Кіріспе

Шотландиядағы атақты ою-өрнектері бар англосаксондық тас айқыш – Рутвелл айқышы, бұл 8-ғасырға жататын, қазіргі Шотландиядағы Рутвелл ауылы Нортумбрияның англосаксон патшалығының құрамында болған кезден бастау алатын англосаксондық тас айқыш. Бұл ең танымал және күрделі англосаксондық монументальді мүсін, және бәлкім, ежелгі ағылшын поэзиясын қамтитын қолжазбалардан бұрынғы ең көне сақталған мәтінге ие. Николаус Певснер оны былай сипаттаған: «Бьюкасл мен Рутвелл айқыштары – тұтас Еуропадағы сол дәуірдегі ең үлкен жетістік». Айқыш 1642 жылы пресвитериандық иконоборшылар тарапынан қиратылып, 1823 жылы Генри Дункан оны қалпына келтіріп, пасторлық бақта қайта орнатқанға дейін шіркеу ауласында қалдырылды. 1887 жылы ол Думфрисшир, Шотландиядағы Рутвелл шіркеуінің ішіне көшірілді, осы мақсатта арнайы апсида салынды. 1921 жылы ол қорғалатын ескерткіш ретінде тіркелді, бірақ 2018 жылы бақыланатын, қауіпсіз ортада болғандықтан және қорғау қажеттілігі болмағандықтан тізімнен алынды.

Сипаттама

Англо-саксондық айқыштар қазіргі заманғы ирландтық биік айқыштармен тығыз байланысты, және екеуі де аралдық өнер дәстүрінің бір бөлігі. Рутвелл айқышында кез келген сақталған англо-саксондық айқышта кездесетін ең ірі бейнелі рельефтер орналасқан – тіпті, барлық англо-саксондық рельефтердің арасында ең үлкені осы, сонымен қатар латын және, христиандық ескерткіш үшін ерекше, рундық әліпбиде жазулар бар. Соңғысында ежелгі ағылшын поэмасы «Рудтың арманының» 39–64-жолдарына ұқсас жолдар кездеседі, бұл жазулар кейінірек қосылған болуы мүмкін. Айқыш биік. Кресттің екі негізгі жағында (солтүстік және оңтүстік) Мәсіхті және басқа бірнеше тұлғаларды бейнелейтін бейнелі рельефтік оюлар бар, олар қазірде едәуір тозып кеткен. Олардың тақырыптары мен мағынасы өнер тарихшылары тарапынан көп талқыланды, және крест әлі де «алғашқы орта ғасырлардағы барлық сақталған бейнелі бағдарламалардың арасындағы ең толыққанды және ең көп зерттелгені» болып табылады. Көптеген ғалымдардың пікірінше, суреттер мен мәтіндердің әрқайсысы күрделі және біртұтас бағдарламаның бөлігін құрайды, «демек, академиялық ескерткіш», өйткені панельді айналаған бірегей латын жазуы: «IHS XPS iudex aequitatis; bestiae et dracones cognoverunt in deserto salvatorem mundi» – «Иса Мәсіх: әділдіктің төрешісі: жабайы аңдар мен айдаһарлар шөлде әлемді құтқарушыны таныды». Тақырыбы қандай болмасын, ол жақын жердегі Беукасл айқышындағы ең үлкен панельдегі өте ұқсас рельефпен бірдей, және мерзімін анықтау бойынша, бұл рельефтің авторлары бір болуы мүмкін. Төменде Пауыл мен Антонийдің шөлде нан бөлісуі бейнеленген, бұл сирек кездесетін көрініс, оны жазу арқылы анықтауға болады («Sanctus Paulus et Antonius duo eremitae fregerunt panem in deserto»), содан кейін Мысырға қашу немесе Мысырдан қайту, ал төменгі бөлігінде анықтау қиын тозып кеткен көрініс бар, бұл Мәсіхтің тууы болуы мүмкін. Оңтүстік жағында Мәриям Магдалина Мәсіхтің аяқтарын кептіріп жатыр, оның астында крестке ең ұзын латын жазуы орналасқан: «Attulit alabastrum unguenti et stans retro secus pedes eius lacrimis coepit rigare pedes eius et capillis capitas sui tergebat» – Лұқа 7:37–38 және Жохан 12:3 қараңыз. Мұның астында соқыр туылған адамның сауығуы бейнеленген (Жохан 9:1), жазуда: «Et praeteriens vidit hominem caecum a natibitate et sanavit eum ab infirmitate», содан кейін Баян («Et ingressus angelus ad eam dixit ave gratia plena dominus tecum benedicta tu in mulieribus» – «Періште оған келіп, «Аман бол, рақымға кенелген, Иеміз сенімен бірге. Әйелдердің арасында сен жарылқағансың» деді» – Лұқа 1:28) және Крестке шегелену, стильлік ерекшеліктеріне сүйене отырып, бұл көрініс кейінірек қосылған деп есептеледі. Бұл көріністер шахтаның негізгі, төменгі бөлігінде орналасқан, ол ең үлкен көріністердің үстінде сынған, және мүмкін екі бөлік дұрыс орналастырылмаған. Солтүстік жағындағы үлкен көріністің үстінде Жақия қой ұстап тұрған немесе мүмкін Құдай Әке Құдайдың Тоқтысын ұстап тұрған бейнеленген, ол Аян 5:1–10-дағыдай кітапты ашады. Мұның үстінде (және тағы бір үзіліс) төрт евангелисттің екі қалған бейнесі, олардың символдары бастапқыда кресттің төрт қолдарында орналасқан: ең төменгі қолда Матай және жоғарғы қолда Евангелист Жақия. Кресттің бүйірлік қолдары мен орталық дөңгелегі таза болжамды (және ең мүмкін емес) дизайнмен ауыстырылған.

