Кіріспе

1905 жылғы Орегон штатының Портленд қаласындағы дүниежүзілік көрме

Льюис және Кларк жүз жылдық көрмесі, сондай-ақ Льюис және Кларк көрмесі деп белгілі, және ресми түрде Льюис және Кларк жүз жылдық және Америка Тынық мұхиты көрмесі және Шығыс жәрмеңкесі деп аталды. Бұл 1905 жылы АҚШ-тың Орегон штатындағы Портленд қаласында Льюис және Кларк экспедициясының жүз жылдығын тойлау мақсатымен өткізілген дүниежүзілік көрме болды. Халықаралық көрмелер бюросы бұл көрмені ресми түрде дүниежүзілік көрме деп танатпаса да, оны көбінесе осылай атайды; көрмеге бүкіл әлемнен экспонаттар мен келушілер көптеп келді. Төрт ай бойы өткен көрмеге 1,6 миллионнан астам адам келді, ал 21 елден экспонаттар ұсынылды. 1905 және 1910 жылдар аралығында Портлендтің халқы 161 000-нан 270 000-ға дейін өсті, бұл өсім көрмеге байланысты деп есептеледі.

Ертедегі Орегон

1845 жылы құрылғаннан бері Портленд ірі экономикалық орталыққа айналды, бұл теміржолдың келуімен тікелей байланысты болды. Үш транс­кон­тинентальдық теміржол – Солтүстік, Оңтүстік және Одақтық Тынық мұхиты теміржолдары Портлендті Тынық мұхиты жағалауындағы соңғы стансасы ретінде пайдаланды. Осы аралықта Портлендте бидай және ұн өндірісі үлкен қарқынмен өсіп, «Тынық мұхиты жағалауындағы ең ірі ұн зауыдына» ие болды. Орегонның бұрынғысы жоқ ағаш өнеркәсібі де қарқынды дамыды, себебі «Орегон 54 300 шаршы мильмен орманды аумақта екінші орында тұр», ал «ағаш қорының мөлшері бойынша Орегон Одақтың алдында келеді, 300 миллиард куб футы» көлемінде. Орегонның кеме қатынасы да өсіп, Колумбия өзенін тереңдету және жағалауды нығайтуға жұмсаған 1,5 миллион долларлық жобаға байланысты дамыды. Осы кезеңде Орегон халқы 1850 жылы 13 294-тен 1900 жылы 413 536-ға дейін өсті, бұл ұлттың жалпы өсімімен (1000 пайыз) салыстырғанда 3000 пайыздық өсімді құрады. Мұндай оң факторларға қарамастан, Орегон 1893 жылы ерекше әсер еткен жалпыұлттық Ұзақ депрессиядан зардап шекті. Әлсіз банк жүйесіне байланысты теміржолдардың тым жылдам дамуы мен ауылшаруашылық өнімдерінің құнсыздануы салдарынан бүкіл елде жұмыс орындары қысқарды. Штаттың жетекші бизнес лидерлері экономиканы көтеру үшін жоспарлар жасауға тырысты. 1895 жылы құрғақ тауарлар саудагері Дэн МакАллен «Портлендтің жаңа ғасырды қарсы алып, экономикалық төмендеуден шығу үшін халықаралық көрме өткізуді» ұсынды. Аймақ басқа мәселелерге ден қойғандықтан, оның ұсынысы бірнеше жыл бойы назарсыз қалды. Көрме өткізу туралы идея кейде қайта көтерілді, бірақ түрлі себептерге байланысты күш салынбады. Осыған ұқсас әрекеттер 1900 жылдың ортасында ғана басталды, «Портленд сауда кеңесінің Дж. М. Лонг уақытша комитет құрып» көрме жоспарлауды бастады. Комитетке I. Н. Флейшнер (бірінші вице-президент), Оскар Хубер (жұмыс директоры), полковник Генри Э. Дош (көрмелер директоры), Генри Э. Рид (хатшы) және Дж. А. Уэйкфилд (концессиялар және қабылдаулар директоры) кірді. Бұл Портлендтің ең бай және ықпалды адамдары болды, олар теңдесі жоқ ұлылық пен күшті шара ұйымдастыру үшін бірігіп жұмыс істеді.

Тақырып табу

Көрмеге шынайы түрткі экономикалық және бизнес мүдделерден туғанмен, жарнама мен безендіру үшін тақырыпты таңдау аса маңызды болды. Портленд жәрмеңкесінің тақырыбы Орегон тарихи қоғамының кеңесімен айқындалды. Олар Льюис пен Кларк экспедициясының Орегон жеріне келгеніне 100 жыл толуын атап өтудің өте орынды шара боларын ұсынды. Директорлар экономикалық өсу туралы армандарына да орын беруді қалағандықтан, екі идеяны біріктіріп, "тарихи еске алу және аймақтық дамудың екі мақсатын қамтитын" атау жасады: "Льюис және Кларк жүз жылдығы және Америка Тынық мұхиты көрмесі мен Шығыс жәрмеңкесі". Бұған қоса, мерекелік шараларды бағыттап, жарнаманы күшейту үшін: "Батысқа қарай империяның жолы жатады" деген ұран қабылданды.

