Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1931 жылы Агата Кристидің романы
1931 novel by Agatha Christie
"Ситтафорд құпиясы" – британдық жазушы Агата Кристидің детективтік романы. Алғаш рет ол 1931 жылы АҚШ-та "Хейзелмурдағы кісі өлтіру" деген атпен, ал Ұлыбританияда сол жылдың 7 қыркүйегінде "Коллинс Крийм Клуб" баспасында Кристидің бастапқы атауымен жарық көрді. Бұл АҚШ нарығы үшін басқаша атаумен шыққан Кристидің алғашқы романы. АҚШ басылымының бағасы 2 доллар болды.
The Sittaford Mystery is a work of detective fiction by British writer Agatha Christie, first published in the US by Dodd, Mead and Company in 1931 under the title of The Murder at Hazelmoor and in UK by the Collins Crime Club on 7 September of the same year under Christie's original title. It is the first Christie novel to be given a different title for the US market. The US edition retailed at $2.00
Миссис Уиллетт пен оның қызы Дартмур аймағындағы қарлы қыстың бір кешінде "үстелді айналдыру" (сеанс) кешін өткізеді. Рух оларға капитан Тревелянның қайтыс болғанын айтады. Жолдар көліктер үшін жарамсыз болғандықтан, майор Бернаби досының жағдайын тексеру үшін ауылға жаяу баратынын мәлімдейді, және ол болжамның расталғанын көреді. Тревелянның туысымен құдаласқан Эмили Трефусис полициямен бірге құпияны ашады. Роман жақсы қабылданып, Эмили Трефусис кейіпкеріне жоғары баға берілді. Кітап жарық көрген кезде қайтыс болған сэр Артур Конан Дойлға жасалған сілтемелер, сондай-ақ 1902 жылы жарық көрген "Баскервиллдің иті" романымен сабақтас элементтер де назарға алынып, бағаланды.
Mrs Willett and her daughter host an evening of "table turning" (a séance) on a snowy winter's evening in Dartmoor. The spirit tells them that Captain Trevelyan is dead. The roads being impassable to vehicles, Major Burnaby announces his intention to go to the village on foot to check on his friend, where he appears to find the prediction has come true. Emily Trefusis, engaged to Trevelyan's nephew, uncovers the mystery along with the police. The novel was well received, with praise for the character Miss Emily Trefusis. The references to Sir Arthur Conan Doyle, no longer alive when the book was published, and the elements of the setting that hearken to The Hound of the Baskervilles (published in 1902) were also noted and appreciated.
Сюжеттің қысқаша мазмұны
Ситтафорд – Дартмурдың шетіндегі кішкентай ауыл. Миссис Виллет пен оның қызы Вайолет Ситтафорд үйінің жаңадан иеленген жалдамагерлері. Бұл үйдің иесі – отставкадағы теңізші капитан Тревелян. Олар жұма күні түстен кейін төрт адамды шайға шақырады: капитан Тревелянның көп жылдық досы майор Бернаби, мистер Райкрофт, мистер Ронни Гарфилд және мистер Дьюк. Мистер Гарфилдтың ұсынысымен олар алтауы үстел айналдыру ойынын ойнауға келіседі. Осы сеанс барысында, сағат 17:25-те рух капитан Тревелянның қанымен өлтірілгенін хабарлайды. Капитанның қауіпсіздігіне алаңдаған майор Бернаби Эксемптондағы 10 шақырымдық қашықтықты жаяу жүруге ниеттенетінін айтады. Жерде қалың қар жатыр, ал кешке қарай қар күшейеді деп болжанып отыр. Ситтафордта телефон жоқ, сондай-ақ мұндай ауа райында көліктер жүре алмайды. Екі жарым сағаттан кейін, сағат 20:00-ге дейін, қарлы боранның ортасында майор Бернаби Эксемптондағы капитан Тревелян қазір тұратын Хейзелмур үйінің алдындағы жолмен көтеріледі. Ешкім есікке жауап бермесе, ол жергілікті полиция мен дәрігерді шақырады. Олар үйге артқы жағындағы ашық кабинет терезесі арқылы кіріп, капитан Тревелянның денесін еденде табады. Доктор Уоррен өлім уақытын сағат 17:00 мен 18:00 аралығында деп есептейді. Өлімнің себебі – бас сүйегінің түбінің сынуы. Қару – құмға толтырылған жасыл түтік. Капитан Тревелянның өсиеті бойынша, оның қызметшісі Эвансқа 100 фунттан басқа бар мүлігі төрт адамға тең бөлінеді: оның қарындасы Дженнифер Гарднер, оның жүрегі ауырған інісі Джеймс Пирсон, оның қызы Сильвия Дерринг және оның жүрегі ауырған інісі Брайан Пирсон (оның басқа, қайтыс болған қарындасының үш баласы). Осы төрт адамның әрқайсысына шамамен 20 000 фунт стерлинг тиесілі болады. Джеймс Пирсон кісі өлтіргені үшін тұтқындалады, өйткені ол кісі өлтірілген кезде Эксемптонда болды және капитан Тревеляннан қарыз алуға тырысты. Ресми тергеуді инспектор Нарракотт жүргізсе, Джеймс Пирсонның сүйіктісі Эмили Трефузис өзі де тергеу жұмыстарын бастайды. Оған Daily Wire газетінің тілшісі Чарльз Эндерби көмектеседі, ол кісі өлтірілгеннен кейін майор Бернабиге Эксемптондағы газеттің футбол жарысында жеңіске жеткені үшін 5000 фунт стерлингтік чек табыс еткен. Эмили мен Чарльз Ситтафордтағы мистер және миссис Кертистермен бірге ізденіс жүргізеді. Джеймс Пирсонның адвокаты мистер Дэйкрес Эмилиге жағдай олардың ойлағаннан да нашар көрінетінін айтады. Джеймс фирмасынан ақша "қарызға алып", фирманың білмеуімен акциялармен айналысады. Бірнеше жалған іздер бар. Брайан Пирсон күдікке ілігеді, себебі Эндерби оны Вайолет Виллетпен түн ортасында кездескенін анықтады; ол Вайолеттің күйеуі. Ол Австралияда емес, Виллеттермен бірге Англияға оралған. Виллеттердің Ситтафордтың оқшау үйіне көшіп келуінің капитан Тревелянмен ешқандай қатысы жоқ. Олар Вайолеттің әкесі отырған Дартмур түрмесіне жақын тұруды қалады. Оның түрмеден қашуын, кісі өлтіргеннен үш күн өткен соң, Брайан Пирсон ұйымдастырған. Ол мен Брайан қауіп сейілгенше Виллеттермен бірге қызметшілер ретінде өмір сүретін болды, бірақ тұтқын қайтадан ұсталды. Мартин Дерринг жалған алиби жасады, себебі оның әйелі Сильвия оны ажырасу процесінде бақылап отырды. Сильвия – Райкрофт мырзаның немересі, Дженнифер Гарднер – Гарфилд мырзаның құдайы, ал Дьюк мырза – Скотланд-Ярдтың бұрынғы бас инспекторы. Эмили Хейзелмур үйіндегі құпияны шешеді, ол каминнің ішінде капитан Тревелянның шаңғы аяқкиімдерін және екі жұп әртүрлі өлшемдегі шаңғыларды табады. Майор Бернаби – кісі өлтіруші. Ол сеанс кезінде үстелдің қозғалысын жасады, соның арқасында рух капитан Тревелянның өлтірілгенін хабарлады. Сеанстан кейін екі жарым сағатта алты шақырымды жаяу жүрудің орнына, ол үйіне барып, шаңғы киіп, қашықтықты 10 минутта жүріп өтті. Ол капитан Тревелянды сағат 17:45-те өлтірді. Содан кейін ол шаңғысын тазалап, шкафқа қойды. Ол полиция оларды көрмесін деп, Тревелянның шаңғы аяқкиімдерін каминнің ішіне жасырып қойды, осылайша шаңғымен жүретін адам Ситтафорд пен Эксемптон арасында қаншалықты тез жүретінін түсінуі мүмкін. Майор Бернаби екінші шаңғы жұбының басқа өлшемде екенін байқамай қалады деп үміттенді. Психикалық зерттеулер қоғамының мүшесі Райкрофт мырза Ситтафорд үйінде екінші сеансқа алғашқы алты қатысушының бесеуін жинады, ол жердегі Дьюк мырзаның орнын Брайан Пирсон басты. Сеанс басталғанда ғана инспектор Нарракотт, Эмили мен мистер Дьюк келіп, майор Бернабиді капитан Тревелянды өлтіргені үшін айыптайды. Эмили түсіндіреді, Бернаби нашар акциялар сатып алып көп ақша жоғалтқан; кісі өлтіруге оның себебі 5000 фунт стерлингтік чекке қол жеткізу болды. Ол кісі өлтірілген күні таңда кіріс туралы хат алған, Эндербиге айтқандай емес. Капитан Тревелян бұл жарысты жеңіп алған, бірақ Бернабидің атынан жарысқа қатысқан. Соңғы тарауда Эмили Эндербидің үйлену ұсынысын қабылдамайды – ол тергеу кезінде оған ғашық болған, өйткені ол әлі де оның күйеуі Джеймске ғашық.
