Кіріспе
Моғол кезеңіндегі қолжазба миниатюралардағы Оңтүстік Азия суреті – Моғол суреті, кітап иллюстрациялары түрінде немесе альбомдарда (муракка) сақталатын жеке туындылар ретінде миниатюралармен шектелген қағаздағы Оңтүстік Азия стиліндегі сурет өнері. Бұл стиль парсы миниатюралық суреттерінен (өзінің бастауын қытай өнерінен алған) пайда болды және 16-18 ғасырлардағы Моғол империясы сарайында дамыды. Суреттерде шайқастар, аңыздар, аң аулау сахналары, жабайы табиғат, патшалар өмірі, мифология және тағы басқа да тақырыптар жиі бейнеленген. Моғол императорлары мұсылман болғандықтан, олар ислам дінін субконтинентте бекітіп, мұсылмандық (әсіресе парсы) өнер мен мәдениетін, сондай-ақ сенімді таратуға үлкен үлес қосты. Моғол суреті парсы миниатюраларына қарағанда реалистік портреттерге көбірек мән берді. Жануарлар мен өсімдіктер альбомдарға арналған көптеген миниатюралардың негізгі тақырыбы болды және олар шынайырақ бейнеленді. Парсы әдебиетінің көптеген классикалық туындыларымен қатар, үнді әдебиеті де суреттелді. Алайда, Бабур бастаған Моғол императорларының естеліктер мен күнделіктер жазуға құштарлығы, ресми тарихтардың «Падшахнама» жанры сияқты, ең әсем безендірілген мәтіндерді жасауға мүмкіндік берді. Суреттерде портреттер, сарайдағы оқиғалар мен көріністер, жабайы табиғат, аң аулау сахналары және шайқастар бейнеленген. Парсы дәстүріндегі орталық суретті шеңгерген бай сәндік жиектер (осы суреттерде көбінесе қиылып көрсетілген) сақталды, сондай-ақ парсылық конвенцияның биік көзқарасы да қолданылды. Моғол сурет салу стилі кейіннен басқа үнді сарайларына – мұсылман, индуист және кейінірек сикх сарайларына тарады және индуисттік тақырыптарды бейнелеу үшін жиі пайдаланылды. Бұл көбінесе Солтүстік Үндістанда болды. Бұл сарайларда көптеген аймақтық стильдер дамыды, олар көбінесе батылрақ, бірақ аз өңделген болып көрінеді. Олар көбінесе «моғолдан кейінгі», «моғолдың ішкі» немесе «аймақтық моғол» деп аталады. Шет елдік парсы және жергілікті үнді элементтерінің қосылуы – бұл бұрынғы Дели сұлтандығының бастамасымен шетелдік мәдениеттің басқа да салаларын қолдаудың жалғасы болды және Газнавилер сияқты Орталық Азияның әртүрлі династиялары арқылы субконтинентке әкелінді.
Mughal painting is a South Asian style of painting on paper confined to miniatures either as book illustrations or as single works to be kept in albums (muraqqa), originating from the territory of the Mughal Empire in the Indian subcontinent. It emerged from Persian miniature painting (itself partly of Chinese origin) and developed in the court of the Mughal Empire of the 16th to 18th centuries. Battles, legendary stories, hunting scenes, wildlife, royal life, mythology, as well as other subjects have all been frequently depicted in paintings. The Mughal emperors were Muslims and they are credited with consolidating Islam in the subcontinent, and spreading Muslim (and particularly Persian) arts and culture as well as the faith. Mughal painting immediately took a much greater interest in realistic portraiture than was typical of Persian miniatures. Animals and plants were the main subject of many miniatures for albums, and were more realistically depicted. Although many classic works of Persian literature continued to be illustrated, as well as Indian literature, the taste of the Mughal emperors for writing memoirs or diaries, begun by Babur, provided some of the most lavishly decorated texts, such as the Padshahnama genre of official histories. Subjects are rich in variety and include portraits, events and scenes from court life, wild life and hunting scenes, and illustrations of battles. The Persian tradition of richly decorated borders framing the central image (mostly trimmed in the images shown here) was continued, as was a modified form of the Persian convention of an elevated viewpoint. The Mughal painting style later spread to other Indian courts, both Muslim and Hindu, and later Sikh, and was often used to depict Hindu subjects. This was mostly in northern India. It developed many regional styles in these courts, tending to become bolder but less refined. These are often described as "post Mughal", "sub Mughal" or "provincial Mughal". The mingling of foreign Persian and indigenous Indian elements was a continuation of the patronage of other aspects of foreign culture as initiated by the earlier Delhi Sultanate, and the introduction of it into the subcontinent by various central Asian dynasties such as the Ghaznavids.
