Кіріспе
Колубара шайқасы (Schlacht an der Kolubara) – 1914 жылғы Сербия науқаны аясында 1914 жылдың қараша және желтоқсан айларында Австрия-Мажарстан мен Сербия арасында болған шайқас. Ол 16 қарашада басталды, Оскар Потиорек басқаратын австро-мажар әскері сол жылы Сербияға жасаған үшінші шабуылында Колубара өзеніне жетті, стратегиялық маңызы бар Вальево қаласын басып алды және серб әскерін бірнеше рет шегінуге мәжбүр етті. Серб әскері 29-30 қарашада Белградтан шығып кетті, ал қала жақын арада австро-мажарлардың бақылауына көшті. 2 желтоқсанда серб әскері бүкіл фронт бойында күтпеген қарсы шабуылға көшті. Сербтер 8 желтоқсанда Вальево мен Ужице қалаларын қайта басып алды. Австро-мажарлардың 5-армия командирі Либориус Риттер фон Франк Белградты ұстап тұру мүмкін емес деп есептеді. Австро-мажарлар 14-15 желтоқсан аралығында қаланы тастап, Австрия-Мажарстанға шегінді, бұл сербтерге келесі күні астанасын қайтаруға мүмкіндік берді. Австро-мажарлар мен сербтер ауыр қатысуларға ұшырады, екі тараптан да 20 000-нан астам адам қаза тапты. Бұл жеңіліс 1914 жылдың соңына дейін Сербияны басып алуды жоспарлаған Австрия-Мажарстанды ұятқа қалдырды. 22 желтоқсанда Потиорек пен фон Франк қолбасшылық лауазымдарынан босатылды, ал 5-ші және 6-шы армиялар 95 000 сарбаздан тұратын біртұтас 5-ші армияға біріктірілді.
The Battle of Kolubara (, Schlacht an der Kolubara) was fought between Austria Hungary and Serbia in November and December 1914, during the Serbian Campaign of 1914. It commenced on 16 November, when the Austro Hungarians under the command of Oskar Potiorek reached the Kolubara river during their third invasion of Serbia that year, having captured the strategic town of Valjevo and forced the Serbian army to undertake a series of retreats. The Serbs withdrew from Belgrade on 29–30 November, and the city soon fell under Austro Hungarian control. On 2 December, the Serbian army launched a surprise counterattack all along the front. Valjevo and Užice were retaken by the Serbs on 8 December. The Austro Hungarians retreated to Belgrade, which 5th Army commander Liborius Ritter von Frank deemed untenable. The Austro Hungarians abandoned the city between 14 and 15 December and retreated into Austria Hungary, allowing the Serbs to retake their capital the following day. The Austro Hungarians and the Serbs suffered heavy casualties, with more than 20,000 dead on each side. The defeat humiliated Austria Hungary, which had hoped to occupy Serbia by the end of 1914. On 22 December, Potiorek and von Frank were relieved of their respective commands, and the 5th and 6th Armies were merged into a single 5th Army of 95,000 men.
Өмірбаян
1914 жылғы 28 маусымда босниялық серб студенті Гаврило Принцип Сараевода Австрияның тәж мұрагері Франц Фердинандты өлтірді. Бұл қастандық шілде дағдарысын тудырды, ол Австрия-Мажарстанды 23 шілдеде Сербияға ультиматум қоюға итермеледі, себебі қастандық Белградта жоспарланған деген күдік болды. Австрия-Мажарстан ультиматумы Сербия үшін қабылдауға мүмкін емес етіп жасалды және ол шын мәнінде қабылданбады. 