Түрік Республикасының негізін қалаушы идеологиясы

Кіріспе

Түркияның негізін қалаушы идеологиясы – Кемализм (Kemalizm, сондай-ақ көнеше Kamâlizm), әрі Ататүркізм (Atatürkçülük, Atatürkçü düşünce) немесе Алты жебе (Altı Ok) деп аталады. Бұл Мұстафа Кемал Ататүрктің идеялары мен мұрасына негізделген Түркия Республикасының құрылтайшы және ресми идеологиясы. Ататүрктің Түркиясы республикалық мемлекеттің Османдық кезеңнен айырылып, батыстық өмір салтын қабылдауға бағытталған, кең ауқымды саяси, әлеуметтік, мәдени және діни реформалармен сипатталады. Осы реформалардың ішінде діннің мемлекеттен бөлінуі, ғылымға мемлекеттік қолдау, гендерлік теңдік, экономикалық мемлекеттік басқару және тағы да басқалары бар. Бұл саясаттың көп бөлігі Ататүрктің президенттік кезеңінде оның реформалары арқылы Түркияда алғаш рет енгізілді және іске асырылды.

Шығу тегі

Мұстафа Кемал Ататүрктің идеялары Ағартушылық философтардан, Еуропаның революциялық тарихынан және Осман империясының соңғы күндері азамат, солдат және революционер ретінде өзінің жеке тәжірибесінен туындаған. Империяның күрт құлдырауына жол бермеу үшін әртүрлі реформалар, негізінен 19 ғасырдағы Танзимат реформаларында басталды. Ғасырдың ортасындағы Жас Османдықтар империядағы ұлтаралық ұлтшылдықтың күшеюін тоқтату үшін Осман ұлтшылдығы немесе Османдық идеологиясын құруға тырысты, сонымен қатар ислами ықпалды сақтай отырып, алғаш рет шектеулі демократияны енгізуді көздеді. Сұлтан Абдул Хамид II-нің абсолюттік билігі тұсында олардың ықпалы азайды, ал 20 ғасырдың басында Жас Түріктер олардың мұрасын жалғастырды. Ататүрктің қалыптасу жылдары Хамидиялық Салоникада өтті. Әскерде қызмет еткен кезінде ол Хамидтің абсолютизміне қарсы конституциялық билік орнатуды жақтаған Одақ және Ілгерілеу Комитетіне қосылды және Осман ұлтшылдығынан бас тартып, түрік ұлтшылдығын қабылдады, сонымен қатар зайырлы саяси көзқарас ұстанды (Иттихадты қараңыз). Ататүрк 1908 жылғы Жас Түрік төңкерісінде маңызды рөл атқара алмады, бірақ 31 наурыздағы оқиға кезінде Абдул Хамидтің тақтан түсірілуіне белсенді қатысты, төңкеріс конституцияны қайта орнатуға себеп болды. Екінші Конституциялық дәуірде Исмаил Энвер мен Ахмет Джемалмен жеке даулардың салдарынан ол биліктен алшақтатылды: Одақ және Ілгерілеу Комитетінің Орталық Комитеті. Бұған қоса, Ататүрк радикалды одақтастардың саясатына көбінесе қарсы болды. Алайда, бұл оған Комитеттің бағдарламаларын іске асырудағы жетістіктерін және кемшіліктерін бағалауға мүмкіндік берді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Галлиполиді қорғап, әскери мансабында өркендеді, ал соғыс аяқталған кезде Сирия майданында үш армияға басшылық етті. Осман империясының жеңілісінен және соғыс аяқталған кезде Комитеттің өзін-өзі таратуынан кейін Ататүрк Анаталия мен Шығыс Фракияны одақтастардың жоспарлаған бөлінісіне қарсы әскери науқанға жетекшілік етті, бұл науқан Түрік Тәуелсіздік соғысы ретінде танылды. Бұл қақтығыс бір мезгілде революция болғандықтан, 1923 жылы Анкарадағы қарсы үкімет Осман монархиясын жойып, Республика жариялады. Ататүрктің 15 жылдық президенттігі кезеңінде Түркия Республикасының зайырлы, республикалық және біртұтас идеологиясын ілгерілеткен көптеген маңызды реформалар жүзеге асырылды. Оның доктринасы 1937 жылы Конституцияға мемлекеттік идеология ретінде енгізілді.

