Жұмсақ жемістердегі зиянды вирус ауруы

Кіріспе

Вирустық өсімдік ауруы

Плюм-покс, сондай-ақ шарка деп аталады, Prunus туысына жататын тас жемістің ең зиянды вирустық ауруы болып табылады. Ауруды құрма шаңырауқұлағы вирусы (PPV) қоздырады, және оның әртүрлі штаммдары шабдалы, абрикос, құрма, нектарин, бадам, тәтті және қышқыл вишня сияқты тас жемістің түрлі түрлерін жұқтыруы мүмкін. Prunus туысының жабайы және әсемдік түрлері де вирустың кейбір штаммдарымен зарарлануы мүмкін. Вирус шырыштар арқылы және жұқтырылған өсімдік материалдарын басқа жерлерге тасымалдау арқылы таралады. Плюм-покс тұтынушылар үшін қауіпті емес, бірақ қышқылдық пен деформация туғызып, тас жемістің сатуға жарамсыздығына себеп болуы мүмкін. Ауруды басқарудың жалғыз жолы – барлық жұқтырылған ағаштарды жою, бұл елеулі экономикалық залалға әкелуі мүмкін.

Тарихи негіздер

Аурудың белгілері алғаш рет 1916–1917 жылдары Болгарияда көрінді. Сондықтан, «шарка» атауы болгар тіліндегі «шарка» (шекпе) сөзінен алынған. 1933 жылы вирустың пайда болуын Димитар Атанасов сипаттады. Бұл ауру бірнеше еуропалық елде дамып, тарады және «Позегача», «Кетше» немесе «Неміс құрмасы» деп әртүрлі аталатын ежелгі жергілікті сорттарды толығымен жойған болуы мүмкін.

Биология

Ащы шаян вирусы – сызықтық бір жіпті РНК вирусы. Плюм-шашақ вирусының тоғыз штаммы бар: PPV D, PPV M, PPV EA, PPV C, PPV Rec (Рекомбинантты), PPV W, PPV T, PPV CR және PPV An. PPV T (Түркия) алғаш рет және қазірге дейін тек Түркияда ғана анықталды, бірақ оның оқшауланған түрлері маңызды Prunus spp-ның көпшілігін табиғи жолмен жұқтыра алады. PPV C тәтті және қышқыл вишняны табиғи түрде жұқтырады және бұл сорттың жалғыз белгілі нұсқасы, ол басқа Prunus түрлерін тәжірибелік жолмен жұқтырады. PPV M оқшауланғандары персиктегілерге қарағанда агрессивтірек, ақшапаралар арқылы тиімдірек таралады және жеміс бағында тез таралады. PPV M тұқым арқылы жұғады деп хабарланған, ал басқа PPV штаммдары тұқым арқылы жұқпайды. PPV M және D штаммдары персик, шаян және құрманы жұқтырады. PPV M бұрын екі вариантқа бөлінген: Ma және Mb, тиісінше Еуропалық Жерорта теңізі және Орталық-Шығыс Еуропа елдерінде таралған, бірақ жақында Түркияның Стамбул қаласында тағы бір вариант анықталды және оны MIs деп атады. Истанбулға өте жақын Болу облысында да екі MIs оқшауланғаны анықталды, ал оқшауланғандар коммерциялық түрде сатып алынған поликлоналдық антиденелер мен моноклоналды 5B IVIA қоспасымен PPV штаммдарын жалпыға бірдей анықтауға арналған ELISA жиынтығымен қиылысқан. Генетикалық талдау 836 жұп негіздік P3 6K1 CI аймағында Ma, Mb және MIs варианттарының өте жоғары сәйкестігін растады. Құрма жапырақты ақшапарасы (Brachycaudus helichrysi) және жасыл персик ақшапарасы (Myzus persicae) – вирус тасымалдаушылары. Қанатты ақшапаралар вируспен жеміс бағының ішінде және жақын маңдағы бақшалардағы ағаштарға дейін 200–300 метрге дейінгі қашықтықта жұқтыра алады. Барли сары жұлдыз вирусы сияқты кейбір басқа вирустардан айырмашылығы, PPV ақшапарада тұрақты емес және ақшапараның ауыз мүшелерінен өсімдіктерге беріледі. Алшақ қашықтыққа таралу көбінесе жұқтырылған балабақшалардың немесе көбейту материалдарының қозғалысы нәтижесінде болады. Өсімдік жұққаннан кейін вирус жүйелік таралады және өсімдіктің барлық бөліктеріндегі жасушалардың цитоплазмасында кездеседі. Ағашқа вирус жұққанда, инфекция нәтижесінде жеміс өндірісі күрт төмендеп, өндірілген жемістер көбінесе деформацияланып, зақымдалады. Ащы шаян вирусының болуы Prunus туысына жататын түрлі түрлерді жұқтырған басқа эндемиялық вирустардың әсерін күшейте алады, мысалы, құрма жұлдыз вирусы, Prunus некротикалық (қоңыр) сақиналы вирусы және алма хлоротикалық (сары) жапырақты вирус, нәтижесінде одан да үлкен экономикалық шығынға әкеледі. Персиктің гүлдерінде жұқтырылған ағаштарда түс өзгерісі байқалуы мүмкін. Бұл гүл жапырақтарында қараңғы қызғылт жолақтар түрінде көрінеді және маусымның басында зерттеулер жүргізу үшін пайдалы болуы мүмкін. Симптомдар көктемде жас жапырақтарда және/немесе жемістердің даму кезінде пайда болуы мүмкін. Кейбір ағаштарда жапырақтарда немесе жемістерде симптомдар байқалмайды. Prunus-тағы барлық инфекциялар жапырақтағы сақина тәрізді симптоммен сипатталмайды. Кейбір сорттарда жапырақтарда сарғаю сызықтары мен дақтар немесе некроздық сақина белгілері байқалады. Жапырақтардың деформациясы да байқалады. Жұқтырылған жемістерде сары сақиналар немесе дақтар, қоңыр сақиналар пайда болуы мүмкін, ал кейбір шаян мен құрма жемістері қатты деформацияланып, дөңес болуы мүмкін. Көптеген жұқтырылған құрмалардың және кейбір шаяндардың тұқымдарында сақиналар байқалады. Prunus емес көптеген өсімдіктер, кем дегенде тоғыз өсімдік отбасында, құрма шаян вирусының бір немесе бірнеше штаммдарымен жасанды түрде жұқтырылды және кейбір жағдайларда далада табиғи түрде жұқтырылған. Вирустың Prunus емес түрлерде сақталуы ауруды басқаруды қиындатады.

