзу мүмкін емес. Сыртқы соғыс салдарынан үкіметтің құлауы немесе жаңа үкімет құрылуы – суверсия емес. Тыңшылық суверсияға жатпайды, себебі ол үкіметті тікелей құлатуға әкелмейтін әрекет. Тыңшылық арқылы алынған ақпарат суверсиялық әрекеттерді жоспарлау және іске асыру үшін пайдаланылуы мүмкін. Қандай әрекеттерді суверсиялық деп санауға болатынын түсіну үшін, оны іске асырып отырған адамдардың ниеттерін түсіну қажет. Бұл суверсияны анықтау мен анықтау процесін қиындатады. Лоренс Бейленсон атап өткендей, "Үкіметті реформалау немесе оның саясатын өзгерту мақсатындағы сын – суверсия емес, тіпті мұндай сын оның құлауына әкелуі мүмкін. Бірақ, жоспарланған төңкеріске көмектесу мақсатындағы сын, дұрыс немесе бұрыс екеніне қарамастан, суверсиялық болып саналады."

Түрлері

Суверсияны, әдетте, ішкі және сыртқы суверсияға бөлуге болады, бірақ бұл жіктеме әрқайсысының ерекше және бөлек құралдар мен тәсілдер жиынтығын қолданатынын білдірмейді. Әр елдің әлеуметтік, саяси, экономикалық, мәдени және тарихи ерекшеліктері болғандықтан, әрбір суверсиялық науқан әртүрлі болады. Осы факторларды бағалау негізінде суверсиялық әрекеттер қолданылады. Бұл жіктеме тек қана актерлерді анықтауға көмектеседі. Суверсиялық актерлер әртүрлі болғанымен, олардың нысандары бірдей болады. Пол Блэксток атап көрсеткендей, биліктегілер мен саяси элиталар – ықпалдастырудың басты нысандары, себебі олар мемлекеттік биліктің физикалық құралдарын бақылайды. Ішкі суверсия – бұл ел ішіндегілердің іс-әрекеттері және оны билік құралы ретінде пайдалануға болады. Көп жағдайда күш қолдану немесе күшпен қорқыту ішкі суверсияның соңғы қадамы болып табылады. Сыртқы суверсия – бұл басқа елдің, суверсияға ұшыраған елдің ішіндегілермен бірлесіп жасаған әрекеттері және оны мемлекеттік саясат құралы ретінде пайдалануға болады. Басқа елден келген еріктілердің болуы сыртқы суверсия деп санауға жеткіліксіз.

Кіру және алдыңғы топтарды құру

Үкіметті құлату үшін топтың өзі және оның идеялары қолданыстағы жағдайға лайықты балама ретінде қабылдалуы керек. Дегенмен, үкіметті құлатуға тырысатын топтар көп жағдайда халықтың қолдауына ие болмайтын идеялар мен мақсаттарды ұстанады. Сондықтан, "халықтың сенімін қалыптастыру, жаңа қолдаушыларды тарту, қаржы жинау және басқа да ресурстарды алу үшін топтар саяси белсенділіктерді жүзеге асыруы керек, бұл белсенділіктер аталған топтардың тікелей зорлық-зомбылық әрекеттерінен толығымен бөлек немесе бөлек болып көрінуі тиіс. Кейде бұл саяси партияларға, кәсіподақтарға, қоғамдық ұйымдарға және қайырымдылық қорларына ену арқылы жүзеге асырылады". Бұдан өзге, өз идеяларына заңдылық берумен қатар, мұндай ену "саяси одақтастарды нығайтуға, үкімет саясатына шабуыл жасауға және халықаралық қолдау тартуға" мүмкіндік береді. Егер кейбір ұйымдарға ену қиын болса, тәуелсіз болып көрінетін, бірақ іс жүзінде құлатушы топтың бақылауындағы жаңа ұйымдар құру қажет болуы мүмкін. Мемлекеттік ұйымдарға ену құлатушы топтарға өз мақсаттарына жету үшін көптеген мүмкіндіктер береді. Қауіпсіздік күштеріне ену үкіметтің қабілеттері және топтың әрекеттеріне қалай ден қоятыны туралы ақпаратты ұсынуы мүмкін. Сондай-ақ, ену арқылы жалған ақпарат таратуға, үкіметті ресурстарды тиімсіз бөлуге, қаржы, қару-жарақ, жабдықтар және басқа да ресурстарды ұрлауға, сондай-ақ үкіметті әлсіретуге және оның беделін түсіруге болады. Ену нысандары жоғарыда аталған топтар мен мекемелермен ғана шектелмейді. Экономикалық салалар мен университеттер де ену нысаны болуы мүмкін. Университеттерде гуманитарлық факультеттер табиғи ғылымдарға қарағанда құлатуға көбірек бейім.

