Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сандр Цома де Кёрош (; туған аты Сандр Цома; 27 наурыз 1784/8 жылы Трансильвания Ұлы княздығының Кёрош қаласында (қазіргі Румынияның Ковасна округінің бір бөлігі) дүниеге келді. Оның туған күні жиі 4 сәуір деп аталады, бірақ бұл шындығында оның крещение күні, ал кейбір авторлар оның туған жылын 1784 емес, 1787 немесе 1788 жылдар деп санайды. Ол тегі мадьяр этносының – секелилерге жатады, олар өзінің Трансильванияға бесінші ғасырда қоныс аударған Аттиланың ғұндарынан тарағанына сенген. Секелилер мен мадьярлардың шығу тегін анықтау және бұл мәлімдемені зерттеу үшін, тілдік байланыстарды қарастырып, 1820 жылы Азияға аттанды және өмірін тибет тілін және буддалық философияны зерттеуге арнады. Цома де Кёрош тибеттану ғылымын қалаған адам ретінде танылады. Ол он жеті тілде оқи білген деседі. 1842 жылы Лхасаға сапар жасауға тырысқанда Дарджилингте қайтыс болды, ал Бенгалиялық Азия қоғамы оның құрметіне ескерткіш орнатты.
Sándor Csoma de Kőrös (; born Sándor Csoma; 27 March 1784/8 He was born in Kőrös, Grand Principality of Transylvania (today part of Covasna, Romania). His birth date is often given as 4 April, although this is actually his baptism day and the year of his birth is debated by some authors who put it at 1787 or 1788 rather than 1784. The Magyar ethnic group, the Székelys, to which he belonged believed that they were derived from a branch of Attila's Huns who had settled in Transylvania in the fifth century. Hoping to study the claim and to find the place of origin of the Székelys and the Magyars by studying language kinship, he set off to Asia in 1820 and spent his lifetime studying the Tibetan language and Buddhist philosophy. Csoma de Kőrös is considered as the founder of Tibetology. He was said to have been able to read in seventeen languages. He died in Darjeeling while attempting to make a trip to Lhasa in 1842 and a memorial was erected in his honour by the Asiatic Society of Bengal.
Трансильваниядағы жастар
Csoma de Kőrös кедей Секели отбасында, Андраш Csoma мен оның әйелі Кристтина Гетце (немесе Илона Гёч?) дүниеге келді. 1815 жылы ол Бетельен колледжіндегі оқуын аяқтау үшін мемлекеттік емтиханды сәтті тапсырды. Оқуға берілген стипендия оған Геттингенге баруға мүмкіндік берді, онда профессор Фиорильодан ағылшын тілін үйрене бастады. Csoma de Kőrös профессор Иоганн Готфрид Айххорнның да ықпалында болды.
Csoma de Kőrös was born into a poor Székely family, the sixth child of András Csoma and his wife, Krisztina Getse (or Ilona Göcz?). In 1815 he passed the public rigorosum in his studies at Bethlen Kollégium. A scholarship allowed him to continue to Göttingen, where he began to learn English under Professor Fiorillo. Csoma de Kőrős also came under the influence of Professor Johann Gottfried Eichhorn.
Геттингендегі оқу
1816-1818 жылдары ол шығыс тілдерін оқыды. Геттингенде ол туған мажар тілінен басқа латын, грек, иврит, француз, неміс және румын тілдерін қоса алғанда, он үш тілде білімді болғандығымен ерекшеленді. Калькуттада ол бенгал, маратхи және санскрит тілдерін меңгерді. 1818 жылы ол Трансильванияға қайтып келді. 1819 жылдың 7 ақпанында Косма Гегедуспен кездесіп, Хорватияда славян тілін үйрену ниеті туралы хабарлады. Ол Аграмға жаяу жол тартты және онда бірнеше ай өткізді. Бұл сапарына көмек ретінде Михаэль де Кендерессиден жүз флорин алды. 1827 жылдың мамыр айынан 1830 жылдың қазан айына дейін ол Симла таулы аймағындағы Жоғарғы Башахр (қазіргі Киннаур) қаласындағы Канумда тұрып, Ладактан жинаған тибет қолжазбаларын зерттеді, ағылшыздан ай сайын 50 рупийлік стипендия алды. Сөздігі мен грамматикасын аяқтағаннан кейін Косма оны басып шығару үшін Калькуттаға барып, қадағалады. Саяхаттары барысында Косма жергілікті жағдайға бейімделген түрлі есімдерді қолданды. Олардың ішінде Бег немесе Мулла қосымшасымен Александрдан шыққан Сикандер және Римнен келгенін білдіретін Тибет тілінде Румпа деп аударылған Руми, Руме болды. Ол кейде Секундер Рум деген атпен қол қойды.