The plum pox virus is a linear single stranded RNA virus. There are nine strains of plum pox virus: PPV D, PPV M, PPV EA, PPV C, PPV Rec (Recombinant), PPV W, PPV T, PPV CR, and PPV An. PPV T (Turkey) was detected first and so far only in Turkey, although its isolates are capable to naturally infect most of important Prunus spp. PPV C infects sweet and tart cherry naturally and is the only strain known to do so, it has infected other Prunus hosts experimentally. PPV M isolates are more aggressive in peach, are aphid vectored more efficiently, and spread more rapidly in an orchard. PPV M has been reported to be seed transmitted, the other PPV strains are known not be transmitted through seeds. Both PPV strains M and D infest peach, plum, and apricot. PPV M was previously divided into two variants: Ma and Mb with distribution in European Mediterranean and central eastern European countries, respectively, but another variant was recently detected in Istanbul, Turkey, and appropriately named MIs. Two MIs isolates were also detected in Bolu province, which is very close to Istanbul, and the isolates cross reacted with a mixture of polyclonal antibodies and monoclonal 5B IVIA purchased commercially as ELISA kit for universal identification of PPV strains. Genetic analysis also confirmed the very high identity of Ma, Mb, and MIs variants at 836 bp P3 6K1 CI region. the plum leaf curl aphid (Brachycaudus helichrysi) and the green peach aphid (Myzus persicae). Winged aphids can transmit plum pox within an orchard, and over short distances (200–300 meters) to trees in nearby orchards. Unlike some other viruses, like barley yellow dwarf virus, PPV is not persistent in the aphid and is transferred from the mouthparts of the aphid between plants. Long distance spread usually occurs as a result of the movement of infected nursery stock or propagative materials. Once a plant is infected the virus is systemic and occurs in the cytoplasm of cells from all parts of the plant. When a host tree is infected by plum pox, the infection eventually results in severely reduced fruit production, and the fruit that is produced is often misshapen and blemished. The presence of plum pox can also enhance the effects of other endemic viruses infecting various species of the genus Prunus, such as prune dwarf virus, Prunus necrotic (browning) ringspot virus, and apple chlorotic (yellowing) leaf spot virus, resulting in still greater economic losses. In peach, infected trees may exhibit color breaking symptoms in the blossoms. This appears as darker pink stripes on the flower petals and can be useful for early season surveys. Symptoms can be present in young leaves in the spring and/or on developing fruit. Some trees show no symptoms on leaves or fruit. Not all infection in Prunus are characterized by a ring symptom on leaves. Several cultivars show yellowing line patterns and blotches, or necrotic ring symptoms on expanded leaves. Leaf distortion has also been observed. Infected fruit can develop yellow rings or blotches, or brown rings, and some plum and apricot fruit can be severely deformed and bumpy. The seed of many infected apricots and some plums show rings. Many non Prunus species, in at least nine plant families, have been infected artificially with one or more strains of the plum pox virus, and in some cases found naturally infected in the field. The maintenance of the virus in non Prunus species complicates disease management.