Mustafa Kemal Atatürk's ideas are derived from Enlightenment philosophers, Europe's revolutionary history, and his own experience as a citizen, soldier, and revolutionary in the last days of the Ottoman Empire. Various reforms to avoid the imminent collapse of the Empire, began chiefly in the 19th century Tanzimat reforms. The mid century the Young Ottomans attempted to create the ideology of Ottoman nationalism, or Ottomanism, to quell the rising ethnic nationalism in the Empire and introduce limited democracy for the first time while maintaining Islamist influences. With their demise under Sultan Abdul Hamid II's absolutist reign, in the early 20th century the Young Turks picked up their legacy. Atatürk's formative years were spent in Hamidian Salonica. During his time in the army, he joined the Committee of Union and Progress, which was agitating for constitutionalism against Hamidian absolutism, and abandoned Ottoman nationalism in favor of Turkish nationalism, while adopting a secular political outlook (see İttihadism). Atatürk was not in a position to play a major role in the Young Turk Revolution of 1908, which reinstated the constitution, though he was a key player in the deposition of Abdul Hamid during the 31 March Incident. During the Second Constitutional Era personal rivalries with İsmail Enver and Ahmed Cemal meant that he was kept at arms length from power: the Central Committee of the CUP. It also didn't help that Atatürk mostly disagreed with the policies of the radical Unionists. However this allowed him to observe the CUP's successes and shortcomings in implementing their programs. During World War I, his military career took off with his defense of Gallipoli, and by the war's end he was a Pasha in charge of three army commands on the Syrian Front. Following the Ottoman Empire's defeat and the CUP's self liquidation by the war's end, Atatürk lead a military campaign against the Allies' planned partition of Anatolia and Eastern Thrace known as the Turkish War of Independence. This conflict being simultaneously a revolution, by 1923 his counter government based in Ankara abolished the Ottoman monarchy and proclaimed a Republic. In Atatürk's 15 years as president, many sweeping reforms were introduced that advanced a secular, republican, and unitary agenda for the Republic of Turkey. His doctrine was implanted into the Constitution as state ideology in 1937.

Негізгі қағидалар

Ататүрк догматикалық болмай, өз идеологиясын ғылым мен ақылға негізделген деп сипаттады. Идеологияның алты қағидасы бар: республикашылдық (cumhuriyetçilik), халықшылдық (halkçılık), ұлтшылдық (milliyetçilik), зайырлылық (laiklik), мемлекеттік басқарушылдық (devletçilik) және реформашылдық (inkılapçılık). Олар бірігіп, Якобиншілдіктің бір түрін білдіреді, оны Ататүрк өзі дәстүрлі салт-дәстүрді ұстанатын түрік мұсылман халқының арасында кең таралған әлеуметтік деспотизмді жою үшін саяси деспотизмді пайдалану жолы ретінде анықтады, мұның себебі, оның пікірінше, улемалардың тарыздылығы еді.

Республикашылдық

Кемалистік негіздегі республикашылдық (cumhuriyetçilik) Осман әулетінің монархиясын заң үстемдігімен, халық егемендігімен және азаматтық ізгілікпен алмастырды, соның ішінде азаматтардың бостандығына ерекше мән берді. Кемалистік республикашылдық конституциялық республика түрін анықтайды, онда халықтың өкілдері сайланады және азаматтардың үкіметтік билігін шектейтін қолданыстағы конституциялық заңға сәйкес басқаруға міндетті. Мемлекет басшысы және басқа лауазым иелері лауазымдарын мұраға алмастан, сайлау арқылы тағайындалады және олардың шешімдері сот қарауына жатады. Кемализм Осман мемлекетінен жасалған өзгерістерді қорғай отырып, Түркия Республикасының барлық заңдары ұлттық өмірдің негізгі қағидасы ретінде, жер бетіндегі нақты қажеттіліктерге негізделуі керек деп мәлімдейді. Кемализм халықтың ынтасын ең жақсы көрсететін республикалық жүйені жақтайды. Республиканың көптеген түрлерінің ішінде Кемалистік республика – өкілдік, либералдық және парламенттік болып табылады, онда жалпы сайлауда таңдалған парламент, парламент сайлаған және белгілі бір мерзімге қызмет ететін президент мемлекет басшысы ретінде, президент тағайындаған премьер-министр және парламент тағайындаған басқа министрлер бар. Президенттің тікелей атқарушы билігі жоқ, бірақ шектеулі вето құқығы және референдум арқылы дауласу құқығы бар. Үкіметтің күнделікті жұмысын жүргізуге премьер-министр мен басқа министрлерден құралған Министрлер кеңесі жауапты. Атқарушы (президент және Министрлер кеңесі), заң шығарушы (парламент) және сот билігі арасында билік бөлінісі бар, онда ешбір билік тармағы екіншісінен жоғары тұрмайды, алайда парламент Министрлер кеңесіне бақылау жүргізеді, олар сенімсіздік дауысымен отставкаға жіберуге болады. Кемалистік республика – конституциялық құрылымда құрылған бір заң шығарушы органмен бірге үш мемлекеттік органның біртұтас құрылым ретінде ұлтты басқаратын унитарлық мемлекет. Кейбір мәселелер бойынша үкіметтің саяси билігі төменгі деңгейлерге, әкімдер өкілдік ететін жергілікті сайланған ассамблеяларға беріледі, бірақ орталық үкімет басқарудың басты рөлін сақтайды.

