Кіріспе
Мисамис Ориентал, Филиппин Жасан муниципалитеті, ресми түрде Жасан муниципалитеті () - Филиппиннің Мисамис Ориентал провинциясындағы 2-ші сыныптағы муниципалитет. 2020 жылғы санақ бойынша халқы 57 055 адамды құрайды. Бұл муниципалитет Кагаян-де-Оро қаласының орталығынан шамамен шығысқа қарай орналасқан. Вильянуэва, Клауерия және Балингасаг муниципалитеттерімен шектеседі, ал Макаджалар шығанағы батысында жатыр. Жері көбінесе тасты болғанымен, өнімді өсімдіктер мен Кабулиг, Думагоок және Мандангсияо сияқты маңызды өзендерін сақтап, қолдау көрсете алады.
Jasaan, officially the Municipality of Jasaan (; ), is a 2nd class municipality in the province of Misamis Oriental, Philippines. According to the 2020 census, it has a population of 57,055 people. It is approximately east of the capital city of Cagayan de Oro. It borders on the municipalities of Villanueva, Claveria and Balingasag, while Macajalar Bay is to the west. Although its land is mostly rocky, it is able to maintain and support its lush vegetation and its main rivers, Cabulig, Dumagooc and Mandangisiao.
Этимология
Жасанды испан миссионері атаған. Ол, қазіргі Кота, Аплаядағы Сапонг бұлағында (бәлкім, Хигаон тайпасынан) болосын кеңейтіп жатқан жергілікті тұрғынға кез боп, одан осы жердің атын сұраған. Жергілікті тұрғын "Ag hasaa" деп жауап берген, яғни "Мен болоымды кеңейтіп жатырмын" деген мағынада. Миссионер бұл жауапты дұрыс деп түсініп, жерді "Ag hasaa" деп атаған. Оған осы сөзді айту қиын болғандықтан, "Хасан" деп атады. Содан кейін ол "Жасан" деп өзгертілді.
Тарих
1830 жылы Жасан миссиясы Кагаян-де-Ородан тәуелсіз құрылды, оның билігі мен діни уағыздауы Букиднон провинциясының Сумилао, Либона және Малитбог қалаларына дейін жетті. Жаңа приходтың өркениет орталығы және алғашқы шіркеуі "Даанглусондта" орналасқан, қазіргі Апляя, Жасан ауданында, онда ескі кота (күзет мұнарасы) әлі де сақталған. Алайда, 1970 жылдары ұлттық тас жол салу үшін бұл кота бастапқы орнынан бірнеше метрге жылжытылды. Сол кезде Жасан приходының діни қызметкері – Грегорио Параче әке (S. J.) болды (432 Солтүстік Минданаоның жергілікті тарихы, отец Франсиско Деметрио, S. J.). Кейін иезуиттер қазіргі Жасанның Пәк Тұжырымдама шіркеуі орналасқан жерге Nuestra Señora de Immaculada Concepcion шіркеуін салды. Шіркеудің бастапқы фасады бірнеше рет қайта жөндеуден өткеннен кейін өзгертілді. Адамдарға арналған кеңірек орын жасау үшін шіркеудің бастапқы алтарі артқа жылжытылды, ал сакристия жанына көшірілді. Шіркеу Ұлттық мәдениет және өнер жөніндегі комиссия (NCCA) тізімінде Ұлттық мәдени құндылық ретінде сақталған. Жасанның 1840 жылы Пәк Тұжырымдама приходы құрылған кезде муниципалитет болғанына сенімді. Жасандағы Пәк Тұжырымдама шіркеуінің ескі қоңырауларында (Сан-Агустин соборындағы бір қоңырауды қоспағанда, барлығы төртеу) сыртқы жиегінде: "Para El Pueblo de Jasaan 1860" деген жазу болған (шамамен), бұл испан үкіметі Жасанды қала ретінде мойындағанын көрсетеді. XX ғасырдың басында американдықтар келгеннен кейін, 1903 жылы ұлттық үкімет Жасанның мәртебесін муниципалитеттен бариоға (муниципионың испандық бөлімшесі) төмендетіп, оны Балингасаг муниципалитетіне қосты. 1903 жылғы Филиппин комиссиясының No. 960 заңына сәйкес, 1903 жылы бірнеше муниципалитеттер біріктірілді, себебі азаматтық үкімет оларға бақылау жасай алмады, филиппин констебюлярлары мен скауттары оларды қорғай алмады, ал америкалықтарға адал тұрғындар басқара алмады. Жасан тұрғындары өздерінің муниципалитетін қайта құруды талап етті. Нәтижесінде, 1948 жылдың 18 тамызында президент Эльпидио Кириноның No. 165 жарлығымен Жасанға муниципалдық мәртебе қайта берілді. Сол жылдың 10 қарашасында Жасан муниципалитет ретінде қайта ашылды, және тағайындалған муниципалды лауазымды тұлғалар қызметке кірісті (Жасан жергілікті өкіметінің сайтынан). 1970 жылдардың басында электр желілері орнатылып, жолдар кеңейтілді. Убос ауданының басты көшесі бойында испан стиліндегі үйлер сақталған, бірақ олар 1980 жылдардың басында өрттен қирады.