Between 1816 and 1818 he studied Oriental languages. In Göttingen, he was noted for being literate in thirteen languages including Latin, Greek, Hebrew, French, German, and Romanian apart from his native Hungarian. In his Calcutta years he also mastered Bengali, Marathi and Sanskrit. He returned to Transylvania in 1818. On 7 February 1819, Csoma met Hegedűs and informed him of his intent to learn Slavonic in Croatia. He left on foot for Agram and spent a few months there. He received the aid of one hundred florins from Michael de Kenderessy to help him in this journey. From May 1827 to October 1830 he resided in Kanum in Upper Bashahr (present day Kinnaur) in the Simla Hill States where he studied the collection of Tibetan manuscripts he had amassed in Ladakh, living on a monthly stipend of Rs. 50/ from the British. With his dictionary and grammar complete, Csoma went to Calcutta to oversee its publication. In the course of his travels Csoma used various names modified for local use. These included Sikander (from Alexander) with the Beg or Mulla suffix and Rumi, Roome, modified into Tibetan as Rumpa as a prefix indicating he was from Rome. He sometimes signed as Secunder Roome.
Калькутта мен Дарджилингте
1831 жылы Косома Калькуттадағы Бенгалия патшалық Азия қоғамына мүше болды. 1833 жылы ол Азия қоғамының құрметті мүшесі болып бірауыздан сайланды. 1834 жылы ол Корольдік Азия қоғамының құрметті мүшесі атанды. 1837 жылдан 1841 жылға дейін Азия қоғамының кітапханашысы қызметін атқарды. 1842 жылы Лхасаға саяхаттауды жоспарлаған, бірақ Терай аймағында саяхаттап жүргенде малярияға шалдығып, Дарджилингте дүниеден өтті.
In 1831 Csoma joined the Royal Asiatic Society of Bengal in Calcutta. In 1833 he was unanimously elected as an honorary member of the Asiatic Society. In 1834 he was made an honorary member of the Royal Asiatic Society. From 1837 to 1841, he worked as Librarian of the Asiatic Society. In 1842 he planned to travel to Lhasa, but contracted malaria while traveling in the Terai and died in Darjeeling.
Жеке өмір
Косама аскеттік өмір сүрді. Ол көбінесе жалаңаш жерде ұйықтап, нан, ірімшік, жеміс-жидек, салат немесе пісірілген күріш пен шай жейтін. Сирек ет жеп, ешқашан ішімдік ішпеді. Косама бірнеше күн бойы су ішпегені де болған. 1933 жылдың 22 ақпанында Жапонияда ол Бодхисаттва (буддалық қасиетті тұлға ретінде қасиетті деп жарияланды). Осы оқиғаға орай Токиодағы будда университетінің ғибадатханасына венгр мүсіншісі Геза Цорбаның лотос позындағы мүсіні орнатылды. 1984 жылы оның туғанына 200 жыл толуына орай Венгрия үкіметі оның бейнесі мен саяхатын бейнелейтін пошта маркасын шығарды. 1992 жылы Тар қаласында оның есімін сақтайтын саябақ ашылып, Далай-ламаның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. 1904 жылы оның туған ауылы Кёрош, Косаманың туғанына 120 жыл толуының құрметіне және Венгриядағы басқа Кёрош аталатын қалалардан ерекшелену үшін атын Ксомакорош деп өзгертті. 1920 жылы Шығыс зерттеулерімен айналысатын «Кёроси Цома қоғамы» құрылып, ол Косаманың есімімен аталады. Косама Венгрия тарапынан 1932 жылдың 1 шілдесінде пошта маркасы шығару арқылы құрметтелді. 1984 жылдың 30 наурызында Тибет филологиясының шебері Косама Венгрияның мерекелік пошта маркасында бейнеленді, ал фонда Тибет картасын көруге болады.