Republicanism (cumhuriyetçilik) in the Kemalist framework replaced the monarchy of the Ottoman dynasty with the rule of law, popular sovereignty and civic virtue, including an emphasis on liberty practiced by citizens. Kemalist republicanism defines a type of constitutional republic, in which representatives of the people are elected, and must govern in accordance with existing constitutional law limiting governmental power over citizens. The head of state and other officials are chosen by election rather than inheriting their positions, and their decisions are subject to judicial review. In defending the change from the Ottoman State, Kemalism asserts that all laws of the Republic of Turkey should be inspired by actual needs here on Earth as a basic tenet of national life. Kemalism advocates a republican system as the best representative of the wishes of the people. Among the many types of republic, the Kemalist republic is representative, liberal and parliamentary with a parliament chosen in general elections, a president as head of state elected by parliament and serving for a limited term, a prime minister appointed by the president, and other ministers appointed by parliament. The president does not have direct executive powers, but has limited veto powers, and the right to contest with referendum. The day to day operation of government is the responsibility of the Council of Ministers formed by the prime minister and the other ministers. There is a separation of powers between the executive (president and Council of Ministers), the legislative (Parliament) and the judiciary, in which no one branch of government has authority over another—although parliament is charged with the supervision of the Council of Ministers, which can be compelled to resign by a vote of no confidence. The Kemalist republic is a unitary state in which three organs of state govern the nation as a single unit, with one constitutionally created legislature. On some issues, the political power of government is transferred to lower levels, to local elected assemblies represented by mayors, but the central government retains the principal governing role.

Популизм

Популизм (halkçılık) – саяси билікті азаматтарға беруді мақсат тұтатын әлеуметтік революция. Кемалистік популизм тек халық қазынасын орнатуды ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік-экономикалық трансформацияны нағыз популистік мемлекетті құру үшін жүзеге асыруды көздейді. Дегенмен, Кемалистер таптық күресті және коллективизмді қабылдамайды. Кемалистік популизм ұлттық ерекшеліктің бәрінен жоғары тұратынына сендіреді. Кемалистік популизм сыныптық ынтымақтастық пен ұлттық бірлікті, яғни солидаризмді баса назарлайтын қоғамды көздейді. Түркиядағы популизм – түрік мемлекетінің сезімін және халықтың күшін біріктіретін, жаңа бірлікке алып келетін күш құруды мақсат етеді. Кемалистік популизм – исламды қазіргі заманғы ұлттық мемлекетке үйлесімді етуге бағытталған Кемалистік жаңарту қозғалысының жалғасы. Бұл діни мектептер мен ұйымдарға мемлекеттік бақылауды енгізуді де қамтыды. Мұстафа Кемал өзі айтқандай: "әркімнің дін мен иманды үйренуге орны керек, және ол орын – медресе емес, мектеп". Бұл улемалардың исламды "бұрмалауына" қарсы күресу үшін жасалды. Кемал Осман империясы кезінде улемалар өздерінің билігін жеміссіз пайдаланып, діни амалдарды жеке мүдделері үшін манипуляциялаған деп санады. Сондай-ақ, егер білім беру мемлекеттік бақылауда болмаса, бақылаусыз медреселер Түркия мемлекетінің бірлігіне қауіп төндіретін тарикаттардың оқшаулану мәселесін ушықтыруы мүмкін деген қорқыныш болды.

Девизі

Популизм шейхтердің, ру басшыларының саяси үстемдігіне және Осман империясының исламдық саяси жүйесіне қарсы қолданылды. Ататүрктің ұлтшылдығы саяси заңдылықты патшалық автократиядан (Осман әулеті), теократиядан (Осман халифаты негізінде) және феодализмнен (тайпа басшылары) түрк халқының белсенді қатысуына ауыстыруды мақсат етті. Кемалистік әлеуметтік теория түрік азаматтығының құндылығын орнатуға ұмтылды. Осы азаматтықпен байланысты мақтаныш сезімі халықты психологиялық тұрғыдан серпіліске жетелейтін, бірлікке және ұлттық санаға қол жеткізуге ынталандыратын күш болды. Белсенді қатысу, яки "халық еркі" республикалық режиммен қалыптасты, ал Осман империясында насихатталған басқа да байланыстар (мысалы, империядағы жікке бөлуге әкелген түрлі миллеттерге адалдық) түркілігімен алмастырылды. "Не mutlu Türküm diyene" ("Өзін түрік деп атаған адам қандай бақытты") деген ұран "Сұлтанның ғұмыры ұзақ болсын", "Шейхтің ғұмыры ұзақ болсын" немесе "Халифтің ғұмыры ұзақ болсын" сияқты ұрандарға қарсы қойылды.