Демография
2020 жылғы санақта Мисамис Ориентал облысының Жасан қаласының халқы 57 055 адамды құрады. 45 310 тұрғынының шамамен 20 пайызы қалалық орталықта тұрады. Халықтың көп бөлігі 1800 жылдардың ортасында осы жерге қоныс аударғандардың ұрпақтарынан тұрады. Олардың көпшілігі туысқандық байланыста және Jasaanon деп аталатын ерекше Себуа диалектісінде сөйлейді, сонымен қатар стандартты Себуа (Солтүстік Минданао диалектісі) және тагалог тілдерінде де сөйлей алады және түсінеді. Бұл муниципалитетте бинукид, субанен, хигаонн, хилигайнн, илокано және капампанган тілдері де әртүрлі деңгейде қолданылады.
Approximately 20 percent of its 45,310 inhabitants live in the urban center. The population is mostly composed of descendants of those who settled there in the mid 1800s. Most of them are related by consanguinity and they speak a unique Cebuano dialect called Jasaanon, but can speak and understand standard Cebuano (northern Mindanao variant) and Tagalog. Other languages varyingly spoken as well in the municipality include Binukid, Subanen, Higaonon, Hiligaynon, Ilocano and Kapampangan.
Экономика
Халықтың күнкөрісі кокос, мал және ірі қара малға тәуелді болды. Жүгері және көкөністер сияқты басқа ауыл шаруашылығы өнімдерінің көлемі шектеулі болды. Жұмыспен қамтуды негізінен мемлекеттік мектептер жүйесі, бірнеше ұлттық мемлекеттік органдар және жергілікті басқару бөлімі арқылы үкімет қамтамасыз етті. Сауда-саттық көбінесе Убос (қазіргі Төменгі Жасан) аумағындағы, қоғамдық базарға дейінгі учаскемен шектелді. 1960 жылдардың соңында электр қуатының келуімен Жасан қаласы өнеркәсіптік орталыққа айнала бастады. Resins Incorporated және Philippine Iron Construction and Marine Works (PICMW) компаниялары Төменгі Жасанның бір бөлігі болып табылатын Нахалинан ауылында өндіріс орындарын ашты. 1970 жылдары Лус Банзон ауылында тағы бір өнеркәсіптік кәсіпорын – Pilipinas Kao құрылды. Аплаяда Ұлттық энергетикалық корпорацияның ірі станциясы салынды. 1970 жылдары Солтүстік Минданаоның барлық аймағын қамтитын ұлттық тас жолдың жабылуы және кеңейтілуі Жасан муниципалитетіндегі тік инфрақұрылымды жақсартты. Жаңа мыңжылдық басында Жасан бірте-бірте демалыс орнына айналды. Кәсіпкерлер оның мол көктем суының артықшылықтарын пайдаланды. Қаланың көршілес аймақтардан туристерді тартатын көктемдердегі демалыс орындары бар.
Туризм
Қалада бірнеше су демалыс орындары салынды. Сан-Исидродағы Сагпулон сарқырамасы туристерді тартатын орын. Коралестен Напапонг бұлағы да қызығушылық тудырады. Жасанның жергілікті туризм басқармасы осы аймақты табиғи тартымдылығын сақтау үшін күтіп бағдарлайды. Теңізді қорғау аймағы Агутаян аралының ақ құмды жағалауларының суларында, Бобунтуган жағалауынан бес шақырым қашықтықта орналасқан.
Мерекелер мен мерекелер
Жасандағы Рождество маусымы 2 ақпанда аяқталар еді, бұл күні Бала Исаның ғибадатханаға ұсынылуы және Қасиетті Мариямның тазаруы мерекесі тойланатын. Қаланың іс-шаралар күнтізбесі Рим-католик шіркеуінің күнтізбесімен байланысты болды. Құрбан айт мерекесінен кейін, жасанондықтар 5 мамырда екінші қалалық фиестаны тойлайтын, бұл күні Әулие Августинге құрмет көрсетілетін. Содан кейін, Барлық жан күніне дейін үзіліс болатын, сол күні жасанондықтар барлық жерден қайтыс болған туыстарының қабіріне барып, құрмет көрсететін. Одан кейін 8 желтоқсанда шіркеу фиестасы және Таза ұғымның мерекесі өтетін.