28 шілдеде австро-мажарлар Сербияға соғыс жариялады. Сол күні сербтер Сава және Дунай өзендеріндегі барлық көпірлерді қиратты, австро-мажарлардың болашақтағы кез келген шабуыл кезінде оларды пайдалануына жол бермеді. Белград келесі күні оққа тұтты, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуы болды. Шығыс Еуропадағы шайқас 1914 жылдың тамыз айының басында Оскар Потиорек басшылығымен Сербияға жасалған австро-мажарлардың алғашқы шабуылымен басталды. Соғыс жарияланғанда жоспарланған 308 000 әскерге қарағанда, Австрия-Мажарстан әскерлерінің саны Ресей майданына ауысқандықтан әлдеқайда аз болды. Бұл шабуылдың алғашқы кезеңіне қатысқан әскерлердің санын шамамен 200 000-ға дейін азайтты. Екінші жағынан, сербтер толық жұмылдыру кезінде австро-мажарларға қарсы тұру үшін 450 000 адамды жинауға қабілетті болды. Австро-Мажарларға қарсы тұрудың негізгі күштері шамамен 180 000 адамнан тұратын 1-ші, 2-ші, 3-ші және Ужице армиялары болды. Сербия армиясына тәж мұрагері Александр басшылық етті, ал Сербия Бас штабының бастығы Радомир Путник оның орынбасары және іс жүзіндегі әскери жетекшісі болды. Петар Бойович, Степа Степанович, Павле Юришич Штурм және Милош Божанович тиісінше 1-ші, 2-ші, 3-ші және Ужице армияларына қолбасшылық етті. Балқан соғысы жаңа ғана аяқталып, Сербия әлі де қалпына келіп жатқан еді. 36 000 серб сарбазы қаза тауып, 55 000 адам ауыр жарақат алған. Жаңадан иеленген аумақтардан аздаған сарбаздар жиналды, ал серб армиясы оларды албан бүлікшілеріне қарсы және болгар шабуылының қаупіне қарсы гарнизонмен қамтамасыз етуге мәжбүр болды. Бұл жағдайды усураттау үшін, сербтер артиллерия жетіспеушілігіне тап болды және оқ-дәрі қорын жаңадан толтыра бастады. Олардың жабдықтау проблемалары ең негізгі заттарға да қатысты. Көптеген сарбаздар стандартты ұзын пальто мен шайқаша деп аталатын дәстүрлі серб бас киімінен басқа ешқандай киім кимеген. Мылтықтар да өте аз болды. Толық жұмылдыру 50 000 серб сарбазын қару-жарақсыз қалдырады деп есептелді. Австрия-Мажарстанның қазіргі заманғы мылтықтары, екі есе көп пулеметтері мен далалық артиллериясы болды, сонымен қатар сербтерге қарағанда оқ-дәрі қоры және көлік және өнеркәсіптік инфрақұрылымы жақсырақ болды. Сербтер австро-мажарларға қарағанда аздаған артықшылыққа ие болды, өйткені олардың көптеген сарбаздары Балқан соғыстарының тәжірибелі ардагерлері болды және австро-мажар әріптестерінен жақсы даярланған. Серб сарбаздары да қару-жарақ жетіспеушілігін өтеу үшін жоғары мотивтенген болды. Сербтер тамыз айында Цер шайқасында австро-мажарлардың шабуылын тойтарды. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыста Одақтастардың Орталық державаларға қарсы алғашқы жеңісі болды. Потиорек жеңілістен ұялғандықтан, сербтерге қарсы шабуылды қайта жаңартуға бел буды. Ол қыркүйек айында Сербияға тағы бір шабуыл жасауға рұқсат алды, егер ол "басқа бір сәтсіздікке әкелуі мүмкін нәрсеге тәуекел етпесе". Ресейліктердің шабуылға түсуі және шығыс майданнан мүмкіндігінше көп австро-мажар әскерлерін алып қалу үшін қысым көрсетуімен сербтер қыркүйек айында босниялықтарға шабуыл жасады, Четниктердің көмегімен, бірақ бір айдан кейін Дрина шайқасында жеңіліске ұшырады. Бойович шайқаста жараланды және оның орнына Сербияның 1-ші армиясының қолбасшысы болып Живоин Мишич тағайындалды.
Австрия-Мажарстан жоспарлары
Армейоберкоманда (AOK) жеңілмеген Сербия Австрия-Мажарстанның Осман империясымен байланысын үзіп, Берлин-Бағдат темір жолының аяқталуына кедергі келтіргенін мойындады. AOK сондай-ақ, Австрия-Мажарстан армиясының Сербияны жеңе алмауы Болгария, Румыния және Грекия сияқты бейтарап елдерді Орталық державаларға қосылудан тоқтататынын және Италияны Австрия-Мажарстанға қарсы үшінші фронт ашуға итермелейтінін түсінді. Дегенмен, AOK Сербияға үшінші шабуылға рұқсат беруге тартынды. Бұл 1914 жылдың қыркүйегінде, австро-венгерлік әскерлер тастап кетілген Семилин кітап дүкенінде "Еуропаның жаңа бөлінісі" атты карта тапқанда өзгерді. Алғашқыда орыс газетінде