Лаицизм

Кемалистік идеологиядағы зайырлылық (лайкилик) мемлекеттік істерге діни араласуды жоюға және керісіншеге бағытталған. Ол Англо-американдық пассивті секуляризм тұжырымынан өзгеше, бірақ Франциядағы лаицизм тұжырымына ұқсас. Кемалистік секуляризмнің тамыры Осман империясының реформалық әрекеттерінде, әсіресе Танзимат кезеңінде және кейінгі Екінші Конституциялық дәуірде жатыр. Осман империясы – Осман мемлекетінің басшысы халифа лауазымын атқарған ислам мемлекеті болатын. Әлеуметтік жүйе түрлі жүйелерге сәйкес ұйымдастырылды, соның ішінде діни ұйымдастырылған Миллет жүйесі және Шариғат заңы, бұл діни идеологияны Османның әкімшілік, экономикалық және саяси жүйесіне енгізуге мүмкіндік берді. Екінші Конституциялық дәуірде Осман Парламенті көбінесе зайырлы саясат жүргізді, алайда сайлау кезінде Осман саяси партиялары арасында діни популизмнің тәсілдері мен басқа кандидаттардың дінге адалдығына шабуылдар орын алды. Исламшылдар мен абсолюттік монархистер бұл саясатты 31 наурыздағы оқиғаның себебі деп атады. Осман Парламентінің зайырлы саясаты Бірінші дүниежүзілік соғыстағы Араб көтерілісіне де әсер етті. Жаңадан құрылған түрік мемлекетінде секуляризмді енгізу 1924 жылғы наурыз айында ғасырлар бойы билік еткен халифатты тарату арқылы басталды. Шейх әл-Ислам лауазымы Діни істер басқармасымен (Диянет) алмастырылды. 1926 жылы межелле мен Шариғат заңдарынан бас тартылып, швейцариялық азаматтық кодекс пен неміс және итальяндық кодекстерге негізделген қылмыстық кодекс қабылданды. Басқа діни амалдар да жойылды, нәтижесінде суфилік ордендер таратылды және Ататүрік Осман империясының өткенімен байланысты деп қараған фес киюге тыйым салынды. Ататүрік француздық үлгіні секуляризмнің нағыз түрі деп есептеді. Кемализм дінді бақылауға алып, оны саясатқа, ғылым мен әлеуметтік прогреске араласатын институт емес, жеке іске айналдыруға ұмтылды. Саяси тұрғыдан алғанда, Кемализм дінге қарсы, себебі ол демократиялық процеске діннің ықпалын болдырмауға тырысады, бұл тіпті Осман империясының Екінші Конституциялық дәуіріндегі көбінесе зайырлы саясатта да проблема болды. Мәселен, «Одақ және прогресс» комитеті және «Еркіндік және келісім» партиясы сияқты діни байланысы жоқ саяси партиялар 1912 жылғы Осман сайлауында кандидаттарының діни сенімдері сияқты мәселелерде дауласты. Осылайша, Кемалистік саяси көзқарас бойынша, саясаткерлер ешқандай діннің немесе діни ағымның қорғаушысы екенін мәлімдеуге құқығы жоқ, және мұндай мәлімдемелер саяси партияларды тұрақты түрде тыйым салуға жеткілікті құқықтық негіз болып табылады.

