Әйелдердің бағыныштылығы туралы (Äyelderdıñ bağınıştılığı turаlı)

Кіріспе

1869 жылғы Джон Стюарт Миллдің эссесі

«Әйелдердің бағындырылуы» – ағылшын философы, саяси экономисі және мемлекеттік қызметкер Джон Стюарт Миллдің 1869 жылы жарық көрген эссесі. Бұл эсседегі идеялар оның әйелі Харриет Тейлор Миллмен бірлесіп әзірленген. Милл 1858 жылдың соңында Харриет Тейлор Миллдің қайтысынан кейін көп ұзамай «Еркіндік туралы» (1859) атты бірлескен еңбектерінің аяқталған қолжазбасын тапсырды, содан кейін «Әйелдердің бағындырылуы» эссесін 1861 жылға дейін аяқтады. Эссе жарық көрген кезде, жыныстар арасындағы теңдік туралы ұсынылған аргументтер ерлер мен әйелдердің мәртебесіне қатысты еуропалық қалыпты нормаларға қайшы келді.

Дәлелдері

Милл әйелдердің кейбір нәрселерде ерлерге қарағанда табиғи түрде нашар екенін және сондықтан оларды істеуге тыйым салу керек деген пікірге қарсы тұрады. Оның айтуынша, әйелдердің неге қабілетті екенін білу мүмкін емес, себебі оларға ешқашан тырысып көруге рұқсат берілмеген – дәлелсіз нақты айғақ жоқ. Әйелдерге бірдеңе жасауға тыйым сала алмаймыз, себебі олар оны істей алмауы мүмкін. Физиологиялық болжамдарға негізделген аргумент – тек болжам ғана. Табиғат атынан араласуға адамзаттың ұмтылысы мүлдем қажетсіз. Әйелдер табиғатынан істей алмайтын нәрсені істеуге тыйым салудың қажеті жоқ. Бұл тұста ерлер өзіне-өзі қайшылыққа түседі, өйткені олар әйелдердің бір іспен айналыса алмайтынын айтып, сонымен бірге оларды тоқтатуға тырысады. Миллдің пікірінше, ерлер әйелдердің бұл іспен айналыса алатынын мойындайды, бірақ олардың солай істеуін қаламайды. Әйелдердің оны жасай алатыны немесе жасай алмайтыны тәжірибеде анықталуы керек. Шындығында, біз әйелдердің табиғатын білмейміз, себебі ол олардың тәрбиесіне тым байланысты. Милл әйелдердің не істей алатынын, не істей алмайтынын сынап көруді ұсынады – тәжірибе жасауды. Мен екі жыныстың табиғатын, егер олар бір-бірімен қазіргі қарым-қатынаста ғана көрінсе, ешкім біле алмайтынын немесе білуі мүмкін емес екенін жоққа шығарамын. Теңдік орнамайынша, әйелдер мен ерлердің арасындағы табиғи айырмашылықтарды, олардың бұрмаланғандығын ешкім бағалай алмайды. Екеуінің жынысына тән нәрсені тек олардың қабілеттерін еркін дамытуға және пайдалануға мүмкіндік беру арқылы ғана анықтауға болады, бұл қоғамды байытуға және жеке тұлғаның дамуына әкеледі. Егер қоғам гендерлік қатынастардағы шын мәнінде табиғи нәрсені анықтағысы келсе, Милл әйелдердің барлық қызметтері үшін еркін нарық құруы керек деп, олардың жалпы әл-ауқатына қосқан үлесі үшін әділ экономикалық сыйақыны қамтамасыз етуі керек деп санайды. Сонда ғана олардың іс жүзіндегі таңдауы шынайы қызығушылықтары мен қабілеттерін көрсетеді. Милл әйелдердің бостандықтануы мен білім алуы ерлерге де оң әсерін тигізеді деп ойлады. Әйелдердің бәсекелесуі және бірдей білімді адамдардың серіктестігі барлығымыздың зияткерлік дамуына ықпал етеді. Ол білімсіз әйел немесе еркектің үнемі араласып тұруының зиянды әсерін атап өтті. Миллдің пікірінше, ерлер мен әйелдер тұрмысқа тұрғанда, әдет-ғұрыптарды сақтайды және олардың арасындағы қарым-қатынас тек үй шаруасымен шектеледі. Әйелдерді бостандыққа шығару арқылы, олар күйеулерімен зияткерлік деңгейде жақсырақ байланыса алады, осылайша қарым-қатынастарды жақсартады. Милл неке заңдарын сынап, оны әйелдердің құлдығымен теңестіреді: "әр үйдің қожайынынан басқа заңды құлдар қалмайды". Ол әйелдердің құлдықтан босатылуының, бұрынғы құлдық сияқты, қажетсіз болып қалуы мүмкін екенін айтады. Сондай-ақ, ол неке туралы заңнаманы реформалау қажеттігін айтады, оны екі тарапқа да шектеулер қоймайтын, шарттық келісімге дейін қысқартуды ұсынады. Бұл ұсыныстардың ішінде әйелдерге өздерінің меншігін сақтауға мүмкіндік беретін мұрагерлік заңдарды өзгерту және әйелдерге үйден тыс жерде жұмыс істеуге мүмкіндік беру, тәуелсіз қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізу кіреді. Әйелдердің сайлау құқығы мәселесі тағы да көтеріледі. Әйелдер халықтың жартысын құрайды, сондықтан олар да дауыс беруге құқылы, өйткені саяси шешімдер әйелдерге де әсер етеді. Оның пікірінше, көптеген ерлер әйелдерді бағындыратын депутаттарға дауыс береді, сондықтан әйелдерге өз мүдделерін қорғау үшін дауыс беруге рұқсат ету керек. Егер ерлерге сайлау құқығы берілсе, әйелдерге де сол құқық берілмеуіне ешқандай себеп жоқ. Милл тіпті Англия мен Еуропа сияқты теңсіз қоғамдарда да әйелдерге мүмкіндік берілген кезде олардың жақсы жұмыс істей алатынына дәлелдер табуға болатынын айтады. Ол Елизавета I, Виктория сияқты ағылшын патшаларын немесе француз патриоты Жанна д'Аркты мысалға келтіреді. Егер әйелдерге мүмкіндік берілсе, олар басқа салаларда да жетістікке жетеді және оларға тырысуға мүмкіндік беру керек. Милл тек теоретик емес, ол әйелдер құқығын қорғау үшін белсенді түрде күресті және әйелдердің сайлау құқығы жөніндегі ұлттық қоғамның президенті болды.