Менеджмент

Ағаш қоздырылғаннан кейін ауруды емдеу немесе емдеу жолы жоқ. Қоздырылған ағаштарды жою қажет. Ауру орныққаннан кейін, шабдалы гөйімінің (plum pox) бақылау және алдын алу шараларына егістіктерді тексеру, сертификатталған көшет материалдарын пайдалану, шыбдарларды бақылау және көшеттер мен бауларда қоздырылған ағаштарды жою кіреді. Papaïx және авторлар тобы 2014 жылы ddal модельдік бағдарламалық құралын ұсынды. Ddal – шабдалы гөйімінің (sharka) эпидемиологиялық моделі болып табылады, ол таралуды модельдеуге және эпидемиологиялық немесе экономикалық шектік мақсаттарға бақылау стратегияларын оңтайландыруға мүмкіндік береді. Prunus тұқымдас өсімдіктерінде тұрақтылыққа қабілетті түрлер бар, бірақ олар сирек кездеседі. Франция және АҚШ ғалымдарының тобы C5 деп аталатын шабдалы гөйіміне төзімді шабдалыны генетикалық түрлендіру арқылы жасады, ал тұрақтылық гибридтеу арқылы басқа шабдалы ағаштарына берілуі мүмкін. Трансгенді шабдалы шабдалы гөйімі вирусының қабықша ақуызын шығарады, өсімдік қабықша ақуызының mRNA-сын өндіреді және ол посттранскрипциялық гендік үнсіздендіру (PTGS) деп аталатын жүйемен өңделеді, ол өсімдіктің иммундық жүйесі сияқты жұмыс істейді және РНК-ға ұқсас механизммен әрекет етеді.

Тарату

Ауру жағдайыЕлі Таралуы шектелгенАлбания, Австрия, Канада, Кипр, Чехия, Франция, Италия, Люксембург, Молдова, Норвегия, Португалия, Оңтүстік Ресей, Словения, Испания, Сирия, Түркия, Украина, Ұлыбритания, АҚШЖалпы таралғанБолгария, Хорватия, Германия, Грекия, Венгрия, Польша, Румыния, СловакияТаритылған, қалыптасқанАзор аралдары, Босния және Герцеговина, Египет, Орталық Азияны қоса алғанда бұрынғы КСРО, Үндістан, ЛитваТаритылған, жойылғаны мүмкінБельгия, Нидерланды, ШвейцарияБелгісіз, Чили, Дания Өзгертілген: Levy et al. 2000 жыл. Асыл жемістердің құрт вирусы ауруы. 1999 жылы Пенсильвания штатының Адамс округіндегі жеміс бағында PPV D штаммы анықталды. Бұл Солтүстік Америкада құрт жұқпасының алғаш рет табылуы болды. Ауру жұқтырған аймақтар аурудың таралуын болдырмау үшін карантинге алынды және зақымдалған ағаштар жойылды. 2000 жылы Жаңа Шотландияда және Оңтүстік Онтариода, әсіресе Ниагара аймағында анықталды. Канадалық азық-түлік инспекциясы агенттігі ППВ-ның таралуын болдырмау мақсатында Оңтүстік Онтариода карантин аймақтарын енгізді. Қарқынды зерттеулерге қарамастан, құртқа осал ағаштар бар Канаданың басқа аймақтарында вирус әлі табылмады. Канаданың құртты жою бастамасы құрт вирусына көптеген үлгілерді тексеруді қамтыды. Үлгілер ферменттік иммуносорбенттік талдау (ELISA) технологиясы арқылы тексеріледі.