жарияланған карта Сербияда кеңінен сатылды және соғыстан кейін Еуропаның шекараларын көрсетті. Германия солтүстік және оңтүстік конфедерацияларға бөлінетін болды. Австрия-Мажарстан таратылатын еді; оның шығыс провинциялары Ресейге, Румынияға, чехтерге және венгрлерге берілетін болды; ал оңтүстік провинциялары Сербия мен Италия арасында бөлісетін еді. Австрия-Мажарстанның ыдырауы мүмкін екендігіне алаңдаған император Франц Иосиф 1914 жылдың қазан айының басында Сербияға үшінші шабуылға жеке рұқсат берді. Сербияның Боснияға жасаған шабуылын тойтарысқан австро-венгер армиясы қайта топтасып, қыс кіргенге дейін соңғы шабуылға дайындық жасады. Потиорек тағы да австро-венгерлік күштердің басшысы болып тағайындалды және оған австро-венгерлік 6-шы армияның басқаруы тапсырылды. Австро-Венгрияның 5-ші армиясына Либориус Риттер фон Франк басшылық етті. Австро-венгрлердің қолдарында 450 000 әскер болды. Сербия армиясы 400 000 сарбазымен австро-венгерлік шабуылға қарсы тұруға дайын тұрды. Потиорек сенімділікпен айтты: "5-ші және 6-шы армиялардың сарбаздары, осы соғыстың мақсаты – жауды жоюға жақын. Үш айлық науқан аяқталуға жақын; біз тек қыс басталар алдында жаудың соңғы қарсылығын бұзуымыз керек". Сербтер шаршап, рухы құлаған еді. 1914 жылдың 27 қазанында Путникке жіберген телеграммасында Степанович 2-ші армияның австро-венгрлерге қарсы тұру үшін жеткілікті оқ-дәрісі жоқ екенін айтып, оны қолбасшылықтан алуды сұрады; Путник бұл өтінішті қабылдамады, бірақ барлық бөлімдерге австро-венгрлердің шабуылына мүмкіндігінше ұзақ қарсы тұруды бұйырды. Бұл стратегия Путникке жаз айларында көмектесті, бірақ қыркүйек пен қазан айының басындағы ауыр жаңбырлар Сербия жолдарын "батпаққа" айналдырып, әскерлердің, қару-жарақтардың және вагонның қозғалысын қиындатты. Потиорек серб армиясының қиын жағдайда екенін түсінді және үшінші шабуыл оған қажетті шешуші жеңісті әкелетініне сенімді болды. Вена мен Сараевода австро-венгерлік шенеуніктер Сербияны басып алу және таратуды жоспарлай бастады. Ел тоналып, оның аумағы бейтарап Балқан мемлекеттерін Орталық державаларға қосылуға ынталандыру үшін пара беруге пайдаланылатын еді. Румыниялықтар Тимок алқабын, ал болгарлар Македонияны және оңтүстік-шығыс Сербияны алатын еді. Австро-венгрлер Морава өзенінің батысындағы барлық жерді, сондай-ақ Солтүстік Албаниядағы Скутари (Шкодер) және Дураццо (Дуррес) қалаларын аннексиялауды жоспарлады. Мораваның батысында тұратын сербтер, яғни "серб элементінің жиналған массасы", австро-венгрлердің айтуынша, қуылмақ және олардың орнына австриялық қоныс аударушылар орналастырылмақ. Олар "аймақтың психологиясын өзгертіп, Сербияны Габсбургтарға ұқсатып, сербтік көзқарасты азайтуға" тырысатын еді. Людвиг Талочи, Австро-Венгрия Қаржы министрлігінің бөлім бастығы, қазан айында Потиорекке хат жазып, Сербия басып алынғаннан кейін "сербтерді күшпен Батыс Еуропаландыруды" ұсынды. Потиорек Сербияның солтүстігі мен батысында бірлескен шабуыл жасауды жоспарлады. 5-ші армия Вальевоны басып алып, солтүстіктен Колубара өзенін қоршауға тиіс еді, ал 6-шы армия Ягодня үстіртін басып алып, оңтүстіктен Колубарадағы серб бөлімшелерін қоршауға тиіс еді. Потиорек үшін басты мақсат – Сербияның оңтүстік-шығысындағы Ниш қаласын басып алу еді. Ниш шілде айынан бері Сербияның астанасы болып табылды және оның әскері үшін маңызды көлік торабы болды. Сонымен қатар, ол Крагуевацтағы арсеналда өндірілген оқ-дәрілерді жинау орталығы ретінде де қызмет етті. Қаланың басып алуы Сербияны екіге бөліп, серб армиясын шашырататын еді.