Laicism (laiklik) in Kemalist ideology aims to banish religious interference in government affairs, and vice versa. It differs from the passive Anglo American concept of secularism, but is similar to the concept of laïcité in France. The roots of Kemalist secularism lie in the reform efforts in the late Ottoman Empire, especially the Tanzimat period and the later Second Constitutional Era. The Ottoman Empire was an Islamic state in which the head of the Ottoman state held the position of the Caliph. The social system was organized according to various systems, including the religiously organized Millet system and Shari'ah law, allowing religious ideology to be incorporated into the Ottoman administrative, economic, and political system. In the Second Constitutional Era, the Ottoman Parliament pursued largely secular policies, although techniques of religious populism and attacks on other candidates' piety still occurred between Ottoman political parties during elections. These policies were stated as the reason for the 31 March Incident by Islamists and absolute monarchists. The secular policies of the Ottoman parliament also factored in the Arab Revolt during World War I. When secularism was implemented in the fledgling Turkish state, it was initiated by the abolition of the centuries old caliphate in March 1924. The office of Shaykh al Islām was replaced with the Presidency of Religious Affairs (Diyanet). In 1926, the mejelle and shari'ah law codes were abandoned in favor of an adapted Swiss Civil Code and a penal code modeled on the German and Italian codes. Other religious practices were done away with, resulting in the dissolution of Sufi orders and the penalization of wearing a fez, which was viewed by Atatürk as a tie to the Ottoman past. Atatürk perceived the French model as the authentic form of secularism. Kemalism strove to control religion and transform it into a private affair rather than an institution interfering with politics, as well as scientific and social progress. From a political perspective, Kemalism is anti clerical, in that it seeks to prevent religious influence on the democratic process, which was a problem even in the largely secular politics of the Second Constitutional Era of the Ottoman Empire, when even non religiously affiliated political parties like the Committee of Union and Progress and the Freedom and Accord Party feuded over matters such as the Islamic piety of their candidates in the Ottoman elections of 1912. Thus, in the Kemalist political perspective, politicians cannot claim to be the protector of any religion or religious sect, and such claims constitute sufficient legal grounds for the permanent banning of political parties.

Таңба

Османдықтардың әлеуметтік жүйесі діни жатақтың негізінде құрылған. Діни нышандар барлық әлеуметтік функцияда қолданылды. Киім азаматтарды олардың нақты діни тобымен сәйкестендірді; бас киімдер дәрежесі мен кәсібін ажыратып көрсетті. Түрбан, фез, бас киімдер және бас жабын киген адамның жынысын, дәрежесін және азаматтық және әскери мамандығын білдірді. Құдайға табыну орындарынан тыс жерлерде діни нышандарды қолдануға тыйым салынды. Әта түрк әйелдердің діни киімдерін прогреске және теңдікке қарсы деп есептегенімен, бас жамылғының мемлекет пен дін ажырымына тікелей қауіп келтірмейтінін де мойындады. Бірақ 1980 жылғы Кемалистік бағытталған әскери төңкерістен кейін 1982 жылы Конституцияға түзетулер енгізілді, осылайша жоғары білім беру орындарында хиджап сияқты ислами киімдерді киюге тыйым салынды. Еуропалық парламент мүшесі және Түркиямен бірлескен парламенттік комитеттің төрағасы Йост Лагендийк мұсылман әйелдеріне қойылатын киімге қатысты шектеулерді ашық сынады, ал Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот көптеген істерде мұндай шектеулер мемлекеттік ғимараттар мен білім беру мекемелерінде адам құқықтарын бұзу болып табылмайды деп үкім шығарды.

Реформизм

Реформашылдық – елдің дәстүрлі институттары мен ұғымдарын заманауи институттар мен ұғымдарға алмастыруды талап ететін принцип. Бұл принцип қазіргі заманғы қоғамға жету стратегиясы ретінде реформалар арқылы түбірінен әлеуметтік өзгерістерді қажет ететінін жариялады. Кемалистік мағынада реформаның өзегі – қол жеткізілген нәтиже. Кемалистік тұрғысынан ескі жүйелерге қайта оралу мүмкін емес, себебі олар артта қалған деп есептелді. Реформашылдық принципі Ататүрктің өмірінде жасалған реформаларды мойындаудан әрі асып түсті. Ататүрктің әлеуметтік және саяси салалардағы реформалары өзгеріссіз қабылданады. Ататүрк реформаның прогрессивті дамуы немесе іске асырылу барысында кез келген үзіліс немесе аралық кезеңге жол бермеді. Аталған ұғымның қазіргі түсінігін "белсенді өзгерту" деп сипаттауға болады. Мустафа Кемал Ататүрк.

Кемалистік идеология "түрік ұлтын" (Түрік Улусы) – әрқашан отбасын, елін және ұлтын сүйетін және оларды құрметтеуге ұмтылатын, демократиялық, зайырлы және әлеуметтік мемлекет алдындағы міндеттері мен жауапкершіліктерін білетін, адам құқықтарына негізделген және Түркия Республикасы Конституциясының кіріспесінде баяндалған қағидаларға сүйенген түрік халқының ұлты ретінде анықтайды. Өз алдыңғылары сияқты, Кемализм де түрік жастарының салауатты және дене күшінде болуын қалайды.