Ресейлік және француздық әдістер

Доминик Пуарие, бұрынғы қызметкер және француз барлау қызметі DGSE-дегі коммуникациялық соғыс маманы, 2019 жылы жарық көрген осы агенттіктің тәжірибесі мен әдістері туралы кітабында бүлдірушілікті кеңінен сипаттайды, бірақ ол "бүлдірушілік" сөзін таңқаларлық түрде сирек қолданады. Ол ресейлік және француздық бүлдірушілік және қарсы бүлдірушілік әдістерін кеңінен баяндап, түсіндіріп жатып, француз барлау қауымдастығы әсіресе "ақпараттық соғыс" (guerre de l’information) терминін қолданатынын түсіндіреді. Содан кейін ақпараттық соғыс басқа да көптеген атауларды қамтиды, кейде орыс тілінен шыққан, олардың әрқайсысы бүлдірушілік немесе қарсы бүлдірушілік әрекет болуы мүмкін нақты бір іс-қимылды білдіреді. Бүлдірушілік әрекеттерін қабылдаудағы осы айырмашылыққа тоқталып, ол француз барлау қауымдастығындағы ақпараттық соғыстың Франциядағы жетекші барлау агенттігі DGSE-нің "барлықты қамтитын" доктринасы ретінде қабылдаған белсенді шаралармен басқарылатынын айтады. Шын мәнінде, Францияда белсенді шаралар барлау және қарсы барлау қызметін ғана емес, сонымен қатар сыртқы істер мен дипломатияны, ішкі саясатты, тіпті осы елдің ірі өнеркәсіптік және бизнес компаниялары мен топтарының қызметін де реттейді, ол 1980 және 1982 жылдар аралығында басталған кезеңнен бастап. Себебі соңғыларының барлығы логикалық түрде француз жерінде де, шетелде де барлау, қарсы барлау, ықпал ету және қарсы ықпал ету бойынша ортақ және үйлесімді күш-жігерге қатысуға тиіс. Француз барлау қауымдастығы, әсіресе DGSE, "кедергі" (interference) және "қарсы кедергі" (contre ingérence) сөздерін тиісінше "бүлдірушілік" және "қарсы бүлдірушілік" атаулары ретінде қолданады. DGSE және осы елдің кем дегенде бір басқа барлау агенттігі шетелде бүлдірушілік әрекеттерде, көбінесе Ресейдің сыртқы барлау қызметі SVR RF-мен бірлесіп, әсіресе АҚШ-қа бағытталған, өте белсенді, дейді Доминик Пуарие 1980 жылдан шамамен 2001 жылға дейінгі жылдардағы жеке тәжірибесі мен білімінен. Осы контексте ол бүлдірушіліктің негізгі әдістерін "ықпал ету әрекеттері" ретінде ұсынады және олардың күтілетін нәтижелері төмендегідей. Француз және ресейлік бүлдірушілік және отандық ықпал ету әрекеттерінің көпшілігі әдетте әлеуметтік психолог Серж Московичи бастапқыда анықтаған "азшылықтың ықпалы" ұғымымен басқарылады. Алайда, DGSE, әсіресе, барлық осындай әрекеттерді бағдарлаудың негіздеріне сәйкес жоспарлайды. Сонымен қатар, бүлдірушілік әрекетінің повесті, немесе "формальды мақсаттары" – егер бар болса, мінез-құлық биологиясы санадан тыс әрекет етуге, яғни id-ге, Пауль Д. Маклин анықтағандай, рептилиялық мида орналасқанға назар аударады, француздық ақпараттық соғыстағы және белсенді шаралардағы тағы бір орыс импорты – эпистемологияның негіздеріне сәйкес анықталады. "Хабардар ету" (awareness raising) өркендеуі "1968 жылғы мамырдағы тәртіпсіздіктер мен жалпы ереуілдерге дайындық кезеңінде Францияда пайда болған кеңестік импорт болды. Бұл соңғы жылдың алғашқы айларында болды, алдымен КГБ-де сенсибилизация (siencibilizatz’iya) деген атпен белгілі болған, Совет Одағындағы басқа эпистемология саласында қолданылған агитпроптың күрделі әдісі ретінде. Францияда соңғы орыс сөзіне 1968 жылдың наурызында "сенсибилизация" (ағылшын тілінде баламасы жоқ) деген аударма берілді, өйткені осы сөз