Сербияға үшінші австро-венгерлік шабуыл
Сербияның солтүстік-батысындағы барлық аңғарларды үздірімсіз жаңбыр су басқан. Қазан айының басынан бері таулар қармен жабылған. Мұндай жағдайдың мүмкіндіктерін сезінген Путник өзінің ең жақын кеңесшілеріне: «Менің стратегияның бәрі жаудың әскерлік шебі мен оның жабдықтау жолдары арасына 'серб ұлттық лайын' қоюдан тұрады» деді. 31 қазанда фон Франктың 5-армиясы Сава және Дрина өзендері арасындағы аймаққа еніп кірді, ал Потиорек басқаратын 6-армия Дринадан батысқа қарай Жагодня үстіртіне қарай жылжыды. Австро-Мажарстанның Сербияға жасаған үшінші шабуылы 1914 жылғы 6 қарашада Сербияның шекаралық қалаларына қарқынды артиллериялық оқ жаудырумен басталды. 7 қарашада австро-мажарлық 5-ші және 6-шы армиялар Дрина арқылы шабуыл жасады. Сан жағынан кем және оқ-дәріге зәру болған серб әскері қаһармандық қарсылық көрсетті, бірақ кері шегінуге мәжбүр болды. 3-армия Ядар өзені бойындағы жолға қайтып, Вальевоға қарай австро-мажарлықтардың жолын кесті, ал 1-армия оңтүстікке қарай Сербияның ішкі аймағына шегінді. Ужице армиясы австро-мажарлықтардың Дринадан өтуіне кедері келтірді. 8 қарашада австро-мажарлықтар Сербияның 2-армиясына Цер тауының жанында шабуыл жасап, сербтің алдыңғы шебіне жақын келді және таудың етегінде бекінді. 2-армияға австро-мажарлықтарды мүмкіндігінше ұстап тұру және егер жағдай уақытша болса, Добрава өзенінің оң жағалауына шегініп, Вальевоға жол беруді тоқтату үшін орналасуға бұйрық берілді. Басқа жерлерде австро-мажарлықтар 1-ші және 3-ші армиялар арасына еніп, сербтерді тағы бір рет шегінуге мәжбүр етті. Кейін сол күні Сербия үкіметі мен Сербияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығы нашарлап бара жатқан әскери жағдайларын талқылау үшін бірлескен отырыс өткізді. Путник Сербияның Колубара мен оның маңындағы қалаларды ұстап тұруы керектігін айтты және егер бұл мүмкін болмаса, сербтер Австро-Мажарстанмен жеке бейбітшілік келісіміне келуі керек деп ұсынды. Пашич бұл ұсынысты қабылдамады, ол австро-мажарлықтарға қарсы күресті жалғастыруға шақырды және егер бейбітшілік талқылаулары басталса, үкіметінің отставкаға кететінін мәлімдеді. Отырыс Сербия үкіметі мен Жоғарғы Бас Қолбасшылығының соғысты жалғастыруға келісуімен аяқталды.
Сербтердің шегінуі
Путник есептеді, австро-мажарлық әскерлер Сербияға тереңірек енген сайын, олардың жабдықтау желілері созылып, қиын жағдайға түседі, ал сербтер Сербияның ішкі аймағындағы теміржол түйіндерін бақылауда ұстап тұруды жалғастырады. 10 қарашада ол Жадардан жалпы шегінуге бұйрық берді, сербтердің 2-ші армиясын Убқа қайтарды және 1-ші және 3-ші армияларды Вальевоның солтүстігіне және батысына орналастырды. Осы уақытта, Ужице армиясы өз атымен аталатын қаланы қорғауға орналасты. Австро-мажарлықтар сербтердің артынан қуа жөнелді және Обреновац-Вальево теміржолын басып алуға үміттенді. Содан кейін қақтығыстар болды, және серб армиясы австро-мажарлықтардың теміржолды біршама уақытқа басып алуына кедергі келтірді. Путник австро-мажарлықтарды аз бағалағаны тез байқалды, олар лайлы серб ауылдық жолдары арқылы ауыр артиллериясын жеткізе алды. Олар Дринаның серб жағында атыс позицияларын құрып, серб армиясын нысанаға ала бастады, ол ауыр шығынға ұшырады. Сербтердің моральдық жағдайы төмендеді, олар суық ауа-райына лайықты киім мен оқ-дәрі жетіспеушілігінен және ұзақ шегінуден шаршады. Путник өзінің күштері тиімді қарсылық көрсету үшін қайта топтасуы керек екенін түсінді. Ол Вальевоны тастап, серб армиясын Колубараға орналастырды. Өзенге қарай шегіну ұзақ және қиын болды, сербтер австро-мажарлықтардың қолына тимейін деп барлық көпірлер мен телефон желілерін жоюға мәжбүр болды. Серб армиясы да кері шегінуді жеделдету үшін ауыр жабдығының көп бөлігін тастап кетті. Жағдайдың қиын екенін және серб күштерінде артиллерия, оқ-дәрі және жабдық жетіспейтінін көріп, Пашич Үштік келісімнің көмегін сұрады. Ол шетелдегі елшілеріне телеграмма жіберді, онда: "Шұғыл көмек қажет. Өтінемін және жалбарыныңыз" делінген. Франция сербтерге оқ-дәрі мен жабдықтармен көмектесті. Ресей мен Ұлыбритания өкілдері "түсініктік білдірді", бірақ қару-жарақ пен оқ-дәрі жеткізе алмады. 15 қарашада австро-мажарлықтар Вальевоға кірді, бұл Венада үлкен мерекеге себеп болды. Франц Иосиф Потиорек қаланы басып алғаны үшін мақтады, империяның барлық қалалары Потиоректі құрметті азамат етті, ал Сараево тіпті оның есімімен көшені атады. Вальевоны басып алу австро-мажарлықтарды Сербияны жеңуге жақын екендеріне және оның армиясы енді тұтас жауынгерлік күш емес екеніне сендірді. Алайда, сербтер шегіну кезінде қолданған күйдірілген жер тактикасы австро-мажарлықтардың ілгерілеуін қиындатты. Австро-мажарлықтар серб армиясының шаршағанын дұрыс болғанымен, оның Колубара бойындағы қорғаныс позициялары бірнеше ай бұрын дайындалған болатын. Путниктің уақтылы шегінуі серб армиясының шығыны австро-мажарлықтармен майдан шайқастарында күрескеннен гөрі азырақ болды. Сонымен қатар, Сербияның солтүстік-батысының географиясы қорғаныс операцияларына қолайлы болды, өйткені Колубараға жақындау Австро-Мажарстаннан басып кіретін әскерлерге ешқандай жасырынбастық ұсынбады, ал өзеннің өзі таулы жермен қоршалған. Қазан айында сербтер австро-мажарлық шабуылды күтіп, Ельяк және Малжен тауларында бекіністер салды. Бұл сербтерге австро-мажарлықтарға қарағанда артықшылық берді, өйткені олар Крагуевацқа апаратын барлық жолдарды бақылады. Сербтер Нишке жақындауды бөгейтін бірқатар далалық бекіністерді де құрды. Көптеген бекіністер мен қиын жергілікті жағдай австро-мажарлықтарға Сербия ауылдарында, байланыс желілері жоқ жерде ауыр операциялар жүргізуден басқа амал қалдырмады.
