Кіріспе

Бұл мақалада Польша барлау қызметтерінің тарихы, Польша-Литва одағынан бастап жарылған.

Қауымдастық

Польшаның алғашқы ресми мемлекеттік тыңшылық, барлау және қарсы барлау қызметі 1918 жылға дейін құрылмаса да, Польша Корольдігі және кейіннен Польша-Литва одақтастығы көрші елдерде хабаршылар желісін дамытқан. Елшілер мен өкілдер де жиі пара алып, барлау мәліметтерін жинаған. Мұндай агенттердің қатарында 17 ғасырдағы поляк ақыны Ян Анджей Морштын болды. Польша патшалары және Польша-Литва әскери қолбасшылары (гетмандар), мысалы, Станислав Конецпольский барлау желілерін ұстаған. Гетмандар Осман империясы, оның қарастырылған мемлекеттері және Валахия, Молдавия және Трансильвания сияқты даулы аймақтарда барлау жұмыстарына жауапты болды. Барлау желілері Московияда және көшпенді казактар арасында да жұмыс істеді. 1683 жылы Вена шайқасы кезінде поляк саудагер-тыңшысы Ежи Франциск Кульчицкий Қара Мустафа-пашаның түрік әскерімен қоршаудағы Венаға әскери көмек беруге уәде берді, соның арқасында Польша королі Ян III Собиеский басқаратын христиандық еуропалық коалиция жеңіске жетті. Кульчицкийге көрсеткен қызметі үшін түріктерден кофе дәндері сыйға берілгені және Венадағы алғашқы кофехананы ашқаны айтылады.

Бөлшектер

Польша үш көршілес империялар тарапынан бөлінген кезеңде (1772 жылдан бастап 1918 жылға дейін) барлау, патриот поляктардың басқыншыларын қадағалауында, сондай-ақ кезекті польшалық көтерілістерді жоспарлауда және оларды жүзеге асыруда маңызды рөл атқарды.

1914-1918 жылдар

1914 жылы Жозеф Пилсудский Польша әскери ұйымын құрды, ол барлау және арнайы операциялармен айналысқан ұйым болып, Польша легиондарымен қатар жұмыс істеді. Ол Австро-Венгриядан тәуелсіз болды және Пилсудскийге, сондай-ақ болашақтағы тәуелсіз Польшаға адал қызмет етті.

