Кіріспе

Ислам ғалымы, АҚШ-та құл болған. Омар ибн Саид (немесе Омар бен Саид; шамамен 1770–1864) – Батыс Африкадағы Фута Тородан (қазіргі Сенегал) шыққан фула мұсылман ғалымы, 1807 жылы құлға айналдырылып АҚШ-қа тасымалданды. Өмірінің соңына дейін құлдықта болған ол тарих және теология салаларында, соның ішінде өзінің қысқаша өмірбаяндық еңбектерін араб тілінде жазды.

Өмірбаян

Омар ибн Саид Батыс Африкадағы Орта Сенегал өзенінің жағасында орналасқан, кейінірек Фута Торо имаматы болып аталған бай отбасында дүниеге келді. Ол ислам ғалымы және фула тайпасынан шыққан адам болатын. Өмірінің 25 жылын көрнекті мұсылман ғалымдарынан математика, астрономия, бизнес және теология сияқты маңызды білімдерді үйренуге арнады. 1807 жылы әскери қақтығыс кезінде тұтқынға алынып, құл ретінде Атлант мұхиты арқылы АҚШ-қа жеткізілді. Ол Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы қатыгез қожайынынан қашып, Солтүстік Каролина штатының Файетвилл қаласына қашып келді. Бірақ ол қайта қолға түсіріліп, түрмеге қамалды, сосын Джеймс Оуэнге сатылды. Омар ибн Саид Оуэнды өзіне мейірімділікпен қараған адам ретінде еске алды. Оуэн отбасы ибн Саидтың біліміне қызығып, оған Құранның ағылшын тіліне аудармасын сыйға берді. Сонымен қатар, ол "Жұлдызды ту" авторы Фрэнсис Скотт Кидің көмегімен Киелі кітаптың араб тіліне аудармасын алды. Ибн Саидке Африкаға оралуға бірнеше мүмкіндік туды, бірақ ол АҚШ-та қалуды жөн көрді, себебі отбасы мен туыстарының қалай болғанына көзі жетпеді. Ол тоқсан жасқа жуық өмір сүрді және 1864 жылы қайтыс болған кезде әлі де құл болып еді. Ол Солтүстік Каролина штатының Блэден округіне жерленді. Омар ибн Саидты Моро аға және Принс Омерох деп те атады. Оның христиан дініне кіргені туралы әңгімелер бар, бірақ оның христиандығы күмәнді, себебі Киелі кітабында Мұхаммедке арналған сөздер жазылған. 1857 жылғы картасында ол "Сура Ан-Наср" сүресін жазған. Осы картаның артындағы жазуда басқа біреудің қолымен ағылшын тілінде сүре "Раббымыздың дұғасы" деп қате көрсетілген және Омардың жақсы христиан екені айтылған. Бірақ Омардың атынан жазған басқа адамдар оны христиан ретінде танысса да, оның өзінің өмірбаяны мен басқа жазбаларында оның ұстанымы екіұшты. Өмірбаянында ол өз еліндегі өмірін сипаттағанда Мұхаммедті мақтап айтады. "Иса Мәсіхке" жасаған сілтемелері Құрандағы Исаның сипаттамаларымен үйлеседі (Құранда Иса "Мәсіх" деп он бір рет аталған). Исаны "біздің мырзамыз" деп атауы исламдағы пайғамбарларға көрсетілетін құрметті білдіреді және оны "Иеміз" деп шатастыруға болмайды. Исаның "мүсіт пен шындықты әкелгені" туралы сипаттамасы (Жохан 1:14-ке сілтеме) Исламдағы Исаның тұжырымдамасына да сәйкес келеді. Ол өмір бойы мұсылман болған, бірақ сол кездегі адамдар оның христианға айналғанына сенген, себебі ол Исаны жақсы көретін, өйткені Исламда Иса пайғамбар саналады. Бұл туралы оның өмірбаянында айтылған. Ибн Саидтың автобиографиясын зерттеу оның екі түрлі аудиторияға арнап жазғанын көрсетеді: оның христианға айналуын пайдаланғысы келген ақ хадистер және Құранның әдеби тәсілдерін және жасырын мағынасын түсінетін, қуғын-сүргін кезінде сенімін жасыру үшін тәқияны қолданатын мұсылман оқырмандар. Шейх Хантерге автобиографиясы туралы жазған хатында ол туған жерінің "сөздерін" ұмытқаны үшін кешірім сұрады және хатын: "Ей, бауырларым, мені кінәламаңыз" деп аяқтады, Хантерге хатты оқу үшін араб тілін білетін аудармашылар қажет екенін білген. Ғалым Басима Камел Шахин Саидтың рухани екіұштылығы құлдықтың әділетсіздігін көрсету үшін мақсатты түрде дамытылған болуы мүмкін деп санайды.

Қолжазбалар

Омар ибн Саид араб тілінде он төрт қолжазбаның авторы болды. Олардың ең танымалдарының бірі – оның өмірбаяндық эссесі, «Омар бен Саидтың өмірі, Моро, Солтүстік Каролина штатының Фейетвилл қаласындағы фула құлы», губернатор Оуэнге тиесілі болған.

Мұра

1991 жылы Солтүстік Каролина штатының Файетвилл қаласындағы мешіт өзінің атын Мәсжид Омар ибн Сайид деп өзгертті, оның құрметіне. Ибн Саидтан шабыттанған және Рианнон Гидденс пен Майкл Абельс жазған «Омар» операсы Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласындағы Spoleto Festival USA аясында Sottile театрында тұңғыш рет қойылды. «Омар» операсы музыка саласындағы Пулитцер сыйлығына ие болды.