16-26 қараша
16 қарашада австро-венгрлер Колубараға жетіп, келесі күні сербтердің қорғаныс позицияларына шабуыл жасады. Сербтер австро-венгрлерді кері қайтаруға мәжбүрледі, ал келесі бес күн бойы екі әскер де қатты жаңбыр мен қар астында бірнеше шайқас жүргізді. Екі тарап та ауыр шығынға ұшырады, көптеген сарбаздар суықтан және гипотермиядан зардап шекті. Австро-венгрлердің шабуылы Белградтың оңтүстігіндегі стратегиялық маңызға ие Лазаревац қаласынан басталды. Оны басып алу оларға Младеновац темір жолына және Белградқа баратын жолды ұстап тұрған серб күштерін айналып өтуге мүмкіндік беретін еді. Оңтүстікке қарай австро-венгрлер сербтердің 1-ші армиясына шабуыл жасады. Шабуыл кезінде олар жақсы қорғалған оң жақ фланга шабуыл жасау қателігін жіберіп, сербтердің қаһарлы қарсылығына тап болды, бұл оларға ешқандай үстемдікке қол жеткізуге жол бермеді. Әскери тарихшы Дэвид Джордан, егер австро-венгрлер 1-ші және Ужице армияларын бөліп тұрған тұғырға шабуыл жасағанда, сербтерді ортадан кесіп, Морава өзеніне тосқаусыз өтуге мүмкіндік алатын еді деп атап өтті. Сербияның 1-ші армиясы жылдам түрде сол жақ флангасын нығайтып, оған қарсы кез келген келесі шабуылды қайтарудың оңай болмайтынын түсінді. 18 қараша күні түнде австро-венгрлер келесі күні таңертең басталатын тағы бір шабуылды жүзеге асыру үшін позицияға орналасты. Олардың басты мақсаты – Сербияның 2-ші армиясының қорғанысын бұзу болды, ол негізінен Лазаревац маңында шоғырланған. Сонымен қатар, Сербияның 1-ші армиясын Горни Милановац қаласына қарай кері итеруді және Čovka және Vrače Brdo ауылдары маңындағы серб позицияларына шабуыл жасауды көздеді, бұл австро-венгр фланкіне қауіп төндірді. 19 қараша күні кешке қарай австро-венгрлер Vrače Brdo-да бекініп, оңтүстікке қарай сербтерден биік жерді басып алды. Сербияның 1-ші армиясы келесі күні кері шегінуге мәжбүр болды, бұл австро-венгрлерге Крагуевацқа апаратын басты жолдармен ілгерілеуге мүмкіндік берді. Потиорек Путник австро-венгрлерді Сербияның тереңіне тартып, оларды қоршауға алып, олардың фланкіне шабуыл жасауға тырысады деп сенсе де, серб армиясының мұндай шабуылды жүзеге асыруға қабілеті жоқ екенін дұрыс бағалады. 21 қарашада австро-венгрлер 1-ші армияға қарсы жаңа шабуыл жасады және бірқатар қатыгез шайқастардан кейін сербтерді кері шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін австро-венгрлер Мальен тауына қарай ілгеріледі және 1-ші серб армиясын сол жердегі позицияларынан ығыстыруды мақсат етті. Сербтер үш күндік ауыр шайқастардан кейін таудан кері шегінді. Потиорек оны қумай, сербтердің тәртіпті түрде кері шегінуіне мүмкіндік берді. Австро-венгрлер ауыр шығынға ұшырады, ал шайқастардың қарқындылығы олардың біртұтастығын жоғалтты. Сербияға тереңірек енген сайын жер бедері қиын болып, шаршаған австро-венгр сарбаздарын әрі де әлсіздетті. Сербияның 1-ші армиясы кері шегінген кезде, 2-ші және 3-ші армиялар австро-венгрлердің ілгерілеуіне қарсы күшпен қарсылық көрсетті. Бұл Потиоректі Лазаревац маңындағы позицияларын нығайтуға итермеледі, оны басып алып, Крагуевацқа шабуыл жасау үшін тірек нүктесі ретінде пайдалануды