Mill attacks the argument that women are naturally worse at some things than men and should, therefore, be discouraged or forbidden from doing them. He says that we simply don't know what women are capable of, because we have never let them try – one cannot make an authoritative statement without evidence. We can't stop women from trying things because they might not be able to do them. An argument based on speculative physiology is just that, speculation. The anxiety of mankind to intervene on behalf of nature is an altogether unnecessary solicitude. What women by nature cannot do, it is quite superfluous to forbid them from doing. In this, men are contradicting themselves because they say women cannot do an activity and want to stop them from doing it. Here Mill suggests that men are admitting that women are capable of doing the activity, but that men do not want them to do so. Whether women can do them or not must be found out in practice. In reality, we don't know what women's nature is, because it is so wrapped up in how they have been raised. Mill suggests we should test out what women can and can't do – experiment. Blockquote|I deny that any one knows or can know, the nature of the two sexes, as long as they have only been seen in their present relation to one another. Until conditions of equality exist, no one can possibly assess the natural differences between women and men, distorted as they have been. What is natural to the two sexes can only be found out by allowing both to develop and use their faculties freely. the enrichment of society, and individual development. If society really wanted to discover what is truly natural in gender relations, Mill argued, it should establish a free market for all of the services women perform, ensuring a fair economic return for their contributions to the general welfare. Only then would their practical choices be likely to reflect their genuine interests and abilities. Mill felt that the emancipation and education of women would have positive benefits for men also. The stimulus of female competition and companionship of equally educated persons would result in the greater intellectual development of all. He stressed the insidious effects of the constant companionship of an uneducated wife or husband. Mill felt that men and women married to follow customs and that the relation between them was a purely domestic one. By emancipating women, Mill believed, they would be better able to connect on an intellectual level with their husbands, thereby improving relationships. Mill attacks marriage laws, which he likens to the slavery of women, "there remain no legal slaves, save the mistress of every house." He alludes to the subjection of women becoming redundant as slavery did before it. He also argues for the need for reforms of marriage legislation whereby it is reduced to a business agreement, placing no restrictions on either party. Among these proposals are the changing of inheritance laws to allow women to keep their own property, and allowing women to work outside the home, gaining independent financial stability. Again the issue of women's suffrage is raised. Women make up half of the population, thus they also have a right to a vote since political policies affect women too. He theorises that most men will vote for those MPs who will subordinate women, therefore women must be allowed to vote to protect their own interests. Under whatever conditions, and within whatever limits, men are admitted to the suffrage, there is not a shadow of justification for not admitting women under the same. Mill felt that even in societies as unequal as England and Europe that one could already find evidence that when given a chance women could excel. He pointed to such English queens as Elizabeth I, or Victoria, or the French patriot, Joan of Arc. If given the chance women would excel in other arenas and they should be given the opportunity to try. Mill was not just a theorist; he actively campaigned for women's rights as an MP and was the president of the National Society for Women's Suffrage.

Қорытындылар

Миллдің тақырыптарды қабылдау жолы уақыт өте келе өзгерді. Ұзақ жылдар бойы Милл көптеген жекелеген мәселелер бойынша жазғандықтан, тұжырымдамаларында дәйірленбеген философ ретінде қарастырылды. Оның көзқарастағы тұтастығы утилитаризм мен қоғамның әл-ауқатына негізделген.

Утилитаризм

Ешбір нәрседі тек "бұрыс" болғандықтан немесе бұрын ешкім жасаған емес деген себеппен жоққа шығаруға болмайды. Саясатымызды қарастырғанда, ең көп адамның ең жоғары бақытын қамтамасыз етуге ұмтылуымыз керек. Бұл қалыпты көзқарастарға қарсы шығуға алып келеді. Егер сіз бір нәрсені заңсыз деп жариялағыңыз келсе, қандай зиян келтіріліп жатқанын дәлелдеуіңіз қажет. Әрбір адам өз мүддесін ең жақсы біледі.

Қоғамның дамуы

Ең үлкен игілік – қоғамның моральдық және интеллектуалдық дамуы деп кең мағынада түсініледі. Әртүрлі қоғамдар дамудың немесе өркениеттің әртүрлі сатыларында болады. Оларға әртүрлі шешімдер қажет болуы мүмкін. Біз оларды қалай одан әрі дамытуға ынталандырамыз, соның өзі маңызды. Бұл жеке адамдарға да қатысты. Милль жеке адамның өсуі туралы өте нақты идеяға ие: (1) жоғары қабілеттерін пайдалану; (2) моральдық даму, онда адамдар тар эгоистік мүдделерін екінші орынға қояды.