1939-1945 жылдар

1939 жылға дейін Польшаның барлау қызметі, әдетте, Империялық Жапониядан басқа елдердің барлау қызметімен ынтымақтаспады. Польшаның ең жақын одақтасы Франция да бұл жағдайдан ерекше болды; тіпті сонда да ынтымақтастық жылы болды, екі жақ та ең бағалы құпияларын бөліспеді. Маңызды ерекшелік – Францияның Густав Бертран және Польшаның Шифрлау бюросы арасындағы ұзақ мерзімді ынтымақтастық, оның басшысы Гвидо Лангер. 1939 жылы соғыс ықтималдығы күшейгенде, Ұлыбритания мен Франция Польшамен ресми әскери одаққа кіргеннен кейін ғана жағдай өзгерді. Ақпарат алмасудың ең маңызды нәтижесі – Франция мен Ұлыбританияға неміс Enigma машинасының шифрларын бұзу үшін поляктардың техникасы мен жабдықтарын беру болды. Энигма шифрларын алғашқы рет 1932 жылдың соңында математик Мариан Реевски Шифрлау бюросында жұмыс істегенде бұзған. Оның жұмысына Бертран берген ақпараттың, мүмкін, шешуші әсері болды. Реевски математик әріптестері Генрик Зигальски мен Ежи Рожицкийдің көмегімен неміс Энигма шифрланған хабарламаларын жүйелі түрде және уақтылы түрде шифрлау әдістерін жасады. Польшаның Энигма шифрларын бұзудан алты жарым жыл өткен соң, француз және британдық барлау өкілдеріне Польшаның жетістіктері туралы мәлімет берілді. Бұл туралы 1939 жылдың 26 шілдесінде Варшаваның оңтүстігіндегі Кабаты орманындағы Шифрлау бюросының ғимаратында өткен үшжақты конференцияда айтылды. Бұл британдықтардың Лондонның солтүстік-батысындағы Блетчли Парктегі алғашқы Энигма шифрлауының негізін қалады. Польшаның көмегі болмаса, британдықтардың Энигма шифрлауын оқу бірнеше жылға кешіктірілуі мүмкін еді, тіпті ол іске қосылмағанда да. Польшаның Шифрлау бюросының негізгі қызметкерлері 1939 жылдың 17 қыркүйегінде Совет Одағының Польшаның шығысына кіруіне байланысты Польшадан қашып кетіп, ақырында Францияға жетті. Онда, Париждің сыртындағы "PC Bruno" -да олар "Фейк соғысы" (1939 жылдың қазаны – 1940 жылдың мамыр айы) кезінде Энигма шифрларын бұзуды жалғастырды. Солтүстік Франция немістердің қолына түскеннен кейін, француз майоры Густав Бертранның демеушілігімен поляк-француз-испан криптологиялық ұйымы "Кадикс" қаласында жұмысын жалғастырды, ол 1942 жылдың қарашасында неміс күштерінің қолына түскенге дейін Вишидің "еркін аймағында" болды. 1939 жылы Польшаға шабуылдан кейін, Бас штабтың ІІ бөлімінің (Барлау) командалық аппаратының барлығы Румынияға қашып кетуге үлгерді және көп ұзамай Франция мен Ұлыбританияға жетті. Олар бүкіл Еуропа бойынша агенттік желілерін қайта іске қосты, олар дереу француз және британдық барлау агенттіктерімен ынтымақтаса бастады. Франция құлағаннан кейін ІІ бөлімнің көп бөлігі Ұлыбританияға көшті. Сол кезде Ұлыбритания қиын жағдайда болды, Германияның жылдам алға басуы оның желілерін бұзғаннан кейін және Германия күштері Ұлыбританияның агенттері аз аймақтарға орналастырғаннан кейін, оған Еуропадан барлау қажет болды. 1940 жылдың қыркүйегінде Черчилль пен Сикорскийдің жеке араласуынан кейін британдық және польшалық барлау ұйымдары арасындағы ынтымақтастық жаңа кезеңге енді. Поляктар өздерінің ІІ бөлімін ағылшындықтардың қарамағына берді, бірақ қайтарым ретінде (ол кезде ешқандай шектеусіз) өздерінің Францияда әзірлеген шифрларын ағылшындық бақылаусыз пайдалану құқығын сұрады және алды. Поляктар соғыс барысында Ұлыбритания үкіметінің кейбір агенттіктері тарапынан сынға ұшырағандықтан, соғыс барысында осы ерекше мәртебеге ие болған жалғыз одақтас ел болды. Британдық арнайы операциялар басқармасының мүшелерінің қолдауымен поляктар өз шифрларын жаулықтардың соңына дейін сақтады. 