Қаржыландыру

Тақырып белгіленген соң, ер адамдар көрме экспонаттарын қамтамасыз етуді және өз инвестицияларына қолдау көрсетуді бастады. Жеке инвестициялар жасалғандықтан үкіметтен қолдау алу өте маңызды болды: «Ладд пен Тилтон банкі 20 000 доллар, Солтүстік Тынық мұхиты темір жолы тағы 20 000 доллар, ал сыра қайнатушы Генри Вайнхард 10 000 доллар инвестициялады». Осылайша, заң шығарушы орган «Орегон аймағын зерттеудің жүз жылдығын тойлау туралы акт» қабылдады, ол жәрмеңкеге шамамен 500 000 доллар бөлді. Жәрмеңке аяқталғаннан кейін, екі департаменттің әрқайсысы шамамен төрт жүз мың доллар жұмсады, мемлекет Комиссия жұмсаған қаражатты өтеді, ал Корпорация акционерлері шамамен бірдей сомаға жазылысты. Экспозициядан түскен түсімдер Корпорацияның басшылығымен толығымен жұмсалды. АҚШ үкіметі 475 000 доллар және шамамен сондай құнға бағаланған экспонаттар бөлді, мен нақты сомасын айта алмаймын. Осылайша, жәрмеңке экспозицияны өткізу үшін қаржыландырылды. Қаржыны бөлген заң жобасы сонымен қатар жәрмеңкені ұйымдастыруды қадағалау үшін арнайы комиссия құрды. Осы Комиссия хабарлағандай: «Льюис және Кларк көрмесі осы Комиссияны құру туралы актінің негізінде Комиссия мен Льюис және Кларк көрмелер корпорациясы бірлесіп өткізді». 1903 жылдың 30 мамырында алғаш рет жиналған олар жоспарлау жүктемесін бөлісу мақсатымен үкімет тағайындаған комитет болды. Осы күні олар президентті – Джефферсон Майерсті таңдады, ол «Льюис және Кларк директорларымен ең жақсы нәтижелерге жету үшін жан-жақты ынтымақтастық орнатуға шақыратын сөз сөйледі. Кейін ол осы көмекке уәдесін директорларға қайталады». Бұл жақсы қабылданды, және олардың көмегі жәрмеңкені осындай іс-шараны жоспарлаумен байланысты үкіметтік кедергілерден өтуге көмектесті. Жәрмеңке аяқталғаннан кейін, Экспозиция Корпорациясының хатшысы Генри Рид іс-шараны жоспарлау және өткізудің барлық процесін құжаттаған үлкен кітап жасады. Ол да үкіметтің қатысуын жоғары бағалап, «Орегон штаты Льюис пен Кларктың жүз жылдық көрмесіне өз территориясында өткен кез келген көрмеге берген басқа штаттан гөрі көп көмек берді» деп жазды. Ол сондай-ақ Портленд қаласының көмегіне ерекше ризашылық білдірді және олардың «шынайы және ынталы қолдауы» жәрмеңкенің табысына жете алуы үшін баға жетпес екенін атап өтті. Портлендтің осы мақтауын Мемлекеттік комиссия қайталады, бұл қаланың үлкен көмегін одан әрі растады.