осылай естіледі, бұл елде басқа мағыналары бұрыннан бар еді. Соңғы фактілер түсіндіреді, неге сенсибилизация / "хабардар ету" агитпроптағы "азшылықтың ықпалының" басқа әдісімен бірдей. "Активті шаралардағы хабардар ету әрекеті өз еліндегі немесе шет елдегі немесе екеуінің де қоғамдық пікіріне әсер етуді көздеуі мүмкін, және оның мақсаты – көпшілікке шындыққа негізделген немесе жалған және негізсіз, немесе толығымен шындыққа негізделген немесе толығымен жалған емес, бірақ "осы екі абсолюттің арасында" болатын мәселеге дайын болуын қамтамасыз ету. Соңғы гипотеза, ол көбінесе активті шараларда күтіледі, түсініксіз логика және хаос теориясы пәндерімен түсіндіріледі және басқарылады, және әдетте күмәнді, шатастықты немесе тежеуді, содан кейін адамдардың санасында қорқыныш, қанағатсыздық немесе қорқыныш туғызуды мақсат етеді. Бір қызығы, отандық ықпал ету және бүлдірушілік саласындағы француз сарапшылары "көпшілікті құрайтын барлық қарапайым адамдарды" атау үшін "ұйқыда жүріп жүргендер" (sleepwalkers) деген атауды қолданады. Бұл есімнің таңдалуына себеп, қарапайым адамдардың басым көпшілігі бейтарап, объективті ақпарат (жаңалықтар) мен ықпал етуге бағытталған үгіт-насихаттың арасындағы айырмашылықты анықтай алмайды. Мамандардың пікірінше, тұтас халық миллиондаған "ұйқыда жүріп жүргендер" сияқты, бұқаралық ақпарат құралдары, авторлар және ықпал ету агенттері айтқан және жазған нәрсеге сөзсіз сенеді. Бұл наивтіктің себебі – адамдар формальды түрде жарияланған және таратылған барлық нәрсені бет-кейінен сенеді, басылымдар мен аудиовизуалды кезеңдік басылымдар, кітаптар сияқты бұқаралық ақпарат құралдарына ресми және бірауыздан бекітілген қасиеттерді дұрыс атрибуциялайды. Сондықтан, фактінің немесе жалғанның жариялануына / таратылуына шынайы немесе көрінетін қатысушылардың саны неғұрлым көп болса, оның көпшілік түсінігінде соғұрлым шындыққа жақын болады. Сонымен қатар, фактіні немесе жалғанды көрген, тыңдаған немесе оқыған адамдардың саны неғұрлым көп болса, оның "шын екені" туралы ықтималдық соғұрлым жоғары, әлі де көпшіліктің түсінігінде. Сонымен қатар, Францияда ықпал ету және қарсы ықпал ету саласындағы мамандар көпшіліктің / "ұйқыда жүріп жүргендердің" "оянуына" және олардың осылай алдануын, сонымен қатар қандай әдістермен және амалдармен алдануын болдырмауға міндетті, өйткені олардың өз елдері олар үшін жалғанды жасап, таратуда. DGSE-де осы ұйқыда жүргендердің нақты анықтамасына сілтеме жасайтын ереже бар: "Ils dorment ; ne les réveillez pas" ("Олар [көпшілік] ұйықтап жатыр, оларды оятпаңыз"). Эдгар Морин, француз коммунисті философ, социолог, барлау офицері және қазіргі заманғы бұқаралық ықпал ету және манипуляциялау әдістері мен техникаларының негізін қалаушы, осы сөздің осы қолданылуының бастамасы болып табылады. Морин жиі айтқан: "Eveillés, ils dorment" ("Оянғанда, олар ұйықтайды"), өзінің грек философы Гераклиттен алған цитатасы. Осылайша, Морин көпшілікті құрайтын қарапайым адамдар шындық, ықпал, үгіт-насихат және дезинформацияның арасындағы айырмашылықты жасау үшін тым ақымақ екенін білдірді. Анықтама үшін, Мориннің жоғарыдағы цитатасының нақты және толық ағылшын тіліне аудармасы: "Барлық адамдар ұйықтап жүреді және барлығы армандағандарына сенеді: себебі барлық нәрсе барлығына көрінетіндей, және барлық нәрсе өзен сияқты ағып жатыр".

