Кіріспе

Викинг жалдамалыларының ордені – тарихи және мифологиялық орден

Жомсвикингтер – 10 және 11 ғасырлардағы викинг жалдамалыларының немесе жаулап алушылардың аңыздық ордені болды. Олар ежелгі скандинавиялық құдайларға адал табынушылар деп есептелгенмен, олардың үлкен сыйақысын төлей алатын кез келген билеуші үшін, тіпті христиан болса да, шайқасуға дайын еді. Жомсвикингтер институты орта ғасырлардағы кейінгі діни және рыцарлық ордендерге ұқсас болды. Жомсвикингтер туралы аңыз 12 және 13 ғасырлардағы исланд сагаларында кездеседі. Сагаларда айтылғандай (әсіресе «Йомсвикин сагасы», Олаф Триггвассон патшаның сагасы және «Флатей кітабындағы» әңгімелер), олардың бекінісі Йомсборг Балтық теңізінің оңтүстік жағалауында орналасқан, бірақ оның нақты орны қазіргі тарихшылар мен археологтар арасында даулы. Кейбір зерттеушілер Жомсборгты Джумне, Юлин және Винетамен бірдей деп санайды, олар Орта ғасырлардағы дат және неміс деректерінде еске алынған. Жомсбордың нақты орнын көрсететін ортағасырлық дереккөз жоқ, тек 2019 жылдың күзінде табылған деп хабарланған даулы «Gesta Wulinensis ecclesiae pontificum» бар. Тарихшылар әлі де Жомсвикингтер туралы мәліметтердің дұрыстығын талқылауда. Олардың штаб-пәтерінің орны анықталмағандықтан және Жомсвикингтерді немесе Йомсборгты тікелей еске алатын бастапқы немесе замандас көздердің жетіспеуіне байланысты, олардың ерліктері туралы әңгімелерді растау қиын. Дегенмен, қазіргі заманға жеткен үш рун тасы, сондай-ақ ескі норвегиялық поэзиядағы және лаусависурдағы үзінділер олардың шайқастарына сілтеме жасайды.

Код

"Жомсвикингтер туралы сағада" баяндалғандай, жомсвикингтер өздерінің орденіне кімді қабылдау керектігін өте қатаң таңдап алатын. Орденға мүшелік 18 мен 50 жас аралығындағы, батылдығы дәлелденген ерлерге ғана шектелген (Vagn Åkesson есімді ұлдың ерекше жағдайы болған, ол 12 жасында Sigvaldi Strut Haraldsson-ды жеке жекпе-жекте жеңген). Орденға қабылдану үшін үміткерлер күш-қуатын көрсетуі керек еді, көбінесе бұл жомсвикингпен ритуалдық айқас, яғни хольмганг түрінде жүзеге асырылатын. Орденға қабылданғаннан кейін, жомсвикингтер өз мүшелерінің арасында әскери тәртіпті нығайту үшін қатаң мінез-құлық кодексін сақтауды талап етті. Кодекс ережелерін бұзғандар дереу орденнен қуылған. Әр жомсвикинг бауырларын қорғауға және қажет болған жағдайда олардың өлімінен кек алуға міндетті болды. Сонымен қатар, жомсвикингтер әріптестерін жамандауға немесе олармен дауласуға тыйым салынған. Орден мүшелері арасындағы қандық қарым-қатынастарды жомсвикинг офицерлері реттеген. Жомсвикингтерге тең немесе одан әлсіз жаудың алдында қорқуға немесе қашуға рұқсат етілмеген, бірақ үлкен күштің алдында ұйымдасқан түрде шегінуге рұқсат болған. Соғыста алынған олжалар барлық бауырластар арасында тең бөлінетін. Жомсвикингтерге орден бауырларының рұқсатысыз Жомсборгтан үш күннен артық кетуге рұқсат етілмеген. Қамал қабырғаларында әйелдер мен балаларға орын берілмеген, оларды тұтқынға алуға да тыйым салынған. Алайда, орден мүшелеріне үйленуге немесе қабырғалар сыртындағы әйелдермен қарым-қатынас жасауға тыйым салынған-салынбағаны белгісіз.

