Кіріспе

Тіл біліміндегі тұжырым

Тіл білімінде ерекшелік – тіл ішінде бір дыбысты екіншісінен ажырататын фонологиялық құрылымның ең негізгі бірлігі. Мысалы, [voice] белгісі екі ерін дауысты дыбысын ажыратады: [p] және [b]. Ерекшеліктерді анықтау және ерекшелік жүйелеріне құрудың көптеген әртүрлі тәсілдері бар: кейбіреулері тек бір тілмен ғана айналысады, ал басқалары барлық тілдерге қолданылу үшін жасалған. Ерекшеліктер олар сипаттайтын сегменттердің табиғи кластарына сәйкес санаттарға топтастырылады: негізгі класс ерекшеліктері, көмекейлік ерекшеліктері, артикуляциялық ерекшеліктері және орналасу ерекшеліктері. Бұл ерекшелік санаттары өз кезегінде сөзбен келісетін сегменттердің фонетикалық қасиеттеріне сүйене отырып, нақтыланады. 1950 жылдары ерекшеліктердің фонологиялық талдауы басталғаннан бері, ерекшеліктер дәстүрлі түрде сегменттің сипатталғандығын көрсету үшін екілік мәндермен белгіленеді; оң мән, [+], ерекшеліктің болуын білдіреді, ал теріс мән, [−], оның жоқтығын көрсетеді. Сонымен қатар, фонема белгілі бір ерекшелік бойынша белгісіз болуы мүмкін. Кейбір фонемалардың тілдерге қарай әртүрлі ерекшеліктері болуы мүмкін. Мысалы, [h] дыбысы басқа дауыссыздармен қарым-қатынасына байланысты белгілі бір тілде үздіксіз дыбыс ретінде жіктелуі мүмкін немесе жіктелмеуі мүмкін. 1941 жылы Якобсон алғашқы ерекшелік теориясын жасағаннан кейін, ерекшеліктердің екілік екендігі және осы екілік теория 1968 жылы Чомский мен Галледің «Ағылшын тілінің дыбыс үлгісі» еңбегінде ресми түрде қабылданды. Якобсон екілік тәсілді фонема тізімін қысқартудың ең жақсы жолы деп қарастырды және фонологиялық қарама-қарсылықтар табиғатынан екілік болып табылады. Соңғы кездерде ерекшеліктер теориясының дамуында фонологтар бір мәнді ерекшеліктердің бар екендігін ұсынды. Бұл ерекшеліктер, унивалентті немесе привативті ерекшеліктер деп аталады, тек осы ерекшеліктерге ие деп есептелетін сегменттер кластарын ғана сипаттай алады, ал оларсыз кластарды емес.

Тізім

Бұл бөлім тіл біліміндегі ерекше белгілерді тізімдейді және сипаттайды.

Үлкен сынып

Негізгі белгілер: Дыбыстардың негізгі кластарын көрсететін белгілер. [+/− буындық] Буындық сегменттер буынның ядросы ретінде жұмыс істей алады, ал олардың қарсылықтары [−буындық] сегменттер мұндай мүмкіндікке ие емес. Буындық консонанттардан басқа жағдайларда [+буындық] барлық дауыстыларды, ал [−буындық] барлық консонанттарды (жамылғыштарды қоса) белгілейді. [+/− консонанттық] Консонанттық сегменттер дауыстық жолда естілетін тартылыс арқылы жасалады, мысалы, кедергілер, мұрындықтар, сұйық дыбыстар және дірілдер. Дауыстылар, жамылғыштар және көмекейлік сегменттер консонанттық емес. [+/− жуықтау] Жуықтау сегменттеріне дауыстылар, жамылғыштар және сұйық дыбыстар кіреді, ал мұрындықтар мен кедергілер кірмейді. [+/− сонантты] Ерекше белгілер мақал-мәтелдерді басқа тілдік түрлерден, мысалы, ұрандардан, клишелер мен афоризмдерден ажырату үшін де қолданылған. Табиғи тілді өңдеуде (NLP) ұқсас белгі жүйелері де қолданылады. Мысалы, сөздердің сөз табын анықтау сөздерді категорияларға бөледі. Бұларға зат есім мен етістік сияқты "негізгі" категориялар, сондай-ақ сан, көпше түр, уақыт және басқа өлшемдер кіреді. Кейбір есте сақтау құралдары сөз табын анықтау белгілерін бірнеше белгілерді біріктіреді, мысалы, жекеше зат есім үшін "NN", көпше зат есім үшін "NNS", көпше меншік зат есім үшін "NNS$" (Браун корпусына қараңыз). Басқалары белгілерді нақтырақ бөліп, тіпті оларды Мәтіндік кодтау бастамасының белгілері сияқты белгілер арқылы ресмилендіреді. Қазіргі заманғы статистикалық NLP көптеген белгілердің векторларын қолданады, бірақ олардың көпшілігі мұнда сипатталған мағынада ресми түрде "ерекше" емес.