Экономика

Экономика ішкі және сыртқы диверсияның құралы болуы мүмкін. Сыртқы диверсия үшін несие беруді тоқтату ғана елге ауыр экономикалық проблемалар тудыруы мүмкін. Мысалы, 1970 жылдар басындағы АҚШ-тың Чилимен қарым-қатынасын қарастырайық. Сальвадор Альендені биліктен ығыстыруға тырысып, АҚШ чили экономикасын әлсіретуге ұмтылды. Чилиге шетелдік инвестициялар аз түсті, ал несиеден айрылу елге маңызды импортты сатып алуға мүмкіндік бермеді. Мұндай экономикалық қысым экономиканың жұмыс істеуіне кедергі келтіріп, елдің тұрмыс деңгейін төмендетеді. Егер төмендеу тым күшті болса, халық үкімет басшылығын өзгертуді қолдауға дайын болуы мүмкін. Экономикалық қысымның басты мақсаты – елге сауданы тоқтату немесе ресурстарды тартып алу арқылы азаматтар алдындағы негізгі міндеттемелерін орындауын қиындату. Ішкі диверсия да экономиканы ереуілдер арқылы үкіметке қысым жасау үшін пайдалана алады. Мысалы, 1970 жылдардағы Чилидегі жүк тасымалдаушыларының ереуілін қарастыруға болады. Ереуіл азық-түлік тауарларын тасымалдауды тоқтатты және ұлттық экономиканың шамамен 50 пайызын өндірісті тоқтатуға мәжбүр етті. Мұндай әрекеттер адам, экономикалық және саяси проблемаларды тудырады, олар шешілмесе, үкіметтің тиімділігіне күдік тудыруы мүмкін.

Агитация және азаматтық тәртіпсіздіктер

Лоренс Бейленсонның анықтамасы бойынша, агитация – "жаппай демонстрациялар немесе саяси ереуіл сияқты іс-қимылдар арқылы жасалатын, үкіметке қарсы бағытталған, одаққа немесе жұмысшыларға тікелей пайда әкелмейтін, бұзықшыл насихат". Үгіт-насихат пен агитация, тіпті олар сөз бостандығы, баспасөз және жиналыс бостандығының заңды түрлері болған жағдайда да, бұзықшыл қызмет ретінде жіктелуі мүмкін. Бұл құралдар, бұзықшыл әрекеттерді анықтау үшін іс-қимыл жасаушылардың ниеттерін анықтау қажеттігін көрсетеді. Азаматтық тәртіпсіздіктер көтеріліс науқанының көптеген мәселелерін тудырады. Біріншіден, ол үкімет билігіне тікелей қарсы келеді, ал егер үкімет тәртіпсіздікті басаңдата алмаса, мемлекеттік биліктің ыдырауына әкеледі. Бұл биліктің жоғалтуы халықтың заң мен тәртіпті сақтауға деген сеніміне нұқсан келтіруден туындайды. Осының нәтижесінде, халық жаңа басшылықтың қажеттігі туралы сұрақ қоя бастайды. Осы әрекеттердің мақсаты – үкіметтің беделін түсіру, оны қарусыздандыру және әлсірету, соның салдарынан үкімет билігін жоғалту. Азаматтық тәртіпсіздіктер ресурстарды сарқып, үкіметті қосымша полицияға қаржы жұмсауға мәжбүр етеді. Сонымен қатар, азаматтық тәртіпсіздіктерді үкіметтен жауап алу үшін пайдалануға болады. 1940 жылдары Маршалл жоспарына қарсы ереуілдер кезінде Франциядағы коммунистер "репрессивті зорлық-зомбылық әрекеттеріне полиция мен жандармерияны қасақана итермелеп, осыдан туындаған 'мақсат үшін шейіт болғандарды' үгіт-насихат мақсатында пайдалануға тырысты". Бұл шейіттер мен одан кейінгі үгіт-насихат саяси және әлеуметтік топтарды бір-біріне қарсы қоюға көмектеседі. Көбінесе зорлықсыз болатын тәртіпсіздік түрлері, "мысалы, жұмыстан шеттеу, пассивті қарсылық, бойкот және мемлекеттік органдарды "жүйені жалған мәліметтермен жүктеу" арқылы құлдыратуға жасалған қасақана әрекеттер экономикалық және саяси тұрғыдан да күшті бұзылыстарға әкелуі мүмкін".