көздеді, ал оң жақ фланкі Батыс Морава аңғарына қарай итермеледі. Австро-венгрлердің ілгерілеуі Потиорекке өз армиясының басымдыққа ие екеніне сендірді. Ол өз күштерін сербтердің 2-ші және 3-ші армияларының аман қалған сарбаздарын қууды жоспарлады және Сербияның 1-ші және Ужице армиялары Белград пен Лазаревацқа қарай маневр жасауға мәжбүр болады деп болжады, онда олар қоршалып, жойылды. Нәтижесінде Лазаревацтың шетіндегі шайқас қайтадан күшейді, ал серб армиясы оқ-дәрі жетіспегеніне қарамастан, австро-венгрлердің барлық шабуылдарын қайтаруға қол жеткізді. Сербтер снарядтардан таусылып бара жатқандықтан, Степанович Сербияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығынан 2-ші армияның артиллериясын өзінің артқы жағына қайта бағыттауын сұрады, өйткені ол Лазаревацты қорғауға үлес қоспауы оның әскерлерін ренжітіп, олардың моральдық жағдайын нашарлатқанын санады. Путник Степановичке 2-ші армияның артиллериясын майданға ұстап тұруды бұйырды және оған ресейліктер оның қаруларына артиллериялық снарядтарды жібергенін айтты. Степанович күмәнмен қарады, бірақ бұйрыққа бағынып, оны алдыңғы қатарда қалдырды. 24 қарашада Потиорек Сербия бірнеше күн ішінде жеңіледі деп болжады және елдің губернаторы болып тағайындалған Стьепан Саркотичті тағайындады. 25 қарашада австро-венгрлер қарқынды артиллериялық бомбалау арқылы серб армиясын Čovka және Vrače Brdo-дан ығыстырды. 26 қарашада олар Сава өзенімен Колубараның қосылған жерінен өтуге тырысып, алғашқы шабуылда сәттілікке жетті. Бірақ сербтер дереу қарсы шабуыл жасап, басқыншыларды кері қайтарды, австро-венгрлерге 50% шығын келтірді және олардың шабуылын тоқтатты. 27 қарашада серб армиясы Čovka және Vrače Brdo-ға шабуыл жасап, австро-венгрлерді ығыстыруға жетті.
Белградтың құлауы
Сербия армиясы қатты қарсылық көрсетіп, австро-венгрлерге ауыр шығын келтіргенімен, Путник өз шептерінің тым созылғанына алаңдады. Ол Белградты эвакуациялау қажет болатын тағы бір стратегиялық шегініс туралы ойлана бастады. 26-27 қараша түнінде австро-венгрлердің 6-армиясы бүкіл майдан бойымен шабуылдап, Сербияның ішкі аймағына тереңірек енді. Созылған шеп бойында қорғанысқа бел алған Сербияның жоғарғы бас командасы Белградты тастап кетті. Қала 29-30 қарашада эвакуацияланды. 1 желтоқсанда австро-венгрлер қалаға кірді, бұл Венада одан да зор қуанышқа себеп болды. Серб халқы әскерімен бірге шегінді, көптегендері Нишке қарай қайтты, онда Белградтың құлауы туралы жаңалық "соғыс басталғалы бері күтілгендіктен" "бейжайлықпен" қабылданды. Ништегі неміс тыңшысы Альбин Кучбах хабарлады: "Күн сайын босқындардың саны артып келеді, және көптеген адамдар оңтүстікке жіберілгеніне қарамастан, мұнда әлі де 60 000-ға жуық адам бар". Германия Белградты басып алуға қуанышпен жауап берді және австро-венгр басшылығына құттықтау телеграммасын жіберді. Австро-венгрлер Сербияға қарсы соғыстарының жақын арада аяқталады деп сенімді болды және оны оккупациялауға дайындала бастады. 2 желтоқсанда, Франц Иосифтің таққа отырған 66 жылдығының құрметіне Потиорек "Белград қаласын және бекінісін Оның мәртебесінің аяқтарына салғанын" жазды.