Портреттер
Могол стилі ертеден-ақ, әдеттегідей, батыс гравюраларының әсерінен, Могол сарайында қолжетімді болған реалистік портреттердің күшті белгісін жасады. Бұл перс миниатюраларында да, бұрынғы үнді суреттерінде де кездеспеген еді. Портреттердегі поза сирек өзгертілді: бас қатаң профильде бейнеленген, ал дененің қалған бөлігі көрерменге қарай жартылай бұрылған. Ұзақ уақыт бойы портреттер көбінесе еркектерді бейнелейтін, олармен бірге жалпыланған қызметші әйелдер немесе кәнизақтар суреттелген; бірақ портреттерде әйелдердің бейнеленуі туралы ғылыми пікірталас бар. Кейбір ғалымдар Джаханара Бегум мен Мүмтаз Махал сияқты тұлғалардың белгілі суреттері жоқ деп санайды, ал басқалары, мысалы, Дара Шикох альбомынан немесе Фриер галереясының айна портретінен алынған миниатюраларды осы танымал әйелдерге жатқызады. Риза Аббаси стиліндегі бір ғана идеалданған бейне аз танымал болды, бірақ сарайдағы ғашықтардың көріністері кейінірек танымал болды. Сондай-ақ, мұсылман немесе индус болсын, әсіресе қасиетті адамдарды бейнелейтін жанрлық көріністердің суреттері де кең таралды. Әмір Темірдің қазір шашырап кеткен альбомында өзінің зор сарайындағы тұлғалардың суреттері толыққанды жиналған, оның практикалық мақсаты болды; тарихшылардың мәліметінше, ол кеңесшілерімен кездесулер мен басқа да мәселелерді талқылау кезінде оны пайдаланған, талқыланған адамдардың кім екенін есіне түсіру үшін. Олардың көптегені, ортағасырлық еуропалық киелілердің бейнелері сияқты, оларды анықтауға көмектесетін заттармен байланысты болды, бірақ басқа жағдайда тұлғалар қара фонда тұрды. Әмір Темірдің көптеген сапалы портреттері бар, бірақ оның ізбасарлары Жахангир мен Шах Жахан тұсында билеушінің портреті үнді миниатюралық суретінде жетекші тақырып ретінде қалыптасты, ол Үндістанның мұсылман және индус хан сарайларына тарады. XVII ғасырдан бастап, көбінесе билеушілердің атқа мінген портреттері батыстан алынған тағы бір танымал мотив болды. Тағы бір жаңа бейнелеу түрі Жархоха Даршанды ("балконнан көрініс/ғибадат") көрсетті, яғни императордың сарайға немесе халыққа ашық көрсетілуі, ол Әмір Темір, Жахангир және Шах Жахан тұсында күнделікті рәсімге айналды, бірақ кейіннен Әуренгзебтің исламдық емес деп танығандықтан тоқтатылды. Бұл көріністерде император жоғарыда, балкон немесе терезеде, төмендегі сарай қызметкерлерінің қалың тобымен, кейде көптеген портреттермен бірге бейнеленген. Бұл императорларға берілген үлкен нимбтер сияқты, иконография кейінгі Моғолдардың жер бетіндегі Алланың өкілі ретінде бейнелеуге ұмтылысын немесе тіпті құдайлық мәртебеге ие болуын көрсетеді. Басқа суреттерде патшалық билік алған императордың кездесулер өткізгені, қонақтарды қабылдағаны немесе дурбарда, яғни ресми кеңесте болғаны бейнеленген. Бұл және аңшылық көріністеріне енгізілген патшалық портреттер кейіннен Раджпут суретінде және басқа пост-моғол стильдерінде өте танымал болды. Тағы бір танымал тақырып - жануарлар мен өсімдіктерді, негізінен гүлдерді реалистік зерттеу; Бабурнама мәтінінде осындай тақырыптардың көптеген сипаттамалары бар, олар Әмір Темірге жасалған көшірмелерде суреттелген. Бұл тақырыптарда мамандандырылған суретшілер де болды, соның ішінде Устад Мансур. Мило С. Бич "Могол натурализмі тым жоғары бағаланған. Алғашқы жануарлар бейнелері жаңа, инновациялық байқаулардан гөрі бір тақырыптың әртүрлі нұсқаларынан тұрады" деп мәлімдейді. Ол қытай коллекционерлері жоғары бағаламаған сияқты, қағаз беттеріндегі қытай жануарлар суреттерінен едәуір қарыздар көріп, Үндістанға жеткенін айтады.