1941 жылдың бірінші жартысында Францияда болған поляк агенттері Ұлыбританияға француз Атлантика порттарынан U-кемелерінің қозғалысы туралы ақпарат берді. Францияда поляк желісі 1500 мүшеге дейін өсті және "Оверлорд" операциясы алдында және оның барысында Францияда неміс әскері туралы маңызды ақпарат берді. 1941 жылдың көктемінде Польшада жұмыс істейтін агенттер Германияның Кеңес Одағына шабуылға дайындығы туралы кеңінен ақпарат берді (Барбаросса операциясы). Африка агенттігі 1941 жылы шілдеде Алжирде Миццислав Зигфрид Словиковский, подполковник Гвидо Лангер және майор Максимилиан Цьенцки құрды; "Ригор" (поляк тілінде "Ригор") деген кодты атаумен. Олардың ақпаратын американдықтар мен британдықтар 1942 жылдың қарашасында Солтүстік Африкадағы "Факел" операциясының десантын жоспарлауға пайдаланды. Бұл соғыстың алғашқы ірі масштабтағы одақтас десанты болды. Польша тыңшылары сонымен қатар Освенцимде (Витольд Пилецкинің есебі) және Польшаның басқа жерлерінде еврей және еврей емес халыққа жасалған неміс қырқындарын құжаттады. Польша барлауы Ұлыбританияға Германияның құпия қарулар жобалары туралы, соның ішінде V 1 және V 2 ракеталары туралы маңызды ақпарат берді, бұл Ұлыбританияға 1943 жылы Пеенемундедегі негізгі дамыту орталығын бомбалау арқылы осы неміс бағдарламаларын тежеуге мүмкіндік берді. Польшаның желілері батыс одақтастарына неміс соғыс күш-жігерінің барлық аспектілері туралы ақпарат берді. Ұлыбритания барлауы алған 45 770 есептің ішінде, жартысына жуығы (22 047) поляк агенттерінен келді. 1946 жылдың 15 наурызында ІІ бөлімі ресми түрде таратылды, оның мүрағаты Ұлыбританияға берілді. ІІ бөлімінің таратылуына дейін онда 170 офицер және 3 500 агент болды, штаб қызметкерлерін есептемегенде. Көптеген поляк агенттері Солтүстік суық соғыс кезеңінде тікелей Ұлыбритания үшін жұмыс істеген болуы мүмкін. Польша барлауының Ұлыбританияның соғыс күш-жігеріне қосқан үлесі суық соғыс талаптарына байланысты құпия сақталды. Кейінгі жылдары, ресми британдық тарихтар жарияланғанда, поляк барлауының рөлі көбінесе айтылмады. Тек 1970 жылдары британдықтардың Энигма шифрларын бұзуы жарияланғаннан кейін ғана поляктардың үлесі белгілі бола бастады; алайда, тіпті сонда да, Ұлыбританияда жарияланған алғашқы нұсқалар (сонымен қатар 20 ғасырдың соңына дейінгі кейбір нұсқалар) поляк барлауының тек неміс Энигма машинасының үлгісін ұрлай алғанын мәлімдеді. Бұрын Бертранның кітабында жарияланған және кейін Мариан Реевскинің (соғыстан аман қалған және 1980 жылға дейін өмір сүрген) мақалаларында егжей-тегжейлі сипатталған шындық британдық және американдық бұрмалауларға, жалғандықтарға және жасалған мәлімдемелерге қарсы баяу жолмен көтерілді. Польшаның Энигманы бұзу жұмысы ағылшын тіліндегі есептерде көрсетілгеннен гөрі әлдеқайда күрделі болды және шын мәнінде математикалық талдауға көп сүйенді. Тарихшылардың Польша барлау операцияларының құжаттамасына қол жеткізуге жасаған әрекеттері британдықтардың кедергісіне және поляк мүрағаты британдықтар тарапынан жойылғаны туралы мәлімдемелерге тап болды. Польша барлауы одақтастарға құнды ақпарат берді; 1939 және 1945 жылдар арасында британдық құпия қызметтерінен алынған барлық есептердің 48% поляк көздерінен келді. Осы есептердің жалпы саны шамамен 80 000, олардың 85% жоғары сапалы деп бағаланды. Польша басылып қалғаннан кейін де, поляк барлау желісі ғана емес, сонымен қатар жылдам өсті және соғыстың соңына қарай 1600-нан астам тіркелген агенттерге ие болды. 1941 жылдан бастап Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нью-Йоркте орналасқан "Estezet" желісі де болды.