Жою және қалпына келтіру

Ол 16 ғасырда Реформация кезінде болған жалпы құлпырудан зақым көрмеді, бірақ 1640 жылы Шотландия шіркеуінің Бас ассамблеясы "діни құлшылық үшін орнатылған және жасалған көптеген бейшаралық ескерткіштерді" "бұзып, қиратып, жоюға" бұйрық берді. Дегенмен, айқыш тек екі жылдан кейін, "Рутвеллдегі бейшаралық ескерткіштер туралы" акт қабылданғанда алынып тасталды. Көбінесе айтылатынындай, 1642 жылғы бұйрықтан кейін тәре шіркеуден немесе шіркеу қорынан алынып, қиратылды. Көрінетін бір бөлігі отыруға арналған орындық ретінде пайдаланылған. Кейін бөлшектер шіркеуден шығарылып, шіркеу қорына тасталды. 1823 жылы Генри Дункан таба алатын барлық бөліктерді жинап, оларды біріктірді, жаңа көлденең арқалық жасады (алғашқысы жоғалды) және бос орындарды кішкентай тас бөлшектерімен толтырды. Одан кейін ол оны пасторлық бақшаға орнатты. Дунканның қалпына келтіруі күмәнді. Ол "католиктік" (Рим католиктерінің) ескерткішін қайта құрап жатыр деп сендірді және жұмысын "ұқсас католиктік ескерткіштердің суреттеріне" негіздеді. Дункан шөлде Пауыл мен Антонийдің нан бөлісуі туралы ерте ортағасырлық сирек мотивті "дегенмен, католиктік дәстүрге негізделген" деп есептеді.

Крест немесе бағана

Бұл жұмыстың бастапқыда крест болмағаны туралы пікірлер айтылды. 2008 жылғы мақалада Патрик В. Коннер бұл құрылымды крест деп атауға асығуға болмайды деп жазды: "Фред Ортон рундық өлең жазылған төменгі тастың тік крестке жата қоймаған болуы мүмкін екенін, не болмаса, егер жатса да, қазір оны сеніммен айту қиын екенін нақты дәлелдеді. Сондықтан, мен Рутуэлл кресі емес, Рутуэлл монументі деп атауды жөн көремін". 1998 жылғы "Рутвелл монументін қайта қарастыру: фрагменттер мен сын; дәстүр мен тарих; тілдер мен ұялар" атты мақаласында ғалым Фред Ортон Реджинальд Бэйнбригтің 1600 жылы Уильям Камденге 1586 жылғы "Британия" кітабының жаңа басылымында жариялануы мүмкін деген үмітпен жазған хатын талқылайды: "Бэйнбриг бір 'бағананы' көрген, оны ол 'крест' деп атаған", - деді Ортон осы хат туралы. Ортон сондай-ақ, бұл зат екі түрлі тастан жасалғанына сенімді: "Рутвелл монументін бастапқыда крестке айлану көрінісі қосылған бағана ретінде қарастырудың мәні бар сияқты, содан кейін әртүрлі тастан жасалған крестпен толықтырылған".

Жақындағы стипендия

Кэтрин Карков, Дэниел Пол О'Доннелл және Роберто Росселли Дель Турко басқаратын "Визионерлік крест жобасы" Рутвелл кресті, Бьюкасл кресті және Брюссель кресті сияқты кресттерді зерттейді және 2012 жылы Рутвеллде 3D скандау жүргізді.