Суретті кітаптар
Стильдің қалыптасу кезеңінде, Акбар тұсында, императорлық шеберхана парсы тіліндегі белгілі кітаптардың көптеген суреттелген көшірмелерін жасады. Олардың бірі, шамамен 1550 жылдарға қарайтын және қазір Кливленд өнер мұражайында сақталатын «Тутинама» еді, онда 250-ге жуық қарапайым және кішкентай миниатюралар бар, көбісі небары бірнеше суреттен тұрды. Ал, Акбардың «Хамзанамасы» әдеттегі қағаздан гөрі тығыз тоқылған мақтадан жасалған, едәуір үлкен беттерге ие болды, ал суреттер көбінесе көптеген адамдармен толтырылған. Бұл туынды «көңілді романтикалық эпизодтардың, қауіпті оқиғалардың, қиыннан құтылулардың және зорлық-зомбылық әрекеттерінің үздіксіз тізбегі» болды, ол Мұхаммедтің туысының өмірін баяндайды делінеді. Акбардың қолжазбасында барлығы шамамен 1400 миниатюра болды, әрбір бет ашылғанда бір-бір суреттен, ал тиісті мәтін беттің артында жазылған, император әрбір суретті қарағанда оқылып беру үшін. Бұл ауқымды жоба 1560 жылдардың көп бөлігін, тіпті одан да көп уақытты алды. Осы және тағы бірнеше ерте туындылар шамамен 1580 жылға қарай біртұтас моғол шеберханасы стилінің қалыптасуына ықпал етті. Басқа да ірі жобаларға моғол әулетінің өмірбаяндары мен естеліктері кірді. Әулеттің негізін қалаушы Бабур өзінің естеліктерін жазды, оны немересі Акбар парсы тіліне аударды, «Бабурнама» (1589) деп атады, содан кейін әрқайсысында 183-ке дейін миниатюра бар төрт көркем безенділген данасын жасады. «Акбарнама» – Акбардың өзі тапсырыс берген өмірбаяны немесе жылнамасы, ол көптеген нұсқаларда жарық көрді. Бұл дәстүр Жахангирдің «Тузк е Жахангири» (немесе «Жахангирнама») автобиографиясымен және Шах Жаханның «Падшахнама» деп аталатын мадақтау өмірбаянымен жалғасты. Бұл шамамен 1650 жылы үлкен суреттелген императорлық өмірбаяндар дәуірін аяқтады. Акбар өзінің алыс атасы Тимурдың өмірбаяны жазылған «Зафарнаманың» көшірмесін жасауға бұйырды, бірақ ол әпкесіне әкесі Хумаюнның өмірбаянын жазуды тапсырғанмен, суреттелген қолжазба сақталмаған. Парсы поэзиясының классикалық томдарында әдетте азырақ миниатюралар, көбінесе жиырмаға жуық болды, бірақ олардың сапасы көбінесе жоғары болды. Акбар индуистік эпикалық поэзияны парсы тіліне аударды және суреттелген нұсқаларын жасады. «Размнама», парсы тіліндегі «Махабхаратаның» 1585 және 1617 жылдар аралығындағы төрт данасы белгілі. Акбардың «Рамаянаның» парсы тіліндегі нұсқасының кем дегенде бір данасы болды.