Csoma lived as an ascetic. He often slept on bare earth and ate a diet of bread, curd cheese, fruit and salad or boiled rice and tea. He rarely ate meat and never alcohol. Csoma was known to abstain from drinking water for days. He was declared as a Bodhisattva (canonized as a Buddhist saint) on 22 February 1933 in Japan. A statue of him in lotus posture by the Hungarian sculptor Géza Csorba was placed on the occasion at the shrine in the Tokyo Buddhist University. On his 200th birth anniversary in 1984, the Hungarian government released a postal stamp depicting him and his travel. In 1992 a park in his memory was opened at Tar and inaugurated by the Dalai Lama. In 1904, Kőrös, his home village changed its name to Csomakőrös in honour of the 120th anniversary of Csoma's birth, and to distinguish itself from other towns named Kőrös in Hungary. In 1920, the Kőrösi Csoma Társaság, a society dedicated to the study of the Orient was founded and named for Csoma. Csoma was honoured by Hungary by the issuance of a postage stamps: on 1 July 1932. On 30 March 1984, Csoma, the Master of Tibetan Philology, was depicted on a commemorative postage stamp by Hungary; in the background a map of Tibet can be seen.
Коса де Кёростің шығармалары
[https://books.google.com/books?id=a78IAAAAQAAJ&q=csoma Тибет және ағылшын тілдерінің сөздігіне арналған эссе. Банде Санггиас Фунтшогтың көмегімен Александр Цома де Кёрош және т.б. дайындаған, Калькутта: Баптист Миссиясы Баспасөз, 1834]. Кангюрдың бөлігі – Дулва талдауы, Азия зерттеулері, Калькутта, 1836, 20-том, 1-бөлім, 41-93 беттер (желіде). Тибет және ағылшын тілдерінің сөздігіне арналған эссе, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Тибет тілінің грамматикасы (ағылшын тілінде). Үкімет пен Бенгалия Азия қоғамының демеушілігімен дайындалған, Калькутта: Баптист Миссиясы Баспасөз, 1834. Тибет тілінің грамматикасы, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Санскрит-тибет-ағылшын сөздігі: Махавиутпаттидің басылымы және аудармасы, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Александр Цома де Кёрестің жинақталған еңбектері, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984.
[https://books. google. com/books?id=a78IAAAAQAAJ&q=csoma Essay towards a Dictionary, Tibetan and English. Prepared, with assistance of Bandé Sangs rgyas Phuntshogs by Alexander Csoma de Kőrös, etc., Calcutta: Baptist Mission Press, 1834]. Analysis of the Dulva, part of the Kangyur, Asiatic Researches, Calcutta, 1836, vol. 20 1, pp. 41 93 (on line). Essay towards a Dictionary, Tibetan and English, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1984. A Grammar of the Tibetan Language in English. Prepared under the patronage of the Government and the auspices of the Asiatic Society of Bengal., Calcutta: Baptist Mission Press, 1834. Grammar of the Tibetan Language, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1984. Sanskrit Tibetan English Vocabulary: being an edition and translation of the Mahāvyutpatti, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1984. Collected works of Alexander Csoma de Körös, Budapest: Akadémiai Kiadó, 1984.
Косома де Кёрош коллекциясының каталогы
Тибет қолжазбалары мен Александр Цома де Кёроштің ксилографияларының жинағы. Жозеф Тержек. Будапешт: Мажар ғылым академиясы кітапханасы, 1976. Тибет-ағылшын сөздігі мен ағылшын тіліндегі тибет тілі грамматикасының түпнұсқалары Британ кітапханасында сақтаулы.
Collection of Tibetan mss. and xylographs of Alexander Csoma de Kőrös. József Terjék. Budapest : Magyar Tudományos Akadémia Könyvtára, 1976. Original copies of the Tibetan and English Dictionary and Grammar of the Tibetan Language in English are available at the British Library.