Сербияның қарсы шабуыл
Потиорек пен Путникке Австрия-Мажарстанның жабдықтау желілерінің тым созылғаны анық болды, сондықтан 1 желтоқсанда Потиорек Австрия-Мажарстанның 6-армиясына тоқтау бұйырып, 5-армияның Вальево теміржолының шығысынан жабдықтау желілерін қамтамасыз етуін күтуді тапсырды. Бұл Австрия-Мажарстанның барлық әскери операцияларының қысқа үзіліске ұшырауына әкелді. Мишич осы қысқа тынығуды сербтердің 1-армиясын майданнан толықтай шығарып, сарбаздарының демалуына мүмкіндік беру үшін пайдаланды. Серб әскері Рудник тауының айналасына жиналды, онда Ниш-Салоника теміржолы арқылы одақтастарынан ұзақ күткен жабдықтарды алды. Путник армиясының қарсы шабуылға қабілеттілігіне сенімі қайта жаңғырды. 2 желтоқсанда ол өз күштеріне сербтердің моральдық рухын көтеру мақсатында, австро-мажарларға қарсы бүкіл майдан бойында шабуылға өтуді бұйырды. Сербияның қартайған патшасы Петр I өзінің үлесін қосуға бел буғандықтан, мылтық алып, әскерімен бірге майданға аттанды. Серб шабуылы австро-мажарларды дайындықсыз басып алды, шабуыл басталғанда олар Белград көшелерінде әскери шеру өткізіп жатқан еді. Австро-мажарлар енді қорғануға асықты, өйткені Потиорек сол жақ фланғын нығайта бастаған еді, бұл алдыңғы қатарды өте әлсіз қалдырды. Потиорек сербтердің 1-армиясының Колубара мен Морава өзендеріне жетіп, шайқас алаңындағы жағдайды өзгертуіне жол бермеу арқылы жеңіліске ұшырамайтынын білді. Бірақ сербтер австро-мажарлардың сербтердің қарсы шабуылына дайындық жасамағанын, олардың артиллериясы алдыңғы қатардан шалқап жатқанын білген соң сенімді болды. Бұл австро-мажар қорғаушылары сербтердің алға жылжуын тоқтату үшін ауыр қаруларын қолдана алмайтынын білдірді. Тынығып, қайта жабдықталған сербтер Белградқа қарай жылдамдады. 2 желтоқсан күнінің кешінде сербтердің 1-армиясы австро-мажар шебінен бірнеше шақырымға алға жылжып, көптеген тұтқындарды алып, австро-мажарларға ауыр зиян келтірді. 2-ші және 3-ші армиялар биік жерлердегі бірнеше маңызды бекіністерді басып алды, ал Ужице армиясы қатал қарсылыққа ұшырады, бірақ ақыры австро-мажарларды кері шегіндірді. Шабуылдың алғашқы табысы серб әскерлерінің моральдық рухын көтеріп, Путник күткендей болды. Ауыр зиян келген австро-мажарлар келесі күні шабуыл қайта басталғанша қалпына келтіруге үлкермеді. Олар күнінің соңына қарай шегінуге мәжбүр болды. 6 желтоқсанда Сербиядағы британ елшісі британ үкіметіне сербтердің шабуылы "тамаша табысқа ие" екенін хабарлады. Сол күні серб әскері австро-мажарларды орталықта және оң жақта талқандады. Жеңіліске ұшыраған австро-мажарлар толыққанды шегінуге мәжбүр болды, қару-жарақтары мен жабдықтарын тастап кетті. Осы уақытта австро-мажарлар Белград маңындағы бақылауды нығайтуға тырысты. 7 желтоқсанда олар серб әскерінің оң флангына шабуыл жасады. 8 желтоқсанда австро-мажарлар Ужице мен Вальевоға қарай шегінді. Сербтер қарсыластарының серб әскерінің алға жылжуын тоқтатуға тырысатынын болжағанмен, австро-мажарлар қорғаныс желілерін құра алмады және сербтердің шабуылын тоқтата алмады. Австро-Мажарстан Вальевоның қорғанысын нығайтуға және қаланың қорғанысына арналған артиллериялық жоспарларды жасауға тырысқанмен, олардың алдын ала дайындықтарының жетіспеуі қаланы қоршаған төбелерде маңызды қорғаныс позициялары болмауына әкелді. Сербтер бұл әлсіздікті пайдаланып, төбелерді айналып өтіп, австро-мажарларды қоршап алды және аз ғана шығынға ұшырады. Сербтердің 3-армиясы Сувобор тауындағы 6-армияның қорғанысын бұзып, Вальевоға шабуыл жасады. Ниште Сербиядағы Болгария елшісі: "Бүгін таңертеңнен бері ұрыс даласынан серб құлағына тәтті, ең күмәнді жаңалық таралып жатыр", - деп хабарлады. Ол соңғы үш-төрт күн ішінде серб әскерінің бір австро-мажар генералын, 49 офицерді және 20000-нан астам сарбазды, соның ішінде 40 зеңбірек пен "көптеген соғыс материалдарын" тұтқындағанын жазды. 9 желтоқсанда Белград маңындағы австро-мажарлардың қарсы шабуылы күшін жоғалтты, ал австро-мажарлар қала орталығына қарай шегінуді бастады. Австро-Мажарстанның бір сарбазы: "Біз сербтердің біздің артымызда екенін елестете алмадық, өйткені біз жақында ғана жеңіске жеттік", - деп жазды. 10 желтоқсанда серб әскері Дринаның төменгі ағысын басып алып, аман қалған австро-мажар әскерлерінің көп бөлігін одан өтуге мәжбүр етті. Олар Сава мен Дунайды кесіп өтіп, Банатқа кіргенше тоқтамады. Австро-Мажарстан әскерлерінің өте азы ғана Боснияға қайта оралды. 13 желтоқсанда фон Франк Потиорекке австро-мажар күштерінің Белградта ұзақ тұруы мүмкін емес екенін хабарлады. Нәтижесінде Потиорек қаладағыларды кері шегіндіруге бұйрық берді. Австро-мажарлар 14 және 15 желтоқсанда Белградты тастап, Сава мен Дунайдағы өзен мониторларымен қоршалып, Австро-Мажарстанға шегінді. Серб әскері 15 желтоқсанда Белградқа қайта кірді және келесі күнінің соңына қарай қаланың толық бақылауын алды.