Шығу тегі
Моғол сарайының суреттері, аймақтық сарайлар мен қалаларда жасалған Моғол стилінен өзгеше, жергілікті мұсылман емес сурет өнерінің дәстүрлерінен аз нәрсе алды. Бұл индуист және джайни, ал бұрын буддалық суреттер болған, және олардың барлығы діни сипатта болды. Олар негізінен мәтіндерге қосымша салыстырмалы түрде кішкентай иллюстрациялар түрінде, сондай-ақ қабырға суреттері, матадағы халықтық стильдегі суреттерде кездесетін, әсіресе индуист эпостарын және басқа да әңгімелерді орындаушы саяхатшы шеберлер көрсету үшін жасалған орамалдарда болды; осындай ерте мысалдардың өте аз саны сақталған. 9-17 ғасырлар аралығында Альчи монастыры мен Цапарангтағы қабырға суреттерінде көрініс тапқан, жанды Кашмир қабырға суреттерінің дәстүрі гүлденді: Акбар бірқатар Кашмир суретшілерін жұмысқа алды және олардың өнерінің ықпалын Моғол туындыларында, мысалы, Хамзанамада көруге болады. Моғол суреттері кейде діни тұлғаларды бейнелесе де, "көбінесе толыққанды дінсіз" болды. Реализм, әсіресе адамдар мен жануарлардың портреттерінде, парсы суреттерінен де, тіпті үнді дәстүрлерінен де гөрі маңызды мақсат болды. Моғол шапқыншылығы кезінде дәстүр парсы стиліне тән жоғарыдан қарау бұрышын тастап, жануарлар мен өсімдіктерді бейнелеуде реалистік стильді қабылдады. Династияның негізін қалаушы Бабурдың билігінен ешқандай миниатюра сақталған жоқ, сондай-ақ ол өзінің естеліктерінде, Бабурнамада оларды жасауға тапсырыс бергенін айтпайды. Оның ұрпақтары, әсіресе Акбар, Бабурдың Үндістанға басып кірген кезде кездестірген көптеген жаңа жануарлардың портреттерімен оның көшірмелерін суреттеді, олар туралы егжей-тегжейлі сипаттамалар берілген. Дегенмен, сақталған иллюстрациясыз қолжазбалардың кейбіреуі оның тапсырысымен жасалған болуы мүмкін, және ол бірнеше белгілі бұрынғы парсы шеберлерінің стиліне түсініктеме береді. Кейбір ескі суреттелген қолжазбаларда оның мөрі бар; Моғолдар Тимурға дейінгі ұзақ тарихтан шыққан және парсы мәдениетіне толыққанды сіңісіп, әдебиет пен өнерді қолдауды күткен. Моғол мектебінің стилі сарайлық шеберханада дамыды. Білім негізінен отбасылық және шәкірттік қарым-қатынастар арқылы, сондай-ақ бір жұмыстың үстінде бірнеше суретшілерді біріктіретін бірлескен қолжазба өндірісі жүйесі арқылы берілді. Кейбір жағдайларда аға суретшілер иллюстрациялардың контурын салып беретін, ал кіші суретшілер әдетте түстерді жағар еді, әсіресе фондық аймақтарға. Суретшілердің есімдері көрсетілмеген жағдайларда Императорлық Моғол суреттерін нақты суретшілерге дейін анықтау өте қиын. Хумаюн тұсында басталғаннан кейін, Моғол суретінің өркендеген кезеңі келесі үш билік кезінде болды: Акбар, Джахангир және Шах Джахан, олардың билігі арасында бір ғасырдан астам уақытты қамтыды.
Хумаюн (1530-1540 және 1555-1556)
Екінші моғол императоры Хумаюн Персияның Тахмасп I шаһының Сафавид сарайында Тәбризде сүргінде болғанда, парсы миниатюралық сурет өнерімен танысты және кем дегенде бір жұмысты сол жерде (немесе Кабулде) тапсырыс берді – қазір Британ мұражайында сақталатын Тимур әулетінің ұлдарының ерекше үлкен матадағы суреті. Бұл бастапқыда ұлдарымен бірге түсірілген топтық сурет болатын, бірақ келесі ғасырда Джахангир оған қайтыс болған ата-бабаларын қосып, династиялық топқа айналдырды. Лондон суретінен басқа, ол өзін отбасы мүшелерімен бірге бейнелейтін кем дегенде екі миниатюраны да тапсырыс берді.
Ақбар (ж. 1556 1605)
Хумаюнның ұлы Акбардың (1556–1605 жылдары билеген) тұсында императорлық сарай, үлкен Моғол империясын басқару және әкімшілік билікті жүзеге асыру орталығы болғаннан бөлек, мәдени өркендеу орталығына да айналды. Акбар әкесінен қалған кітапхананы және сарай суретшілерінің шеберханасын кеңейтіп, оның туындыларына жеке назар бөлді. Ол жастығында Абд әс-Самадтан сурет салуды оқыған, бірақ осы оқудың қаншалықты терең болғаны белгісіз. 1560 және 1566 жылдар аралығында қазір Кливленд өнер мұражайында сақталатын «Тұтқыр туралы әңгімелер» («Тутинама») суреттелді, ол «императорлық моғол стилінің стильдік элементтері қалыптасу кезеңінде» көрсеткен. Сағдидің шедевр туындысы «Гулистан» 1582 жылы Фатепур Сикриде, ал 1585 жылы «Дараб Нама» жасылды. Низаминың «Хамсасы» (Британ кітапханасы, Or. 12208) 1590 жылдары, ал Жамидің «Бахаристан» туындысы 1595 жылы Лахорда жасалды. Моғол стиліндегі суреттер индуистік сарайларға тараған кезде, суреттелген мәтіндерге индуистік эпостар, оның ішінде «Рамаяна» мен «Махабхарата», жануарлар туралы аңыздар, жеке портреттер және сан алуан тақырыптардағы суреттер кірді. Осы кезеңде моғол стилі реализм мен натурализм элементтерімен одан әрі жетілді. 1570–1585 жылдар аралығында Акбар жүзден астам суретшіні моғол стилінде сурет салумен айналысуға шақырды. Акбардың билеуі Моғол империясында мерекелік атмосфераны қалыптастырды. Осы жаңа кезеңде Акбар суретшілерді әсемдікке ұмтылуға және өркендеген империяның сезімін тудыру үшін филдер сияқты ұлы символдарды туындыларына енгізуге ынталандырды. Осы жаңа көзқарасқа сәйкес, Акбар халқына бұрынғы заманнан есте қалғандарын жазып, сақтап қалуға шақырды, осылайша басқалар Моғол империясының ұлылығын еске ала алады.