Критерийлер

Ататүрк түрік ұлтын "Түрік республикасын құрған халық (халық)" деп анықтады. Сонымен қатар, "түрік ұлтының құрылуына (teessüs) әсер еткен табиғи және тарихи фактілер" мыналар болды: "а) саяси бірлік, б) тіл бірлігі, в) отандық бірлік, г) нәсіл және тегі (menşe) бірлігі, е) тарихи байланыс және ф) рухани байланыс". Мүшелік әдетте мемлекет шегінде туу арқылы және jus sanguinis принципі бойынша иеленеді. Кемалистік ұлттық идея Түркия Республикасы Конституциясының 66-бабына енгізілген. Кез келген азамат этникалық тегіне, дініне, жынысына және т.б. қарамастан түрік ретінде танылады. Түрік азаматтығына қатысты заңнама бойынша, ол тек мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда ғана азаматтығынан айырылуы мүмкін. Кемалистер мұсылман емес азаматтарды номиналды түрде ғана қарастырды және олар Түркия Республикасында көбінесе екінші дәрежелі азаматтар ретінде қарастырылды. Түркияда күрдтердің ұлттық өзін-өзі анықтау құқығы ондаған жылдар бойы жоққа шығарылды, күрдтер "Тау түркілері" деп сипатталды. 1930 жылы Ататүрк былай деді:
"Бүгінгі түрік ұлтының саяси және әлеуметтік бірлігінде өздерін күрд, черкес, лаз немесе босниялықтар деп ойлауға итермелеген азаматтар мен отандастар бар. Бірақ осы қате атаулар – өткен кезеңдердегі зұлымдықтардың нәтижесі – ұлттың жеке мүшелеріне, жаудың құралына айналған бірнеше ақылсыз реакционерлерді қоспағанда, тек қайғы әкелді. 2005 жылы Түркияның Қылмыстық кодексінің 301-бабы түрікшілікті (Түркүлүк) қорлауды қылмыс деп жариялады, бірақ Еуропалық Одақтың қысымымен 2008 жылы ол Ұлттық келісім (Misak ı Milli) шегінде өмір сүретін халықтың "түрік ұлтын" қорғауға өзгертілді."

Түркілік

Кемализм ұлттық мемлекеттің тар мүдделеріне назар аударды, "сыртқы түркілер" туралы алаңдаушылықтан бас тартты. Пантүркізм – барлық түркі этностық ұлттарын біріктіруді көздейтін этноцентрлік идеология болса, кемализм көпорталықты (жалпы біртұтас ерікпен біріктірілген) сипатқа ие. Дегенмен, Ататүрк түркілікті түрік ұлтының бір ұғымы ретінде қабылдау идеясын қолдады. Түрік тарихы тезисі Ататүрктің бұйрығымен және басшылығымен басталды, онда Орталық Азиядан шыққан түрік тегіне негізделген этнорасалық идеялар қамтылған. Ататүрк дәуіріндегі орта мектеп оқулықтарында Орхон әліпбиі және "Ұлы түркі тарихы мен мәдениеті" тақырыбында бөлім болды. Кітапта түрік империялары, мысалы, Түрік қағанаты, сондай-ақ скифтер, хуннулар сияқты "түркі деп саналатын" империялар туралы толық ақпарат берілген. Жаңадан құрылған Түрік Республикасының қолдауымен Ататүрк дәуірінде "Түрік ошақтары" пантүркілік ұйымы қайта құрылды, революция кезінде түркішілдердің қолдауын алу мақсатында. Ататүрк Түркиядағы маңызды оқиғалардан кейін "Түрік ошақтары" алдында жиі сөз сөйледі. "Түрік ошақтарының" органы болған "Түрік Йурду" журналының қайта ашылуына да қолдау көрсетілді. Бірақ 1931 жылы Ататүрк "Түрік ошақтарын" олардың бейтараптық ұстанымын жоғалтуы және пантүркішіл көзқарастары мен қозғалыстарына байланысты жапты, барлық мүліктерімен бірге билеуші ХХП партиясына біріктірді. Кемализм тілді тар шеңберде қарастырды, парсы, араб, грек, латын және т.б. сөздерді түрік тілінен жоюға (тазартуға) тырысып, оларды түрік тіліне тән сөздермен алмастыруға немесе түрік түбірлерінен жаңа сөздер жасауға ұмтылды.

Кемализм мен хеттер

Кемализм түрік ұлттығы мен мемлекеттілігін құру үшін хеттерге және хеттік символикаға маңызды орын берді. Кемалистік зерттеушілер, мысалы Ахмет Ағаоғлу (Ататүктің кеңесшісі және 1924 жылғы Түркия Конституциясын жасауда маңызды рөл атқарған саясаткер) ұлттың хеттерді Анатолияда терең тамырланған, әлемдік үстемдікке ие түрік нәсілі ретінде бейнелеуі керек деп сенді. Түрік үлгілеріндегі қазіргі генетикалық зерттеулер Анатолия түркілерінің түркі тайпалары мен Анатолияның жергілікті халқының араласу нәтижесі екенін көрсетсе де, бұл екі араласу кемaлистік ойларға қарамастан, бір этносқа, нәсілге немесе ұлттық санаға жатпайды.