Азаматтық филиалдар

Польшаны басып алып, қуыршақ үкімет орнату кезінде Кеңес Одағы Польшаның жаңа барлау және ішкі қауіпсіздік органдарын құрды. Кеңес арнайы қызметтері 1943 жылы поляк офицерлерін даярлай бастады. Сол жылы 120-ға жуық поляк Куйбышевте (қазіргі Самара) НКВД мектебінде оқуды бастады. Сонымен қатар, бүкіл КСРО-дағы НКВД НКГБ мектептерінде жүздеген неміс, румын, чехословак және болгарлар өз елдеріндегі болашақ арнайы қызметтерде жұмыс істеуге дайындау үшін бірдей дайындықтан өтті. 1944 жылдың шілдесінде Мәскеуде Польшаның уақытша қуыршақ үкіметі құрылды, ол Польша Ұлттық Азаттық Комитеті (Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego), немесе PKWN деп аталды. PKWN он үш департаментке (ресорт) бөлінді. Олардың бірі - ұзақ жылдар бойы поляк коммунисі Станислав Радкевич басқарған Қоғамдық қауіпсіздік департаменті (Resort Bezpieczeństwa Publicznego), немесе РБП болды. РБП-дегі ең үлкен және ең маңызды департамент, 1-ші департамент, қарсы тыңшылықпен айналысты және оны Роман Ромковский басқарды. 1945 жылдың қыркүйегіне қарай 1-ші департамент соншалықты үлкен болды, соның салдарынан тағы үш қосымша департамент, сондай-ақ екі бөлек бөлім құрылды. 1944 жылдың соңына қарай Қоғамдық қауіпсіздік департаменті 3000 қызметкерден тұрды. 1944 жылдың 31 желтоқсанында PKWN-ға бірнеше польшалық эмигранттық үкімет мүшелері қосылды, олардың ішінде Станислав Миколайчик болды. Содан кейін ол Польша Республикасының Уақытша Үкіметі (Rząd Tymczasowy Republiki Polskiej, немесе RTRP) болып қайта құрылды, ал департаменттер министрліктер деп аталды. Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі барлау және қарсы тыңшылықпен, сондай-ақ азаматтарды бақылау және наразылықты басумен айналысты. Олар көбінесе "Двойканың" бұрынғы офицерлерін жұмысқа алмады және соғысқа дейінгі поляк барлау қызметтерінің дәстүрлерін ұстанбады. Қызметкерлер "саяси сенімділігіне" қарай таңдалды. Жаңа құрылымдарды Кеңес Одағының НКВД сарапшылары даярлады. Сонымен қатар, әсіресе алғашқы жылдары (1945–49), поляк формасындағы кеңес офицерлері олардың операцияларын бақылап отырды. 1953 жылы Иосиф Сталиннің қайтыс болуынан және кейін полковник Юзеф Свиатлоның елден қашуынан кейін Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі таратылып, оның орнына екі бөлек басқарма құрылды – Қоғамдық қауіпсіздік комитеті (Komitet do Spraw Bezpieczeństwa Publicznego, немесе Kds. BP) және Ішкі істер министрлігі (Ministerstwo Spraw Wewnętrznych, немесе MSW). Kds. BP барлау және үкіметті қорғаумен айналысты. 1955 жылдың 3 қыркүйегінен 1956 жылдың 28 қарашасына дейін әскери полиция және қарсы тыңшылық агенттігіне жауапты Польша армиясының Бас ақпарат басқармасы (Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego) да Kds. BP бақылауында болды. MSW жергілікті билік органдарын, милицияны, түзету мекемелерін, өртке қарсы құтқару қызметін, шекара және ішкі күзетті бақылауға жауапты болды. Келесі үлкен өзгерістер 1956 жылы болды. Қоғамдық қауіпсіздік комитеті таратылып, оның функцияларын Ішкі істер министрлігі өз мойнына алды. MSW саяси полицияны Służba Bezpieczeństwa бақылауына алды. 1956 жылдан Польшада коммунизм құлағанға дейін MSW ең ірі және ең күшті басқармалардың бірі болды. Осы кезеңде оның міндеттеріне барлау, қарсы тыңшылық, мемлекетке қарсы қызмет (SB), үкіметті қорғау, құпия байланыс, жергілікті билік органдарын бақылау, милиция, түзету мекемелері және өртке қарсы құтқару қызметі кірді. Ішкі істер министрлігі департаменттерге бөлінді. Олардың ең маңыздылары бірінші, екінші және үшінші департаменттер болды. Бірінші департамент шетелдегі операциялармен және ақпарат жинаумен айналысты, екіншісі Польшаның және басқа елдердің тыңшылық қызметімен, ал үшіншісі мемлекетке қарсы қызметтермен және елдің құпияларын қорғаумен айналысты. Өзінің департаменттері мен бөлімдерінен басқа, MSW сонымен қатар милицияны (Komenda Główna Milicji Obywatelskiej, немесе KG/MO), өртке қарсы құтқару қызметін (Komenda Główna Straży Pożarnych, немесе KG/SP), аумақтық әуе шабуылына қарсы қорғанысты (Komenda Główna Terenowej Obrony Przeciwlotniczej KG/TOP), геодезия мен картографияны басқаруды (Główny Zarząd Geodezji i Kartografii) және денсаулық сақтау қызметтерін (Centralny Zarząd Służby Zdrowia) бақылады. Ішкі істер министрлігі сондай-ақ Ішкі қауіпсіздік корпусының (Dowództwo Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego, немесе KBW), Шекара күзетінің (Dowództwo Wojsk Ochrony Pogranicza, немесе KOP) басқаруын және Ішкі әскерлердің ақпаратты басқаруды (Zarząd Informacji Wojsk Wewnetrznych) бақылады. 1980 жылдарға қарай MSW-да қауіпсіздік қызметінде 24 390 қызметкер, азаматтық милициясында 62 276, азаматтық милицияның моторлы резервтерінде 12 566, әкімшілік-шаруашылық бөлімшелерде 20 673 және министрлік мектептерінде 4 594 қызметкер жұмыс істеді (студенттерді есептемегенде).