Шабуылдаушы террор

Террорлық шабуылдар адамдарды өлтіру, мүлікті жою, адамдарды ұрлау сияқты әрекеттер деп анықталады. Ол көбінесе төңкерістің шағын бөлігі болып табылады және "мемлекеттік билікті басып алу үшін күш қолдануды мақсат етпей, халықты немесе билеушіні қорқытуға бағытталған". Азаматтық наразылықтар мен үгіттеме сияқты, терроризм мемлекеттің халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ете алу мүмкіндігі туралы сұрақ тудырады. Террор саяси қарсыластарды физикалық жоюға нақты себептер келтіреді. Ұйым басшысын өлтіру оның орнына төңкерісшілердің ұстанымын қолдайтын немесе ұйымға жасырын кіріп, төңкерісшілердің бірі болып шығуы мүмкін адамның келуіне әкелуі мүмкін.

Пара алу

Пара беру – бұзушылықтың ең көп таралған құралдарының бірі. Көптеген қоғамдар параны жемқорлықтың бір түрі деп санайды және оны бұзушылық құралы ретінде пайдаланады, себебі ол "саяси немесе моральдық мінез-құлықтың қалыптасқан ережелерін күштен шығаруды білдіреді". Бұл құрал сонымен қатар аса сенімді болмауы мүмкін. Пара алған шенеуніктер тек іс-қимыл жасаса ғана пайдалы. Дегенмен, уақыт өте келе жасалған іс-қимылдар халықтың күдігін тудыруы мүмкін. Шенеунік өзінің іс-қимылдарын сақтауға тиіс немесе тек маңызды функцияларды орындауы керек. Осы себептерге байланысты, пара алған шенеуніктер бірден іс-қимыл жасауды талап еткенде тиімдірек болады. Сыртқы бұзушылық жағдайында пара беру көбінесе іс-қимыл үшін емес, ықпал ету үшін қолданылады.