Тарих

Орденнің пайда болуына қатысты әр түрлі әңгімелер бар. Gesta Danorum (10-кітап) Julinum деген елді мекенді Дания королі Харальд Bluetooth басып алып, оны швед князі Стирбьорн Күштіге сыйлады. Содан кейін Харальд Стирбьорнға зор күш берді, ол теңіздерде зәулімдік тудырды. Книтлинга сагасы Харальдты Йомсвикингтердің негізін қалаушы деп мойындайды, бірақ Стирбьорнның тарихы Йомсвикингтермен байланысты емес. Йомсвикинга сагасы елді мекенді Палнатоке құрғанын, ал ол жерді мифтік венд билеушісі Буриславтан алғанын айтады. Styrbjarnar þáttr Svíakappa және Eyrbyggja saga бұрын айтылған барлық нұсқалармен келіседі, Стирбьорн Йомсвикингтердің басшылығын қабылдағаннан кейін олардың құрылғанын көрсетеді. Styrbjarnar þáttr Svíakappa сондай-ақ скандинавиялықтар арасында "Шығыс жерінен" Жомсборгқа көптеген адамдар келгенін айтады, бұл оның көп ұлтты елді мекен болғанын көрсетеді. Йомсвикингтердің басшылары Палнаток, Стирбьорн Күшті, Сигвальди Струт Харальдссон, Торкелл Биік және Хеменг болды. Олардың саны туралы мәліметтер әртүрлі. Әртүрлі дереккөздерде Жомсборгтың портында 30-дан 300-ға дейін кеме болғаны айтылады. Дегенмен, кейбір тарихшылар Йомсборг көбінесе сауда орталығы болған, ал оның Даниялық гарнизоны вендтерге таңылғанын айтады. Gesta Danorum (10-кітап), Styrbjarnar þáttr Svíakappa және Eyrbyggja saga 980-ші жылдардың басында қуылған швед князі Стирбьорн Күшті Йомсвикингтерді 984 немесе 985 жылы Фырисвеллер шайқасында, Упсалада Стирбьорннің інісі, король Эрик Жеңімпазға қарсы күйрете жеңіліске ұшыратқанын айтады, ол Швеция тәжін күшпен иемденуге тырысқан. Олардың құлдырауы келесі он жылдарда жалғасты. Heimskringla бойынша, Норвегия королі Магнус I Йомсвикингтердің қаупін тоқтатуға шешім қабылдады. Данияны бақылауын нығайту үшін ол 1043 жылы Жомсборгты шапты, бекіністі қиратты және көптеген тұрғындарын өлтірді.

Құрбылық дискісі

2014 жылдың күзінде Швецияда Харальд Блутут және Йомсвикингтердің бекінісі Йомсборгтың аты жазылған алтын дискі қайта табылды. Бұл дискі Curmsun дискісі деп те аталады, ол жоғары сапалы алтыннан жасалған және салмағы 25,23 грамм. Дискінің бет жағында латынша жазу, ал арт жағында сегізбұрышты жиекпен оралған төрт нүктелі латын кресті бейнеленген. Жазуда: "+ARALD CVRMSVN+REX AD TANER+SCON+JVMN+CIV ALDIN+" деп жазылған, бұл "Дания королі Харальд Гормссон, Сканния, Йомсборг, Альдинбург епархиясы" деп аударылады. Диск 1841 жылы Генрих Болдттың Волин қаласына жақын, Вейкково атты поляк ауылында тапқан викингтер қазынасының бір бөлігі болған деп есептеледі.

Көркем шығармаларда

Жомсвикингтер Э.Р. Эддисонның «Стирбиорн – мықты және мүйізді қалқан» романының, сондай-ақ Генри Трейстің жасөспірімдерге арналған тарихи романының негізгі тақырыбы болып табылады. Гай Гавриел Кейдің «Күннің соңғы шуағы» романында Жомсборг (Jormsvik атымен) және жомсвикингтердің қияли нұсқалары кездеседі, бұл роман 9-ғасырғы Ұлыбритания мен Скандинавияға ұқсас қияли әлемде өрбиді. Тим Севериннің «Викингтер» сериясында Торгильс жомсвикингтермен бірге уақыт өткізеді, бірақ олар кішкентай, көне және әлсіз күш ретінде бейнеленеді. Франс Г. Бенгтсонның «Ұзын кемелер» романы сагалардағы бір эпизодты қайта баяндайды, онда Норвегияда өлімге кесілген жеңілген жомсвикингтер тобы соңғы сәттерге дейін мақтан тұтып, қайраттылық танытады және қарсыластарының құрметіне ие болып, керемет жағдайларда аман қалады. Сесилия Холландтың «Уорриорз» антологиясына енген «Норвегия королі» атты әңгімесінің орталық тақырыбы – Хьёрунгавагр шайқасы. Макото Юкимураның «Виндланд сагасы» мангасында Торкелл Биік және Канут Ұлы сияқты сагалардағы жомсвикингтерге негізделген бірнеше басты кейіпкерлер бейнеленген. Мангада олар Англияға жасалған шабуыл кезінде Свен, содан кейін Кануттың басшылығымен элиталық күш ретінде көрсетіледі, сонымен қатар соттағы олардың ықпалын сақтап қалуға тырысады. Сондай-ақ, басты кейіпкер Торфиннің әкесі Торс, әйелімен бірге Йомсборгтан қашып, бейбітшіл болғанға дейін жомсвикинг болған делінеді. 2003 жылғы поляк фильмі «Ежелгі ертегі: Күн құдай болған кезде» (Жержи Хоффман) жомсвикингтерді басты қарсылас Попиелдің қызметіндегі қарақшылар ретінде бейнелейді. 2016 жылы шведтік мелодикалық дед-метал тобы Amon Amarth «Jomsviking» альбомын шығарды. Альбом жомсвикингтер әлемінде өрбитін оқиғаны баяндайды.