Әскери салалар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшадағы алғашқы әскери арнайы қызметтер 1943 жылы КСРО-дағы поляк әскерінің құрамында құрылды. Әскери қарсыбарлаумен айналысқан алғашқы орган Польша әскерінің бас қолбасшысының Ақпарат басқармасы (Zarząd Informacji Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego, немесе ZI NDWP) деп аталды. 1944 жылдың 30 қарашасында Польша әскерінің бас қолбасшысы генерал Михал Рола Жимиерский ZI NDWP-ті өзінің 95-ші бұйрығымен Польша әскерінің Бас ақпарат басқармасы (Główny Zarząd Informacji Wojska Polskiego, немесе GZI WP) етіп өзгертті. 1950 жылдың 30 қарашасынан бастап GZI WP Қорғаныс министрлігінің Бас ақпарат басқармасы (Główny Zarząd Informacji Ministerstwa Obrony Narodowej, немесе GZI MON) болды. 1955 жылдың қыркүйегінде GZI MON Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің (Komitet do spraw Bezpieczeństwa Publicznego) құрамына кірді, ол бұрынғы Қауіпсіздік министрлігінің (Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego) орнына келген және көбінесе Urząd Bezpieczeństwa немесе UB деп танылатын комитет болды. Басқарма атауы Қоғамдық қауіпсіздік комитетінің Бас ақпарат басқармасы (GZI KdsBP) деп өзгертілді. 1956 жылдың қарашасында GZI Kds. BP Қоғамдық қауіпсіздік комитетінен бөлініп, бұрынғы функциясын қайта алып, Қорғаныс министрлігінің Бас ақпарат басқармасы болды. 1956 жылы Владислав Гомулка жүргізген реформадан және GZI-дің репрессиялар мен өлім жазаларына қатысқан рөлінен кейін, 1957 жылы Қорғаныс министрлігінің Бас ақпарат басқармасы таратылып, оның орнына Әскери ішкі қызмет (Wojskowa Służba Wewnętrzna, немесе WSW) құрылды. WSW Польшада коммунизм құлағанға дейін негізгі әскери полиция және қарсыбарлау қызметі ретінде үздіксіз жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі алғашқы поляк әскери барлауы Польша халық әскері Бас штабының Екінші бөлімі (Oddział II Sztabu Generalnego Ludowego Wojska Polskiego, немесе Odział II Szt Gen LWP) болды және соғысқа дейінгі алғысымен бірдей атауға ие болды. Odział II Szt Gen WP 1945 жылдың 18 шілдесінде құрылды, бірақ оның тамыры 1943 жылдың мамырына дейін жетеді, осы кезде КСРО-дағы поляк әскері бөлімдерінде алғашқы барлау ротасы құрылды. 1947 жылдың шілдесінен 1950 жылдың 5 маусымына дейін Польша халық әскері Бас штабының Екінші бөлімі VII басқармасы ретінде азаматтық барлау тармағымен бірге Қоғамдық қауіпсіздік министрлігі құрамында жұмыс істеді. 1950 жылдың 5 маусымында ол Қорғаныс министрлігіне қайтарылды. Odział II Szt Gen WP-нің алғашқы басшысы полковник Георгий Домерадский болды. 1945 жылдың қарашасында бұл лауазымды генерал Вацлав Комар, ал 1950 жылдың қазанынан 1951 жылдың наурызына дейін совет офицері Константин Кахников иеленді. Польша халық әскері Бас штабының Екінші бөлімінің соңғы қолбасшысы Игорь Сучацкий болды. 1951 жылдың 15 қарашасында Польша қорғаныс министрі Константин Рокоссовский (өзінің 88-ші бұйрығымен) Польша халық әскерінің Екінші бөлімін Польша әскері Бас штабының Екінші басқармасына (Zarząd II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego) айналдырды. Ұйымдық құрылымы бөлімдерден басқармаларға өзгертілді, ал АҚШ, Ұлыбритания, Германия Федеративтік Республикасы, Франция, Нидерланды, Бельгия, Швейцария және Австрия елдеріндегі барлау жұмысы Норвегия, Испания, Португалия, Грекия, Түркия және Израиль сияқты елдерге кеңейтілді. 1990 жылы Польша әскері Бас штабының Екінші басқармасы Әскери ішкі қызметпен (Wojskowa Służba Wewnętrzna, немесе WSW) біріктіріліп, барлау және қарсыбарлау бір құрылымда, Екінші барлау және қарсыбарлау басқармасы (Zarząd II Wywiadu i Kontrwywiadu) ретінде жұмыс істеді. 1991 жылы Екінші барлау және қарсыбарлау басқармасы Әскери ақпараттық қызметтерге (Wojskowe Służby Informacyjne, немесе WSI) айналдырылды және осы атаумен жұмыс істеуін жалғастыруда.

