Кіріспе

Сандр Цома де Кёрош (; туған аты Сандр Цома; 27 наурыз 1784/8 жылы Трансильвания Ұлы княздығының Кёрош қаласында (қазіргі Румынияның Ковасна округінің бір бөлігі) дүниеге келді. Оның туған күні жиі 4 сәуір деп аталады, бірақ бұл шындығында оның крещение күні, ал кейбір авторлар оның туған жылын 1784 емес, 1787 немесе 1788 жылдар деп санайды. Ол тегі мадьяр этносының – секелилерге жатады, олар өзінің Трансильванияға бесінші ғасырда қоныс аударған Аттиланың ғұндарынан тарағанына сенген. Секелилер мен мадьярлардың шығу тегін анықтау және бұл мәлімдемені зерттеу үшін, тілдік байланыстарды қарастырып, 1820 жылы Азияға аттанды және өмірін тибет тілін және буддалық философияны зерттеуге арнады. Цома де Кёрош тибеттану ғылымын қалаған адам ретінде танылады. Ол он жеті тілде оқи білген деседі. 1842 жылы Лхасаға сапар жасауға тырысқанда Дарджилингте қайтыс болды, ал Бенгалиялық Азия қоғамы оның құрметіне ескерткіш орнатты.

Трансильваниядағы жастар

Csoma de Kőrös кедей Секели отбасында, Андраш Csoma мен оның әйелі Кристтина Гетце (немесе Илона Гёч?) дүниеге келді. 1815 жылы ол Бетельен колледжіндегі оқуын аяқтау үшін мемлекеттік емтиханды сәтті тапсырды. Оқуға берілген стипендия оған Геттингенге баруға мүмкіндік берді, онда профессор Фиорильодан ағылшын тілін үйрене бастады. Csoma de Kőrös профессор Иоганн Готфрид Айххорнның да ықпалында болды.

Геттингендегі оқу

1816-1818 жылдары ол шығыс тілдерін оқыды. Геттингенде ол туған мажар тілінен басқа латын, грек, иврит, француз, неміс және румын тілдерін қоса алғанда, он үш тілде білімді болғандығымен ерекшеленді. Калькуттада ол бенгал, маратхи және санскрит тілдерін меңгерді. 1818 жылы ол Трансильванияға қайтып келді. 1819 жылдың 7 ақпанында Косма Гегедуспен кездесіп, Хорватияда славян тілін үйрену ниеті туралы хабарлады. Ол Аграмға жаяу жол тартты және онда бірнеше ай өткізді. Бұл сапарына көмек ретінде Михаэль де Кендерессиден жүз флорин алды. 1827 жылдың мамыр айынан 1830 жылдың қазан айына дейін ол Симла таулы аймағындағы Жоғарғы Башахр (қазіргі Киннаур) қаласындағы Канумда тұрып, Ладактан жинаған тибет қолжазбаларын зерттеді, ағылшыздан ай сайын 50 рупийлік стипендия алды. Сөздігі мен грамматикасын аяқтағаннан кейін Косма оны басып шығару үшін Калькуттаға барып, қадағалады. Саяхаттары барысында Косма жергілікті жағдайға бейімделген түрлі есімдерді қолданды. Олардың ішінде Бег немесе Мулла қосымшасымен Александрдан шыққан Сикандер және Римнен келгенін білдіретін Тибет тілінде Румпа деп аударылған Руми, Руме болды. Ол кейде Секундер Рум деген атпен қол қойды.

Калькутта мен Дарджилингте

1831 жылы Косома Калькуттадағы Бенгалия патшалық Азия қоғамына мүше болды. 1833 жылы ол Азия қоғамының құрметті мүшесі болып бірауыздан сайланды. 1834 жылы ол Корольдік Азия қоғамының құрметті мүшесі атанды. 1837 жылдан 1841 жылға дейін Азия қоғамының кітапханашысы қызметін атқарды. 1842 жылы Лхасаға саяхаттауды жоспарлаған, бірақ Терай аймағында саяхаттап жүргенде малярияға шалдығып, Дарджилингте дүниеден өтті.

Жеке өмір

Косама аскеттік өмір сүрді. Ол көбінесе жалаңаш жерде ұйықтап, нан, ірімшік, жеміс-жидек, салат немесе пісірілген күріш пен шай жейтін. Сирек ет жеп, ешқашан ішімдік ішпеді. Косама бірнеше күн бойы су ішпегені де болған. 1933 жылдың 22 ақпанында Жапонияда ол Бодхисаттва (буддалық қасиетті тұлға ретінде қасиетті деп жарияланды). Осы оқиғаға орай Токиодағы будда университетінің ғибадатханасына венгр мүсіншісі Геза Цорбаның лотос позындағы мүсіні орнатылды. 1984 жылы оның туғанына 200 жыл толуына орай Венгрия үкіметі оның бейнесі мен саяхатын бейнелейтін пошта маркасын шығарды. 1992 жылы Тар қаласында оның есімін сақтайтын саябақ ашылып, Далай-ламаның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. 1904 жылы оның туған ауылы Кёрош, Косаманың туғанына 120 жыл толуының құрметіне және Венгриядағы басқа Кёрош аталатын қалалардан ерекшелену үшін атын Ксомакорош деп өзгертті. 1920 жылы Шығыс зерттеулерімен айналысатын «Кёроси Цома қоғамы» құрылып, ол Косаманың есімімен аталады. Косама Венгрия тарапынан 1932 жылдың 1 шілдесінде пошта маркасы шығару арқылы құрметтелді. 1984 жылдың 30 наурызында Тибет филологиясының шебері Косама Венгрияның мерекелік пошта маркасында бейнеленді, ал фонда Тибет картасын көруге болады.

Коса де Кёростің шығармалары

[https://books.google.com/books?id=a78IAAAAQAAJ&q=csoma Тибет және ағылшын тілдерінің сөздігіне арналған эссе. Банде Санггиас Фунтшогтың көмегімен Александр Цома де Кёрош және т.б. дайындаған, Калькутта: Баптист Миссиясы Баспасөз, 1834]. Кангюрдың бөлігі – Дулва талдауы, Азия зерттеулері, Калькутта, 1836, 20-том, 1-бөлім, 41-93 беттер (желіде). Тибет және ағылшын тілдерінің сөздігіне арналған эссе, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Тибет тілінің грамматикасы (ағылшын тілінде). Үкімет пен Бенгалия Азия қоғамының демеушілігімен дайындалған, Калькутта: Баптист Миссиясы Баспасөз, 1834. Тибет тілінің грамматикасы, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Санскрит-тибет-ағылшын сөздігі: Махавиутпаттидің басылымы және аудармасы, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984. Александр Цома де Кёрестің жинақталған еңбектері, Будапешт: Akadémiai Kiadó, 1984.

Косома де Кёрош коллекциясының каталогы

Тибет қолжазбалары мен Александр Цома де Кёроштің ксилографияларының жинағы. Жозеф Тержек. Будапешт: Мажар ғылым академиясы кітапханасы, 1976. Тибет-ағылшын сөздігі мен ағылшын тіліндегі тибет тілі грамматикасының түпнұсқалары Британ кітапханасында сақтаулы.