Кіріспе

Анафора, Евхаристиялық дұға немесе Ұлы алғыс айту – христиандық Евхаристия литургиясының бір бөлігі, онда алғыс айту арқылы нан мен шарап элементтері қасиетті деп жарияланады. Тарихи түрде кең таралған Римдік ритуалы "Массаның каноны" деп аталады. "Анафора" – грек сөзі (ἀναφορά), "жоғары көтеру" деген мағынаны білдіреді, сонымен қатар "құрбан ету" (сондықтан Құдайға құрбандық шалуға сілтеме ретінде қолданылады). (Бұл мағынасы риторика және лингвистикада "анафора" сөзінің "қайтару" мағынасында қолданылуынан өзгеше.) Ежелгі Жаңа өсиеттің грек тіліндегі нұсқасы, Септуагинтада, құрбандық шалу терминологиясында προσφέρειν (просферин) құрбандықты алтарьға әкелу үшін, ал ἀναφέρειν (анаферин) дін қызметкерінің алтарьда таңдалған бөлігін құрбан ету үшін қолданылады (мысалы, Леуіліктер 2:14 (HE), , ,).

Батыс мәсіхшіліндегі евхаристиялық дұға

Батыс христиандық дәстүрлерде «Евхаристиялық дұға» термині «анафорадан» жиі қолданылады, және кейде ол «Санктус»-тан кейін басталатын анафораның бөлігін ғана білдіреді, себебі латын обрядтарындағы кіріспе литургиялық жылға сәйкес өзгереді.

Католик шіркеуінің Рим ритуалы

Трент кеңесі мен католик литургиясының 1969 жылы жасалған реформасы арасында (Пауль VI-ның мессасын қараңыз), Рим ритуалында қолданылатын жалғыз анафора Рим каноны (немесе Месса каноны) болды. «Рим каноны» тарихы туралы «Месса каноны», «Тридентке дейінгі месса» және «Тридент мессасы» мақалаларын қараңыз. 1969 жылы Пауль VI-ның мессасы енгізілгеннен кейін, Евхаристиялық дұғаның бірнеше нұсқасын таңдауға рұқсат берілді, бірақ жаңа Евхаристиялық дұғаларды бекіту құқығы Киелі Таққа тиесілі. Барлық жаңа Евхаристиялық дұғалар Антиохиялық құрылымды ұстанады, бірақ епіклезис Рим дәстүріне сәйкес, ғибрат сөздерінен бұрын орналастырылады, кейін емес. Бірінші бекітілген Евхаристиялық дұғалар төрт:
Евхаристиялық дұға № 1: Бұл – аздаған өзгерістермен ежелгі Рим каноны. Ежелгі мәтін, пасторлық себептер болмаса, жексенбі күндеріне ерекше сәйкес келеді. Евхаристиялық дұға № 2: Бұл апостолдық дәстүрдің ежелгі анафорасына негізделген, бірақ басқа дұғалармен үйлестіру үшін кейбір өзгерістер енгізілген. Ол өте қысқа, сондықтан апта ішінде қолдануға қолайлы. Оның өзіндік кіріспесі бар, ол Апостолдық дәстүрдің анафорасына негізделген, бірақ күндізгі мессаның тиісті кіріспесімен алмастырылуы мүмкін. Евхаристиялық дұға № 3: Бұл Александриялық және Римдік тақырыптармен толықтырылған Антиохиялық құрылымды пайдаланатын жаңа туынды. 1978 жылдан бастап Францияда және 1980 жылдан бастап Италияда рұқсат етілді; ағылшын тіліндегі нұсқасы 1995 жылы мақұлданды. 1975 жылы келісу мессалары үшін екі Евхаристиялық дұға уақытша (ad experimentum) бекітілді. 1975 жылы балаларға арналған үш Евхаристиялық дұға да уақытша бекітілді.

Католик шіркеуіндегі басқа латын ырымдары

Латын обрядтарының Рим обрядынан ерекшеленетін ерекшелігі – Рим канонының литургиялық жыл мен жаңаруға сәйкес өзгеретін бөліктерінің жоғары айырмашылығы. Мозараби обрядында Illatio (яғни, кіріспе сөз), Post Sanctus және Post Pridie – Sursum Corda алдында орналасқан аралық тілектердің орнына, институт баяны мен doxology арасында айтылатын дұғалар айнымалы мәтіндер болып табылады. Галликан обрядында кіріспе сөз Contestatio немесе Immolatio деп, ал институт баяны Secreta немесе Mysterium деп аталады. Иренейден бастау алатын «мақтау мен алғыс құрбандығы» түсінігі Біріккен методист шіркеуінің «анамнезис және ұсыну» мысалында: «Осылайша, Иса Мәсіхтегі сіздің осы қуатты істеріңізді еске алып, біз өзімізді қасиетті және тірі құрбандық ретінде ұсынамыз, Мәсіхтің біз үшін жасаған құрбандығымен бірігіп, сенімнің құпиясын жариялаймыз: Мәсіх өлді» деп баяндалады. Ұлыбритания методист шіркеуі мен Біріккен методист шіркеуінің екеуінде де «Post Sanctus дерлік бірден институт баянына көшті».

Антиохиялық ырымдар

Бұл маңызды литургиялық отбасы көптеген жақсы зерттелген тарихи анафораларды қамтиды, мысалы, Апостолдық дәстүрдің анафорасы, Апостолдық конституциялардың жетінші кітабының литургиясы және Апостолдық конституциялардың сегізінші кітабының литургиясы. Осы отбасыға жататын қазіргі кезде қолданылатын негізгі анафоралар ритуал бойынша келесідей бөлінеді:

Армяндық ырым

Армян діни ғұрпы, негізінен Армян Апостол Шіркеуі қолданады, қазіргі уақытта Әулие Афанасийдің анафорасын пайдаланады.

Александриялық ырым

Қазіргі кезде Александриялық ғұрыптың негізгі анафорасы – Ұлы Кириллдің литургиясы болып табылады, ол Әулие Марк құрастырған бірінші Александриялық литургияның қайта жаңартылған нұсқасы. Эфиопия Православ шіркеуі кемінде 14 ресми анафора қолданады. Кейбір эфиопиялық монастырлар жергілікті дәстүр ретінде қосымша анафораларды пайдаланады.