Мәдениеттің үстемдігін жою

Соңғы жазушылар постмодерн және постструктуралистік дәстүрлерде (оның ішінде, әсіресе, экологиялық және феминистік жазушылар) кең ауқымды бұзушылық формасын ұсынды. Олардың пікірінше, парламенттік үкіметті тікелей бұзудың қажеті жоқ, ал патриархат, жекелену және ғылымға басымдық беру сияқты үстем мәдени күштерді құрту керек. Бұл бұзушылық нысанасын кеңейту Антонио Грамшидің идеяларымен байланысты, ол қоғамдағы ерекше «мәдени гегемонияны» жою коммунистік революцияның алғы шарты екенін атап көрсетті. Теодор Адорно мәдениет индустриясы мен оның беткей ойын-сауығы қоғамды жоғарыдан төменге стандартталған мәдениет құру арқылы бақылау жүйесі екенін, бұл көркемдік өрнекті тауарландыруды күшейтетінін дәлелдеді. 1938 жылы ол капитализм өмірдің барлық саласын отарлап алғанын, сондықтан «айырбас құнынан өзін босатқан әрбір ләззат бұзушылық сипатқа ие болады» деді. Саяси жүйеге өзгерістер енгізу үшін мәдениетті пайдалану, саяси соғыс пен саяси әрекеттерді біріктіру, мәдени құралдар мен институттарды нысанаға алу – бұл бұзушылықтың тағы бір құралы. Өнерді немесе мәдениетті қолдану негізінен сыртқы бұзушылардың құралы болып табылады, себебі ішкі бұзушылар әдетте елдің азаматтары болып табылады және бірдей мәдениетті бөліседі. Бұл құралды жүзеге асыру үшін ұзақ уақыт қажет, ал оның әсері террористік шабуылға немесе азаматтық тәртіпсіздікке қарағанда уақыт өте келе көрінеді. Сондықтан, бұл құралды стратегиялық бұзушылықтың бір бөлігі ретінде жіктеуге болады. Мәдени бұзушылық әрекеттерінің нысанасы дәстүрлі түрде кино, әдебиет, танымал музыка, білім беру мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары, діни ұйымдар, қайырымдылық ұйымдары және өнердің басқа да түрлері болып табылады. Осы әрекеттердің мақсаты – халықты көндіру немесе оларды өз тарапына тарту, жаулардың идеяларын жоққа шығару және жау лагеріндегі топтарды бөлу. Мемлекет қоғамның өркениеттік құндылықтарын (еркіндік, теңдік, достық, мейірімділік, демократия, білім, отбасы, дін, заң үстемдігі, адам және азаматтық құқықтар және т.б.) қорғаумен міндетті, «соның ішінде өмір сапасын арттыратын және оның заңдылығын сақтайтын мәдени/эстетикалық құндылықтарды да қамтиды». Егер үкімет осы құндылықтарды қорғауда жақсы басшы болмаса, әдебиет, кино, музыка сияқты құралдарды осы құндылықтарды еске салу үшін, сондай-ақ наразылық білдіру және үкіметтің заңдылығын күмәндану үшін пайдалануға болады. Сонымен қатар, өнер мен мәдениет адамдарға эмоциялық деңгейде байланысуға мүмкіндік береді, бұл адамның бар деп саналатын жағымсыз пікірлерді жұмсартады. Стигма жойылғаннан кейін, нысана басқа хабарламаларға көбірек қабылдануы мүмкін. Бұл жеке адам немесе топ енді олардан мүлдем өзгеше болып көрінбейді. Мәдениеттің қалай бұзушылыққа айналатынының тағы бір мысалы Иранда көрінеді. Батыс мәдениеті, БАҚ, өнер және т.б. елдің жастары арасында танымал, бірақ кейбір элементтеріне тыйым салынған немесе шектеулер қойылған. Батыс мәдениетін экспорттау жалғаса берген сайын мемлекет пен оның азаматтары арасында қақтығыс туындайды. Үкімет халыққа жауап бермейтін немесе олармен байланыссыз болып саналады.

Төңкеріс әрекеттері

Биліктің қазіргі үкіметін күшпен және зорлық-зомбылықпен құлатуға шақыратын жеке тұлғаларға, топтарға немесе ұйымдарға көмек көрсету, оларға демеу беру және моральдық қолдау білдіру – бұл құлатып салушылық қызмет болып табылады. Егер бұл мемлекетке опасыздық, бүлік, саботаж немесе тыңшылыққа жатпаса, үкіметтің ең жақсы мүдделеріне зиян келтіру мақсатымен жасалған кез келген қасақана әрекет құлатып салушылық қызмет санатына жатады.

Қытай материгі

Қытайда мемлекеттік құрылысқа қарсы әрекет жасау қылмыс болып саналады. Қытай Халық Республикасының Үкіметі мемлекеттік қылмыстық заңның 102-бабынан 112-бабына сәйкес мемлекеттік құрылысқа қарсы әрекет жасағандарды қудалайды. Бұл баптар ұлттық қауіпсіздікке қауіп төндіретін мінез-құлық түрлерін анықтайды және Қытай осы заңдарды қолдану арқылы көптеген диссиденттерді, соның ішінде Нобель сыйлығының лауреаты Лю Сяобоны қудалады. Олардың ішінде 105-ші және 111-ші баптар саяси наразылықты басу үшін ең көп қолданылады. 111-бапта елден тыс ұйымға, мекемеге немесе адамға мемлекеттік құпияларды немесе барлау мәліметтерін ұрлауға, жасырын түрде жинауға, сатып алуға немесе заңсыз беруге тыйым салынады.

Гонконг

Гонконгта 2020 жылдың 30 маусымында Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңымен бүлдірушілік қылмыс деп танылды.