Этатизм

Статизм (devletçilik): Ататүрік өз мәлімдемелері мен саясатында Түркияның толыққанды жаңғыруы экономикалық және технологиялық дамуға тікелей байланысты екенін нақты көрсетті. Кемалистік мемлекеттік басқару принципі, әдетте, мемлекеттің елдің жалпы экономикалық қызметін реттеуі және жеке кәсіпорындардың қатысуға дайын емес салаларда белсенділік танытуы керек деген мағынаны білдіреді. Бұл Түркияның тәуелсіздік соғысынан кейін қоғамдық және халықаралық капитализм арасындағы қарым-қатынасты қайта қарау қажеттілігінен туындады. Соғыс Түркияны қиратуға әкелді, себебі Осман империясы шикізатқа баса назар аударды және халықаралық капиталистік жүйеде ашық нарыққа ие болды. Соғыстан кейінгі Түркияның ерекшелігі – көптеген жер иелері мен саудагерлерді қамтитын ауыл шаруашылығы қоғамы болды. Түрік экономикасына мемлекеттік бақылау 1923 жылдан 1930 жылдарға дейін анық байқалады, бірақ олар шетелдік бірлескен инвестициялар арқылы мемлекеттік экономикалық кәсіпорын құруға қол жеткізді. Дегенмен, Ұлы депрессиядан кейін, «этатизм» деп аталатын кезеңде, даму стратегиясы көбірек ішкі бағытқа бұрылды. Осы кезеңде мемлекет капитал жинақтау мен инвестиция салуға, сондай-ақ жеке бизнестің мүдделерін ескеруге белсенді түрде қатысты. Мемлекет көбінесе жеке сектордың қамтымаған экономикалық салаларына араласты, себебі олардың жеткілікті күші болмады немесе олар мұны істеуге жарамсыз болды. Бұл көбінесе инфрақұрылымдық жобалар мен электр станциялары, сондай-ақ темір және болат өнеркәсібі болды, ал капитал жинақтаудың салмағы халықтың үстіне жүктелді.

Кемализм мен Түркияның саяси партиялары

Республикалық халық партиясы (CHP) 1923 жылдың 9 қыркүйегінде Мұстафа Кемал Ататүрк құрды, бұл Түркия Республикасының 29 қазанда жариялануынан көп бұрын болды. Республикалық халық партиясы 1940-1960 жылдар аралығында өзінің кемализмінің философиялық тамырларын жаңартуға немесе анықтауға ұмтылмады. 1960 жылдан бері, CHP жалпы алғанда орталықтан солға қарай жылжыды деп есептеледі; партияның қолдаушылары үкімет жүргізген құрылымдық өзгерістер жаңғыру үшін қажет деген пікірге көбінесе келісті. Кейін, 1970 жылдары, түрік қоғамында кемализмге қарсы кең тараған көзқарас пен одан бас тарту нәтижесінде CHP партиялық бағдарламасына түбегейлі және солшыл бағытталған өзгерістер енгізді, оның ішінде "демократиялық солшылдық" деп аталған бағдарламалар да болды. ХХІ ғасырдың басында көптеген кемалистер (CHP ішінде де, сыртында да) бастапқы алты принципке сеніп, ал басқалары кемализмнің мемлекеттік бағыттылығын сынап, оны азайтуға тырысты. Мысалы, 2016 жылы Түркияның Әділет министрі Махмут Эсат Бозкурт кейбір кемалистік саясатты Бенито Муссолинидің итальяндық фашизмімен теңестірді. "Кемализм" терминін саяси дискурстың сипаттамалық термині ретінде қолдану жиі Бозкурт, Ахмет Чеват Эмре және саясаткер Якуп Кадри Караосманоглумен байланыстырылады. Соңғысы 1929 жылдың 28 маусымында "түрік жаңартылуының негізгі принциптері мен құндылықтарынан" тұратын идеологияны білдіру үшін осы терминді қолданды.

