Кіріспе

Дауысты дыбыстардың жойылған дауыссыздың орнына ұзаруы

Фонология мен тарихи лингвистикада компенсаторлық ұзару – дауыссыз дыбыстың жоғалуынан, әдетте буынның соңғы бөлігінен немесе жақын буындағы дауыстыдан туындаған дауысты дыбыстың ұзаруы. Дауыссызды жоғалту нәтижесінде туындаған ұзаруды бірігудің ең жоғары дәрежесі деп қарастыруға болады (Кроули 1997:46). Екі түр де сөйлеушілердің сөздің морлық санын сақтауға жасаған тытыруларынан туындайды.

Ағылшынша

Ағылшын тілі тарихынан мысал келтередік, дауыстылардың ұзаруы тілден дауыссыз велалық фрикатив және оның таңдайы аллофоны жоғалған кезде болған. Мысалы, Шосер заманындағы орта ағылшын тілінде "түн" сөзі фонемиялық жағынан ; кейіннен ол жоғалды, бірақ оны толықтыру үшін ұзартылды, нәтижесінде сөз осылай айтылды (кейіннен Ұлы дауыстық өзгеріс кезінде ол өзгерді). Герман спирант заңы да, ингвеон мұрын спирант заңы да мұрынның жоғалуын өтеу үшін дауыстылардың ұзаруын көрсетеді. Ағылшын тілінің ротикалық емес диалектілерінде тарихи пост-вокалдан кейін дауысты ұзарады: шотланд ағылшын тілінде "қыз" сөзі қысқа дауыстыдан кейін жеңіл альвеолярлық дыбыспен айтылады, болжам бойынша орта ағылшын тілінде де осылай болған; Оңтүстік британ ағылшын тілінде ол дыбыс сөйлеу тілінен жоғалып, дауысты "ұзын шва"-ға айналды.

Ежелгі еврей және арамей тілдері

Ежелгі еврей және арамей тілдеріндегі өтемақылық ұзарту префикстен кейінгі дауыссыздың класына байланысты (ивриттегі анықталған артикль және екі тілде де waw hahipukh префиксі). Мысалы: (ивриттің анықталған артиклін қолдана отырып [патахпен және келесі дауыссыздың дагешімен]): ע және א әрпі алдында әдетте [қамецпен] болады. ח және ה әрпі алдында әдетте [эй патахпен] болады. Егер ол соққыдан бұрын келсе, онда [қамецпен] болуы мүмкін. Бірақ ол соққыға дейін келсе, қуыс дауыссыз болса да, әдетте [эй сеголмен] болады.

Мальталық

//, // және // фонемалары 18-ден 20 ғасырға дейінгі кезеңде мальтий тілінде дауыстыланды (әдетте сөз соңында //-мен біріктірілгенін қоспағанда). Дегенмен, олар әлі де әрлеуде сақталып келеді, яғни għ тарихи және , ал h тарихи үшін қолданылады. Бұл дауысты консонанттар жақын орналасқан қысқа дауыстыларды ұзартады, атап айтқанда, алдында да, артында да тұрғандарын. Мысалы, jagħmel ("ол жасайды"), бұрын , қазір , және jitgħallem ("ол үйренеді"), бұрын , қазір .

Түрікше

Түрік тілінде дауысты велярлық фрикатив дыбысы өзгеріске ұшырады, нәтижесінде бұл дыбыс толық жойылып, алдыңғы дауысты ұзақталды. Стандарт түрік тілінде бұл дыбыс мүлдем жоғалғанмен, кейбір түрік диалектілерінде дыбыстық өзгеріс толыққанды аяқталған жоқ, ал сәйкес келетін велярлық фрикатив жақын туысқан азербайжан тіліндегі және түрік тілінің ықпалындағы қырым татар тіліндегі туыс сөздерде сақталып қалған. Дыбыстың бұрынғы дауыссыздығын түрік тілінен алынған ертеректегі ағылшын сөздері, мысалы, йогурт/йогурт (қазіргі түрікше yoğurt) және аға (қазіргі түрікше ağa) көрсетеді. Түрік әліпбиіндегі Ğ әрпі мен оның Осман түрік тіліндегі баламасы бұрын былай айтылған. Қазіргі түрік тілінде Ğ әрпі буынның бөлінуін көрсететін немесе алдыңғы дыбысты ұзартатын әріп ретінде қолданылады. Егер алдыңғы дауысты әрпі болса, ол дыбысын да білдіре алады.