Сайтты табу

Қажетті қаржылық қолдауды (соның ішінде Комиссияны) алғаннан кейін Директорлар кеңесі осы жәрмеңкені өткізуге арналған жерді таңдау процесін бастады. Уилламет өзенінің шығыс және батыс жақтарындағы бірнеше орналасқан жерлер қарастырылды. Шығыс жағындағы үш негізгі орын – Университет паркі, қазір Портленд университеті орналасқан жер; City View Park, қазір Sellwood Park және Oaks Park; және Hawthorne Park, қазір индустриалдық аймақ. Батыста қарастырылған орындар – қалалық парк, қазір Вашингтон паркі; және Балч-Крик су алабындағы Гилд көлі. Гилд көлі – «Портлендтегі барлық адамдар шамалы білетін орын еді, бірақ жерді таңдау комитетіндегі ешкім оның құрғақ маусымда буланып кетіп-кетпегенін есіне түсіре алмады». Келесі күні комитет таңдауын «батыс жағындағы Вилламет биіктіктеріндегі екі учаске және шығыс жағындағы Лэдд учаскесінің бір бөлігі бар Хоторн паркіне» дейін қысқартты және Вилламет биіктіктері таңдалды, себебі «Вилламет биіктіктерінің табиғи артықшылықтары барлық басқа мәселелерден басым, ал Гилд көлі, десектеріңіз, үлкен пайдаға жұмсалуы мүмкін және әдемі көрініс тудыруы мүмкін». Осы дауыс беру нәтижесінде «Льюис пен Кларк көрмесі орнын тапты – ағаштардың тобы, жайылым және ортасында белден төмен тұрған тұншықты су». Гилд көлінің көптеген басқа да артықшылықтары болды. Орын Портленд қаласының шетінде болғандықтан, халыққа оңай қол жеткізуге болатын. Екі жергілікті троллейбус желісі (Портленд темір жолы және қала маңы темір жолы) ұсынылған кіреберіске дейін бір блок қашықтықта тоқтады. Гилд көлінің жаңадан салынған Вон-стрит паркіне жақын орналасқандығы да артықшылық болды, ол жәрмеңке кезінде пайдалы болатын бейсбол стадионына ие еді. Орынға өзен арқылы да жетуге болады, ал кемелер келушілерді 10 центке осы орынға жеткізді.

Дизайн және құрылыс

Көрме алаңдары мен ғимараттарын жобалау және салуға көптеген адамдар қатысты. Олмстед бауырларының жобалау фирмасы 5000 долларға алаң жоспарын әзірлеуге шақырылды. Джон Чарльз Олмстед жасаған жобада Сент-Хеленс тауы мен өзенді қоса алғанда, осы жерден көрінетін әдемі көріністер пайдаланылды. (Олмстед сол сапарда Портленд қаласының саябақ жүйесіне де жоспар жасаған еді.) Уидден & Льюис фирмасының өкілі Айон Льюис, көрменің ғимараттарын жобалауға жауапты болған жеті сәулетшіден тұратын кеңеске жетекшілік етті. Басқа алты сәулетші – Эдгар М. Лазарус, Эмиль Шахт, Юстус Ф. Крамбейн, Дэвид К. Льюис, Ричард Мартин кіші және Генри Дж. Хефти. Көптеген ғимараттар испандық Ренессанс стилінде салынды және күмбездер, куполалар, аркалы есіктер және қызыл түсті шатырлар сияқты сәулеттік әшекейлермен безендірілді. Ғимараттар тұрақты болу жоспарланбағандықтан, негізінен ағаш қаңқаға жабысталған гипстен салынды, бұл құрылыс құнының төмен болуына себеп болды (бір футқа 79 цент). Бұл ереженің ерекше жағдайы – орман шаруашылығы ғимараты, ол әлемдегі ең үлкен бұркеме үй деп есептелді. Ол 54 ұзын, өңделмеген бұркемеден салынды және жергілікті орман өнімдері, жабайы жануарлар мен американдық индейстердің суреттері қойылды. Ғимарат 1964 жылы өрттен жойылғанға дейін тұрды және оның орнына Батыс орман шаруашылығы орталығы салынды. Монтанадағы Глейшер Парк Лоджінің вестибюлі де осы ғимараттан шабыттанды. Көрме түнде шамдармен және Үкімет ғимаратындағы үлкен іздеу шамдарымен жарықтандырылды. Бұл шамдарды Портлендтегі General Electric компаниясында жұмыс істейтін Томас Х. Райт жасаған. Сонымен қатар, алаңды көптеген мүсіндер әсемдеді. Олардың кейбіреулері бүгінге дейін сақталған, соның ішінде Алиса Купердің Сакажавея және Вашингтон паркіне орнатылған Жан Батист мүсіндері. Ғимараттардың, көпірлердің және мүсіндердің контурларын белгілеу үшін 100 мыңнан астам шамдар қолданылды, нәтижесінде керемет түнгі көрініс пайда болды. Көрмеде 21 ел мен АҚШ-тың 16 штаты, сондай-ақ федералды үкіметтің көптеген бөлімдері мен жеке ұйымдар өнімдерін көрсетті. Портлендтен (Орегон штаты) шыққан Мултнома атлетика клубы, Льюис және Кларк атлетика ойындарын және чемпионаттарын ұйымдастыруға көмектесті.