Кемализмнің сыртқы түсіндірмелері

1920-1930 жылдары Түркияның ішкі өзгерістері және идеологиялық және саяси қағидалардың Кемалистік жүйесінің эволюциясы Германияда, Францияда, Ұлыбританияда, АҚШ-та және одан да алыс, шығыс елдерінде жақыннан бақыланды. Соңғы жылдары Кемализмнің трансұлттық тарихына ғалымдардың қызығушылығы артып келеді. Кейбір ғалымдар Болгария, Кипр, Албания, Югославия және Египеттегі соғыстар аралық кезеңге назар аударды, Кемализмнің практикалық құрал ретінде қалай таралып, бүкіл әлемдік қозғалысқа айналғанын және оның бүгінгі күнге дейін сезіліп келе жатқан әсерін көрсетті. Басқа ғалымдар Ататүрктің реформаларының және оның бейнесінің Израиль құрылғанға дейін британдық басқарудағы Палестинадағы еврей қауымына тигізген әсерін зерттеді, ал кейбіреулері Мұстафа Кемал мен оның жаңғырту жобасының Парсы, Ауғанстан, Қытай, Үндістан және мұсылман әлемінің басқа да аймақтарына тигізген ықпалын бағалау үшін шығысқа сапарлады. Бұл зерттеулерде Кемализмге қатысты көзқарастар көбінесе оң пікірлермен сипатталса да, оның эволюциясы мен идеологиялық жоба ретінде қабылдануына қатысты сыни тұжырымдар аз. Большевиктер Кемалистерді Ұлыбритания империясы бастаған батыстың империализміне қарсы одақтас деп есептеді, бірақ гректердің Анатолияда Ресеймен шектесетін "Ұлы армян-византиялық мемлекетін" құруы мүмкін деп қорқыды. Кеңес басшылығы Түркиядағы коммунистерге қарсы наразылықты ортақ дұшпанға қарсы бірігу үшін елемеді. 1920 жылдардағы немістер де Кемализмге қызығушылық танытты. Орталық державалардың мүшесінің азаттық соғысын жүргізгені неміс қоғамына әсер етті. Нацистер Кемалистік Түркияны "геноцидтен кейінгі жұмақ" деп қарады және оны үлгі алуға лайық деп есептеді. Нацистер жиі нацизм мен Кемализмнің өте ұқсас екенін айтты. 1933 жылы нацистер Кемалистік Түркияны ашық түрде мақұлдады. Гитлер Мұстафа Кемалды "қараңғыдағы жұлдыз" деп сипаттады. Тарихшы Шүкру Ханиоғлу Кемализмді "түрік ұлтшылдығының ғылыми тұрғыдан негізделген нұсқасы" деп сипаттайды. Ол Америка және Франция революцияларының ағартушылық идеяларына, 19 ғасырдың позитивизмі мен республикалық идеологиясына сүйенді. Ол Ататүрктің төңірегінде біріккен, ағартушы автократ ретінде билік құрған және Фридрих Ұлы мен Екатерина Ұлы стиліндегі артта қалған қоғамға жоғарыдан төменге өзгерістер енгізген.

In the 1920s and 1930s, Turkey's domestic transformations and the evolution of the Kemalist system of ideological and political principles were closely observed in Germany, France, Britain, the US, and beyond, including several nations farther East. In recent years, scholarly interest in the transnational history of Kemalism has expanded. Some scholars have focused on the interwar period in Bulgaria, Cyprus, Albania, Yugoslavia, and Egypt to reveal how, as a practical tool, Kemalism was relocated as a global movement, whose influence is still felt today. Some scholars have examined the impact of Atatürk's reforms and his image on the Jewish community in British ruled Palestine before the establishment of Israel, some went farther East—to Persia, Afghanistan, China, India, and other parts of the Muslim world—to assess the influence wielded by Mustafa Kemal and his modernization project. These works explore perceptions of Kemalism that are mostly positive in their respective countries providing few critical insights into Kemalism's evolution and its reception as an ideological project. The Bolsheviks regarded Kemalists as an ally against the Western imperialism led by British Empire but feared that the Greeks could establish a "Great Armenian Byzantine state" in Anatolia, which would border Russia. The intolerance against communists in Turkey was overlooked by the Soviet leadership to unite against the common enemy. The Germans of 1920s were similarly intrigued by Kemalism. That a member of the Central Powers fought a war of liberation impressed the German society. The Nazis viewed Kemalist Turkey as a "postgenocidal paradise" worthy of emulation. Nazis often stated that Nazism and Kemalism were very similar. In 1933, Nazis openly admired Kemalist Turkey. Hitler described Mustafa Kemal as the "star in the darkness". Historian Şükrü Hanioğlu describes Kemalism as "scientifically sanctioned version of Turkish nationalism." It drew upon the Enlightenement ideas of the American and French revolutions, 19th century positivism and republicanism. It is centered around Atatürk, who reigned as an enlightened autocrat and brought top down changes to a backwater society, in the style of Friedrich the Great and Catherine the Great.