Sittaford is a tiny village on the fringe of Dartmoor. Mrs Willett and her daughter Violet are the newly installed tenants of Sittaford House, a residence owned by Trevelyan, a retired Navy captain. They invite four people to tea on Friday afternoon: Captain Trevelyan's long standing friend, Major Burnaby, Mr Rycroft, Mr Ronnie Garfield, and Mr Duke. At the suggestion of Mr Garfield, the six of them decide to play a game of table turning. During this séance, at 5.25 pm, a spirit announces that Captain Trevelyan has just been murdered. Concerned for the Captain's safety in Exhampton, Major Burnaby says that he intends to walk the 6 mile (10 km) there. There is a thick layer of snow on the ground and further heavy snowfall is forecast for later that evening. There is no telephone in Sittaford, and cars cannot manoeuvre in these conditions. Two and a half hours later, just before 8 pm, in the middle of a blizzard, Major Burnaby is trudging up the path to the front door of Hazelmoor, the house in Exhampton where Captain Trevelyan now lives. When nobody answers the door, he fetches the local police and a doctor. They enter the house through the open study window at the back, and find Captain Trevelyan's dead body on the floor. Dr Warren estimates the time of death at between 5 and 6 pm. A fracture of the base of the skull is the cause of death. The weapon was a green baize tube full of sand. Captain Trevelyan's will states that, apart from £100 for his servant Evans, his property is to be equally divided among four people: his sister Jennifer Gardner, his nephew James Pearson, his niece Sylvia Dering, and his nephew Brian Pearson (the three children of his other, deceased sister). Each of these four will inherit approximately £20,000. James Pearson is arrested for murder because he was in Exhampton at the time of the murder, trying unsuccessfully to get a loan from Captain Trevelyan. While the official investigation is led by Inspector Narracott, James Pearson's fiancée Emily Trefusis starts sleuthing herself. She is assisted by Charles Enderby, a Daily Wire journalist who, after the murder, presented a cheque for £5,000 to Major Burnaby for winning the newspaper's football competition in Exhampton. Emily and Charles stay with Mr and Mrs Curtis in Sittaford, searching for clues. Mr Dacres, James Pearson's solicitor, tells Emily that things look much worse than they already imagined. James has "borrowed" money from his firm to speculate in stocks without the knowledge of the firm. There are several red herrings. Brian Pearson came under suspicion when Enderby discovered him making a late night rendezvous with Violet Willett; he is Violet's fiancé. He was not in Australia but had returned to England on the same boat with the Willetts. The Willetts' motive for moving into the isolated Sittaford house had no connection with Captain Trevelyan. They wanted to live close to Dartmoor Prison, where Violet's father was imprisoned. His escape from the prison three days after the murder was engineered by Brian Pearson. He and Brian would live with the Willetts as their manservants until the danger passed, but the prisoner was recaptured. Martin Dering created a false alibi because his wife Sylvia was watching him for divorce proceedings. Sylvia is Mr Rycroft's niece; Jennifer Gardner is Mr Garfield's godmother; and Mr Duke is an ex Chief Inspector of Scotland Yard. Emily solves the mystery in Hazelmoor after finding Captain Trevelyan's ski boots hidden in the chimney, and two pairs of skis in different sizes. Major Burnaby is the killer. He engineered the table movements during the séance to make the spirit convey the message that Captain Trevelyan had been murdered. Instead of walking the six miles in two and a half hours after the séance, he went to his own house to put on skis, and skied the distance in about 10 minutes. He killed Captain Trevelyan at about a quarter to six. Then he cleaned his skis and put them in the cupboard. He hid Trevelyan's ski boots in the chimney to prevent the police seeing them, and thus possibly realising how quickly a person on skis could have travelled between Sittaford and Exhampton. Major Burnaby hoped that the second pair of skis, of a different size, would pass unnoticed. Mr Rycroft, who is a member of the Psychical Research Society, reassembles five of the six original participants for a second séance at Sittaford House, the absent Mr Duke being replaced by Brian Pearson. The séance has scarcely begun, when Inspector Narracott steps in, in the company of Emily and Mr Duke, and charges Major Burnaby with the murder of Captain Trevelyan. Emily explains that Burnaby had lost a lot of money by buying rotten shares; his motive for the murder was to keep the cheque for £5,000. He had received the letter notifying him of the win on the morning of the day of the murder, contrary to what he told Enderby. Captain Trevelyan had won the competition but used Burnaby's name to send in competition solutions. In the final chapter Emily turns down a marriage proposal by Enderby – who has fallen in love with her during the investigation – because she still loves her fiancé James.
Радио
Бес бөлімді радиоқойылым алғаш рет 1990 жылы BBC Radio 4 арнасында эфирге шықты, онда Мелинда Уокер Эмили Трефузис, Стивен Томпкинсон Чарльз Эндерби, Джон Моффатт Мистер Райкрофт және Джеффри Уайтхед инспектор Нарракотт рөлінде ойнады.
A five part radio adaptation was first broadcast on BBC Radio 4 in 1990 featuring Melinda Walker as Emily Trefusis, Stephen Tompkinson as Charles Enderby, John Moffatt as Mr Rycroft and Geoffrey Whitehead as Inspector Narracott.