Жахангир (16051625)
Жахангирдің көркемдік бейімі болған, оның тұсында моғол сурет өнері одан әрі дамыды. Суреттемелердегі сызықтар жіңішкеріп, түстер ашықталды. Жахангир еуропалық сурет өнеріне де терең ықпалтанды. Ол билік құрған кезінде Англия королімен тікелей байланысқа түсті және оған король мен королеваның портреттері қоса алғанда, майлы суреттер сыйға алды. Ол өз сарай суретшілерінен дәстүрлі миниатюраларда қолданылатын жазық, көп қабатты стильден айырмашылығы, еуропалық суретшілер ұнататын бір тұсқа шоғырланған перспективаны пайдалануды талап етті. Ол әсіресе өзінің өмірінен көріністер, жеке портреттер, құстар, гүлдер мен жануарлардың зерттеулерін бейнелеуді ынталандырды. Жахангирдің өмірінде жазылған «Тузк-и Жахангири» (немесе Жахангирнама) – Жахангирдің билік етуінің автобиографиясы. Онда қасиетті адам мен жолбарыстың кездесуі, құмырсқалардың шайқасы сияқты ерекше тақырыптарды қамтитын бірнеше суреттер бар. Жахангирдің тұсында жасалған моғол суреттері натурализм бағытын жалғастырды және дәстүрлі индуизмнен гөрі парсы стильдері мен сюжеттерінің қайта жандануына ұшырады. Бұл кезең ең гүлденген кезең деп есептелсе де, сол кездегі суретшілерден сарайдағы өмірді ұйымдасқан және біртұтас түрде бейнелеу күтілді. Сондықтан оның билігінде жасалған көптеген туындылар императорға бағытталған және оның билігін нығайтуға көмектесті. Бұл өнердің мақсаты – моғолдардың идеалды билеуші және мемлекет туралы көзқарасын бейнелеу болды.
Кейінгі суреттері
Аурангзеб (1658–1707) ешқашан сурет салуға ынталы демеуші болған емес, көбінесе діни себептерге байланысты, және 1668 жыл шамасында сарайдың әсемдігі мен рәсімдерінен қол үзді, содан кейін ол енді сурет салуға тапсырыс бермеді. 1681 жылдан бастап ол Декан сұлтандықтарын жаулау үшін Деканға көшті және солтүстікке қайтып оралмады. Моғол суреттері сақталып қалды, бірақ төмендеу басталды. Дегенмен, кейбір дереккөздер Аурангзеб үшін жасалған бірнеше ең жақсы моғол суреттерінің бар екенін айтады, олар оның шеберханаларды жабуға асығыс екеніне сеніп, оның қадірін арттыру үшін тырысқан. Мұхаммед Шах "Рангела" (1719–1748) билігінде қысқа қайта жандану болды, бірақ Шах Алам II (1759–1806) кезінде моғол сурет өнері өз мәртебесін жоғалтты. Осы кезде Үнді суретшілігінің басқа да мектептері дамыды, оның ішінде Раджпут патшалықтарының сарайларында Раджпут суретшілігі және Британдық Шығыс Үндістан компаниясы басқарған қалаларда Батыс ықпалындағы компания стилі пайда болды. Кейінгі моғол стилінде Батыс ықпалымен перспектива мен тереңдік көбінесе күшейтілген. Көптеген мұражайларда коллекциялар бар, олардың ішінде Лондондағы Виктория және Альберт мұражайындағы коллекция ерекше түрде ірі.