Италия

Италияда конституцияға қарсы әрекет (Attentato alla Costituzione) итальян қылмыстық кодексінің (Codice penale italiano) 283-бабы және 270 және 270bis баптары бойынша қылмыс болып саналады.

Ұлыбритания

Британдық конституциялық құқықта "құлашын салу" (сатқындықтан өзгеше) деп анықталған қылмыс жоқ. Оны анықтауға әрекеттер жасалған, бірақ саяси және құқықтық теоретиктер арасында жалпы келісімге қол жеткізілген жоқ. Тарихи тұрғыдан, МИ5 құлашын салу арқылы ұлттық қауіпсіздікке төндірілетін қауіптерді заңды түрде тергеуге уәкілдік берілген, бірақ 1989 жылғы Қауіпсіздік қызметі туралы заңда құлашын салу туралы ештеңе айтылмаған. МИ5-тің ресми сайтына сәйкес, Соғыс суының аяқталуы және 1980-ші жылдардан бергі саяси жағдайлардың нәтижесінде қауіп төмендегендіктен, құлашын салу енді тергелмейді.

Америка Құрама Штаттары

Федералды заң бойынша, "Хайдараттық, бүлік және қоғамға қарсы қызметтер" дегенді қамтиды. Жоғарыда айтылғандай, заң шығарушылар коммунистік партия мүшелерін, әсіресе Ресей революциясынан кейін, қоғамға қарсы күштер деп санады. Америкаға қарсы іс-қимыл комитеті 1938 жылы жеке азаматтардың, мемлекеттік қызметкерлердің және коммунистік байланыстары бар деп күдіктенген ұйымдардың адалдықсыздығы мен қоғамға қарсы қызметтерін тексеру үшін құрылды. Сенатор Джозеф Маккарти суық соғыстың шиеленісінен туған, кең таралған коммунистік қоғамға қарсы күштерге қатысты қорқыныштың ең танымал бейнесіне айналды. 1950 жылы Маккартизм термині Маккартидің әрекеттеріне сілтеме жасап, оның ішінде саяси қарсыластардың мінез-құлқына немесе патриотизміне ашық шабуыл жасау сияқты антикоммунистік әрекеттерге қолданылды. Сенатор Пэт МакКарран 1950 жылғы МакКарран ішкі қауіпсіздік туралы заңын және 1952 жылғы Иммиграция және ұлттық заңын демеуші болды, екеуі де сотта қызу пікірталас тудырды, ал Гарри Трумэн бұрынғысына вето қойды; алайда, Сенаттағы дауыс беру нәтижесі 57-ге 10 қарсы болды, вето жоққа шығарылды. 1943 жылы Жоғарғы Сот Шнайдерманға қарсы АҚШ ісінде коммунистік ілімді жариялаған адамның АҚШ азаматы ретінде табиғи түрде қабылдануы мүмкін екенін шешті. 1964 жылы Аптекерге қарсы Мемлекеттік хатшы ісінде коммунистке паспорт беруден бас тартуға болатыны тексерілді. Аптекер жеңіске жетті. Эльфбрандтқа қарсы Рассел ісі Аризона штатының мемлекеттік қызметкерлерден ант беруді талап ететін заңының конституциялық тұрғыдан дұрыс емеуіне қатысты мәселелерді қарастырды. Уильям О. Дуглас 1966 жылы күрт бөлінген сотта көпшілік пікірін жазды, онда штат ант пен оны түсіндіретін заңдық ережелерді талап ете алмайды делінген. Уоррен соты 5-ке 4 дауыспен Кеишианға қарсы Регенттер кеңесі (СУНИ) ісінде АҚШ үкіметін құлатуға немесе Регенттердің "хайдараттық" немесе "бүлікшіл" деп таныған кез келген ұйымға профессорлардың мүшелігін тыйым салатын Нью-Йорк штатының заңын жойды. Регенттер сонымен қатар мұғалімдер мен қызметкерлерден коммунистік партияға мүше емес екендеріне ант беруді талап етті.

Иран

Иранда мемлекеттік құрылысқа қарсы әрекет жасау қылмыс болып саналады. Иран Ислам Республикасының Үкіметі Иранның қылмыстық заңдарының 498-ден 500-ге дейінгі, 507-ші және 508-ші баптарына сәйкес мемлекеттік құрылысқа қарсы әрекет жасаушыларды қудалайды.