1989 жылдан қазіргі уақытқа дейін

1989 жылғы өзгерістерден кейін Służba Bezpieczeństwa премьер-министр Тадеуш Мазовецкий басшылығымен құрылған алғашқы еркін үкімет тарапынан таратылды. Мемлекеттік қорғау басқармасы (Urząd Ochrony Państwa, немесе UOP) деп аталған жаңа агенттік құрылды және оның штаттарын негізінен бұрынғы СБ қызметкерлері құрады, олар тексеру рәсімінен сәтті өткен болатын. Агенттіктің негізгі міндеттері – жалпы тыңшылық пен ақпарат жинау, сондай-ақ қарсы тыңшылық және жоғары деңгейдегі ұйымдасқан қылмысқа қарсы күрес болды. Оған кәсіби барлау офицері басшылық етті, бірақ ол тікелей азаматтық үкімет өкілі – Арнайы қызметтер координаторының бақылауында болды. Агенттік көбінесе көпшілік назарынан тыс қалды, бірақ басшыларын тағайындау, люстрация және ұйымдасқан қылмыс істері бойынша саяси тартыстарға тартылды. 2002 жылы жаңа, посткоммунистік солшыл үкімет арнайы қызметтерді екі агенттікке бөліп қайта ұйымдастырды: Ішкі қауіпсіздік агенттігі (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego) және Барлау агенттігі (Agencja Wywiadu). Бұл қадам бұрынғы оңшыл үкіметтер тағайындаған жоғары лауазымды шенеуніктерді тазалау мақсатында жасалған деп кеңінен қабылданып, түсіндірілді. Әскери барлау қызметі аздаған өзгерістермен (Wojskowe Służby Informacyjne – Әскери ақпараттық қызметтер) және айтарлықтай ұйымдық өзгерістерсіз жұмысын жалғастырды; кем дегенде, көпшілікке көрінетіндей өзгерістер болған жоқ. 2005 жылдың қазан айында Польшаның жаңа консервативті үкіметі WSI-ді тарату және жаңа қызметтер құру туралы жариялады, себебі агенттік 1989 жылы коммунизм құлағаннан кейін тиісті сыртқы реформаларды жүргізбеген еді. Аталған өзгерістер кезеңінде WSI күмәнді операцияларға, БҰҰ санкциялаған мемлекеттерге қару сату және сыбайлас жемқорлыққа қатысқан деген айыптамалар таралды. 2006 жылы WSI Służba Kontrwywiadu Wojskowego (Әскери қарсы барлау қызметі) және Służba Wywiadu Wojskowego (Әскери барлау қызметі) болып бөлінді.