Любонг-любонг
1960 жылдары Жасанон халқы жаңа жылды тойлау рәсіміне ие болды. Бұл рәсім "лубонг лубонг" деп аталатын – ескі жылдың өлімін және жаңа жылдың тууын белгілейтін ғұрып еді. "Лубонг лубонг" ("лубонг" дегені жергілікті тілде "көму" деген мағынаны білдіреді) қала алаңында өткізілетін көрінеу жерлеу болды. Оқиға шала-жаншыл киім киген, бетіне маска таққан қарт кісінің қалалықтар мерекелік қарсы алу үшін жиналған зал айналасында баяу жүруімен басталды. Жаңа жылға кері санау кезінде, жыртылған киім киген қарт қараңғыда жоғалып кетті. Сол сәтте залдың ортасында пеленкеге оралған кішкентай сәби пайда болды, ал шіркеу қоңырауы ескі жылдың аяқталуын хабарлады. Қоңыраулардың үні жаңа жылды құттықтау үшін шіркеудің екі мұнарасындағы барлық қоңыраулардың бірге соғуына ауысты. Содан кейін Жасанон халқы шіркеудің басты есігіне жеткізілді, онда жерлеу тақтайы күтіп тұрды. Оның үстіне өткен жылдың табелісі қойылған адам жатқызылды, ал қара киім киген адам латын тілінде дұға оқып, адамдарды католик зиратының қақпасына дейін жерлеу шеруімен жетеледі. Рәсімді аяқтау үшін жерлеу тақтайы қақпа алдында қалдырылды.
Қала орталығы, poblacion
Жасан қаласының орталығы немесе poblacion – испандық католиктердің елді мекен моделінің – "бахо де лас кампанас" тұжырымдамасын көрнекті бейнелейді, онда адамдар шіркеудің жанында, қоңыраудың үні естілетін жерде тұрады. Бұрын Нуэстра Сеньора де ла Иммакулада Консепсьон шіркеуінің қоңырау мұнарасында қоңырау болған, оның үні Натубо төбелеріне дейін естілетін. Бұл қала орталығы бұрын үлкен бір poblacion болған, ол тоғыз пурокқа (кішкентай ауылдарға) бөлінген: Пурок Уно, Пурок Дос, Пурок Трес, Пурок Куатро, Пурок Пинко, Пурок Сейс, Пурок Сьете, Пурок Очо және Пурок Нуеве. 1960 жылдары бұл ауылдар Сига-Сига, Маусвагон және Мабулигон сияқты атауларды қабылдады. 1970 жылдардың басында, әскери жағдай енгізілген кезде, президент Фердинанд Маркос (президенттік жарлықтар арқылы) Филиппиннің негізгі саяси бірлігі ретінде барангайды белгіледі. Бұрын белгілі болған Орталық, содан кейін Жоғарғы Жасан және Төменгі Жасан болып екіге бөлінді. Жергілікті тұрғындар оларды Убос және Ибабау деп атады, бұл олардың еңістегі географиялық орналасуын көрсететін жергілікті атау: Убос – Төменгі, ал Ибабау – Жоғарғы. Poblacion екі барангайға бөлінгеніне қарамастан, ескі ауылдық идентификация – пуроктар – қазіргі Жасанда әлі де жиі қолданылады. Жасан қалалық алаңы – шіркеу мен мемлекеттік мүлік арасындағы шекараның жақсы мысалы. Алаңның ортасынан өтетін жол шекара сызығын белгілейді. Ғасырлар бойы салынған шіркеуге қараған бөлігі Рим-католик шіркеуіне, ал жолдың екінші жағындағы бөлігі Жасанның жергілікті әкімдігіне тиесілі.
Білім
Жасан католик мектебі (кейіннен Мария Безупречная академиясы, және соңғы кезде Жасанның Сент-Мария академиясы) 20-шы ғасырдың басынан 70-ші жылдардың ортасына дейін қызмет етті. Оны иезуиттер құрған, кейін Мәриям ананың дін қызметкерлеріне берілді, ал екіншісі – мемлекеттік орта мектеп. Сонымен қатар, Жоғарғы білім беретін мекемелер, мысалы, Colegio de Santo Nino, Жасан акушерлік мектебі және Жасан қауымдық колледжі (кейіннен Дон Мариано Маркос Жасан политехникалық колледжі, қазір Минданао ғылым және технология университеті) Жасанда құрылды.