Салдары
Бұл шайқас сербтердің шешуші жеңісімен аяқталды. Сербияның Жоғарғы Бас Қолбасшылығы 16 желтоқсанда жариялаған директивасында: «Белградты қайта басып алу – біздің операцияларымыздағы ұлы және сұлу кезеңнің сәтті аяқталуын білдіреді. Дұшпан жеңіліп, шашырап, біздің аумағымыздан біржола қуылды» делінген. Австро-Венгрия Бас штабының бастығы Франц Конрад фон Хётцендорф бұл жеңілісті сербтердің «оңтүстіктен келген жарқын шапақ» деп сипаттады. Бұл шайқас Австро-Венгрияның ешбір мақсатына қол жеткізбеді: Сербияны соғыстан шығара алмады, Болгарияны Орталық державаларға қосылуға ықпал ете алмады және Румынияны бейтараптықта ұстай алмады. Шаайқастан кейін Австро-Венгрия тарихшылары Сербияның жеңілісі «Дуалдық монархияның беделі мен сенімділігіне ауыр соққы болды» деген қорытындыға келді. Бұл шайқас, оған дейін болған Цер шайқасы сияқты, Сербияға зор назар аударды, және 1914 жылдың соңында көптеген шетелдіктер елге саяси және гуманитарлық көмек көрсету немесе серб армиясымен бірге соғысу үшін келді. Неміс публицисі Максимилиан Харден: «Сербия Косово даласындағы қабірінен қайта тірілді. Колубара өзенінің бастауынан ол бүкіл ғасырдың ең үлкен шайқастарына күш-қуат алады» деп жазды. Австро-Венгрия әскері шамамен 225 000 адамдық шығынға ұшырады, оның ішінде 30 000 қаза тапты, 173 000 жараланды және 70 000 тұтқынға алынды. Олар шайқас кезінде 200 офицердің тұтқынға алынғанын, 130-дан астам зеңбірек, 70 ауыр пулемет және көптеген жабдықтарды жаудан тартып алғанын хабарлады. Сербтер де ауыр шығынға ұшырады: 22 000 қаза тапты, 91 000 жараланды және 19 000 жоғалып кетті немесе тұтқынға алынды. Батыс баспасөз Австро-Венгрия әскерлерінің серб азаматтарына, оның ішінде әйелдер мен балаларға жасаған қатыгездіктердің ауқымына қатты наразылық білдірді. "Юнайтед Пресс" агенттігінің тілшісі Уильям Шепард куәгер ретінде кем дегенде 11 қаланың тасталып кеткенін және Солтүстік-Батыс Сербияның дерлік толық бос қалғанын растады. Мишич шайқастағы басшылығы үшін воевода шеніне көтерілді. Ал Потиорек «осы ең ұятты, мазасыз және қызықсыз жеңіліс үшін» 22 желтоқсанда қызметтен алынды. Бұл шешім оны өзіне қол жұмсауға итермелеген болуы мүмкін. Оның орнына Австрияның эрцгерцогы Эуген тағайындалды, ол Габсбург әскерін ханзада Эугеннің даңқты күндеріне қайтаруға үміттенді. Фон Франк 5-ші армияның қолбасшысы лауазымынан босатылды және оның орнына Цер шайқасында 4-ші корпусты басқарған Карл Терстянский фон Надас тағайындалды. 5-ші және 6-шы армиялар біріктіріліп, 95 000 адамнан тұратын бір 5-ші армия құрылды. Добрица Ćosić-тің «Өлім уақыты» романы осы шайқасқа арналған. 1983 жылы «Колубара шайқасы» атты пьесасы қойылды.