Көрмелер

Шетелдік елдердің ең ірі көрмесі Италия павильоны болды, онда мәрмәр мүсіндердің үлкен жинағы қойылған еді. Германия мен Франция да өз көрмелеріне үлкен қаражат жұмсады, соңғысы король Людовик XIV-нің қабылдау бөлмесінің көшірмесін ұсынды. Жапония өз көрмесіне, оның ішінде фарфор, жібек және шамдар сияқты көптеген мәдени заттарға 1 миллион доллар (1905 жылы үшін елеулі сома) жұмсады. Көрмеге қатысқан штаттар: Аляска, Аризона, Калифорния, Колорадо, Айдахо, Иллинойс, Луизиана, Мэн, Массачусетс, Миссури, Монтана, Небраска, Нью-Йорк, Солтүстік Дакота, Орегон, Оклахома, Юта, Вашингтон және Вайоминг. Қатысқан әр штат өз көрмесін жариялауға бір күнге ие болды, көбінесе оған арнайы қонақтар келді. Ауыл шаруашылығы, технология және музыка сияқты тақырыптарға арналған кең ауқымды көрмелер ұйымдастырылды. Мормон табernacle хоры, сондай-ақ Смитсондар институты көрмелерін ұсынды; Клод Моне сияқты көптеген белгілі суретшілердің туындылары қойылды. Кейбір көрмелер даулы (және қазіргі стандарттар бойынша, мазасыздық тудырды), мысалы, Филиппиннің Игорот тайпасының көрмесі; ол американдықтарды АҚШ-тың Филиппинге жасаған жақындағы жаулап алуының заңдылығына көндіру үшін ұйымдастырылды, ол Испан-американ соғысында Испаниядан алынған еді. Көрмеде игороттар дәстүрлі әрекеттермен айналысып, жасалма ауылда тұрып жатты. Ит етін дайындау және жеу сияқты олардың кейбір әрекеттері көптеген келушілер үшін ескірген болып көрінуі мүмкін. Орын жетіспеуіне байланысты көптеген көрмешілерге қабылдаудан бас тартуға тура келді.

Басқа көрікті жерлер

Негізгі экспонаттар мен павильондардан басқа, бұл жерде ойын-сауық паркі, түрлі қосымша шаралар, концерттер, тегін кино көрсетілімдері (сол кезде бұл жаңалық еді), дирижабль саяхаттары және тағам мен басқа да заттар сататын көптеген сатушылар болды. Бұл орын Olds Motor Works компаниясының демеушілігімен өткен екі жүргізушінің ("Тозақ қақпасынан Портлендке") трансконтиненталдық автомобиль жарысының финишіне айналды. Аматорлық спорт одағының ұлттық жеңіл атлетика және жүгіру чемпионаты Портлендтегі Вонн-стрит паркінде өтті. Портлендтің Тынық мұхиты лигасындағы бейсбол командасы, сол кезде "Giants" деп аталған, 1905 жылғы маусымын Портлендтегі басқа жерде өткізді. Көрмеге барлығы 2 554 000 адам келді, оның 966 000-ы тегін, ал 1 588 000-ы билет алып кірді. Мұндай көрмелер үшін ерекше, Льюис пен Кларк ескеретін көрмесі табысты болды, шамамен 85 000 доллар таза пайда тапты. Инвесторлар өз инвестицияларынан 21% дивиденд алды. Бұған қоса, жергілікті экономикаға тиетін әсері зор болды. Портлендке миллионға жуық қаладан келген қонақ келді деп есептеледі, бұл 1905 жылғы бағамен экономикаға миллиондаған доллар қосымша кіріс әкелді. Сонымен қатар, көрме алаңын салу 1000 құрылысшыға жұмыс берді. Көрмеден сақталған бірнеше ғимарат бар, олардың ішінде Fairmount Hotel, American Inn және National Cash Register Building (қазіргі McMenamins St. Johns Theater and Pub) бар. Льюис пен Кларк көрмесіне арналған Портленд көшелерінде шамамен жарты миллион қызғылт гибридті шай гүлі ("Mme Caroline Testout" сорты) отырғызылды. Олардың көп бөлігі бүгінге дейін сақталған. Көптеген адамдар көрмеден кейін Портлендке көшіп келді, сондықтан көрмеден кейінгі жылдары Портлендтің төңірегінде көптеген үйлер салынды. Көрмеден кейін көптеген көшелер мен тротуарлар жөнделді, Портлендтегі (әсіресе Шығыс Портлендтегі) тротуарлардың көп бөлігі 1910-1920 жылдарға дейін салынған. Көрме алаңы салынған Willamette өзенінің ескі арнасы – Guild Lake, көрмеден кейін өнеркәсіптік дамытушылар (және Портленд порты) тарапынан бірте-бірте толтырылды; 1920 жылдары көл толығымен жойылды. Содан бері бұл жерлер қоқыс өртетін орын, қоқыс полигоны, пойыз ауыстыру станциясы, соғыс жылдарындағы тұрғын үйлер және қойма ретінде пайдаланылды. Бүгінде көлдің бұрынғы орны (және көрме алаңының өзі) әлі де негізінен өнеркәсіптік мақсаттар үшін қолданылады және Портленд қаласы оны "Өнеркәсіптік қасиетті орын" деп жариялаған.