Кіріспе
25x25 торлы жапон шахматының нұсқасы. Тай-шоги (泰将棋 тай-шоги немесе 無上泰将棋 mujō tai shōgi "үлкен шахмат", бұрын 無上大将棋 mujō dai shōgi "созық шахмат" деп аталған, 大将棋 dai shōgi-мен шатасуды болдырмау үшін өзгертілді) – шогидің (жапон шахматының) үлкен тақта нұсқасы. Ойын 15 ғасырға дейін барады және бұрынғы үлкен тақталы шоги ойындарының негізінде құрылған. 1997 жылы таикёку шоги табылар алдында, тай-шоги ең үлкен ойналатын шахмат нұсқасы деп есептелді, тіпті үстел ойыны ретінде де. Бір ойын бірнеше ұзақ сеанстар бойы ойналуы мүмкін және әр ойыншыдан мыңнан астам қадам жасауды талап етеді. Ол ешқашан кең таралған ойын болған жоқ; шындығында, 17 ғасырдың басында жасалған алты ойын жиынтығының жалғыз өндірісі елеулі оқиға саналды. Басқа үлкен тақта нұсқалары сияқты, бірақ стандартты шогиден өзгеше, бұл ойын фигураларды қосусыз ойналады және тұтқынға алу арқылы жоғарылату ережесі қолданылады. Чо шоги және шамалы дәрежеде дай шогиден (бір кезде шогидің ең беделді түрлері болған) басқа, үлкен шоги нұсқаларының тарихи деректері қысқа және көбінесе толық емес болғандықтан, тай-шогидің тарихи ережелері нақты емес. Әртүрлі дереккөздер жиі фигуралардың жасаған қадамдарында үлкен айырмашылықтарды көрсетеді, ал қайшылықтардың деңгейі (төмендегі ең көп таралған баламалы қадамдар тізімінде көрсетілгендей) "нағыз тарихи ережелерді" қандай да бір дәрежеде қайта құруды мүмкін емес етеді, егер мұндай нәрсе болған болса. Ойынның тарихи тұрғыдан көп ойналғаны белгісіз, себебі жасалған бірнеше жиынтықтар тек көрмеге арналған сияқты.
Tai shogi (泰将棋 tai shōgi or 無上泰将棋 mujō tai shōgi "grand chess", renamed from 無上大将棋 mujō dai shōgi "supreme chess" to avoid confusion with 大将棋 dai shōgi) is a large board variant of shogi (Japanese chess). The game dates to the 15th century and is based on earlier large board shogi games. Before the discovery of taikyoku shogi in 1997, tai shogi was believed to be the largest playable chess variant, if not board game, ever. One game may be played over several long sessions and require each player to make over a thousand moves. It was never a popular game; indeed, a single production of six game sets in the early 17th century was a notable event. Like other large board variants, but unlike standard shogi, the game is played without drops, and uses a promotion by capture rule. Because of the terse and often incomplete wording of the historical sources for the large shogi variants, except for chu shogi and to a lesser extent dai shogi (which were at some points of time the most prestigious forms of shogi being played), the historical rules of tai shogi are not clear. Different sources often differ significantly in the moves attributed to the pieces, and the degree of contradiction (summarised below with the listing of most known alternative moves) is such that it is likely impossible to reconstruct the "true historical rules" with any degree of certainty, if there ever was such a thing. It is not clear if the game was ever played much historically, as the few sets that were made seem to have been intended only for display.
Ойын ережесі
Тай-шоги негізінен басқа екі үлкен тақталы шоги нұсқаларының бірігуі: дай-дай-шоги және мака-дай-дай-шоги. Бұл екі кіші ойынның шамамен барлық фигуралары кірістірілген, ал бірдей фигуралар болған жағдайда, олар бірдей қадамдармен қозғалады. Сонымен қатар, осы екі ойында кездеспейтін тай-шоги фигураларының көптеген түрлері тіпті одан да танымал шу-шогиде де кездеседі. Тек тоғыз қосымша фигура бар, олар кішірек ойындардың ешқайсысында табылмайды: тауғай, солдат, қызыл қарға, тас жолан, қанатты айдаһар, алтын бұғы, күміс қоян, қаһарлы бүркіт және қошқар басы сарбаз. (Шындығында, Эдо дәуірінің екі дереккөзі, егер фигура кішірек нұсқада болса, тай-шоги үшін оны сипаттамайды.) Көтеру ережесі даулы мәселе. Дай-дай-шоги мен мака-дай-дай-шогиде өте әртүрлі көтеру ережелері бар. Жапон Уикипедиясында келтірілген көтеру ережелері мака-дай-дай-шогиге ұқсас: дерлік барлық фигуралар көтеріледі, бірақ көпшілігі, тіпті одан да күшті болса да, қарапайым алтын генералға айналады; ал көптеген әлсіз фигуралар өздерінің "бос" нұсқаларына айналады (мұнда қадамдық қозғалыстар сол бағыттағы шексіз қашықтықтағы қозғалыстармен алмастырылады). Дегенмен, ағылшын тіліндегі дереккөздерде келтірілген көтеру ережелері дай-дай-шогидегідей: көптеген фигуралар көтерілмейді. Екеуі де кескін көтеруге мүмкіндік берсе, оны қолға түсірген кезде көтеру міндетті екендігіне келіседі. Мака-дай-дай-шогиде төмендетулермен, Шахмат нұсқалары беті көтерілген фигураны ұстағанда ғана көтеру міндетті екенін ұсынады, бұл көбірек ұқсас көрінеді, өйткені әйтпесе ең күшті фигуралар тез жоғалып кетеді. Алайда, тай-шогиде осы күшті фигуралардың көтерілмейтін көшірмелерін кейбір әлсіз фигураларды көтеру арқылы алуға болады. Бұл айырмашылық ерекше: барлық кішірек нұсқаларда Жапон Уикипедиясы қозғалыстар туралы әрдайым келіспесе де, көтерулер туралы ағылшын тіліндегі дереккөздермен келіседі. Жапон Уикипедиясының көтерулерінде де кейбір шатасулар бар: мысалы, хош иісті піл тай-шогиде бар екендігі айтылады, бірақ оған ешқандай фигура көтерілмейді. Осы себепті, осы мақалада ағылшын тіліндегі дереккөздерден алынған көтерулер қолданылды, ал баламалары түсіндірмелерде келтірілген. Яғни, көптеген фигуралар көтерілмейді, ал көтеру (мүмкін болса) қолға түсірген кезде міндетті.
Мақсаты
Ойынның мақсаты – қарсыластың императоры мен ханзадасын (немесе ханзадаларын) басып алу. Олардың соңғысы басылып алынғанда ойын аяқталады. Шах пен мат ережесі жоқ, алайда көбінесе ойыншы мат болғанда ойынды тастап кетеді.
Қайталау
Ойыншы, егер ойындағы жағдай бұрын сол ойыншының тарту кезегінде қайталанған болса, қозғалыс жасай алмайды. Бұл қайталау деп аталады (千日手 sennichite). Назар аударыңыз, кейбір фигуралардың белгілі бір жағдайларда (арыстандар, арыстан итттері, ашулы жын-шайтандар, қалықтап ұшатын бүркіттер, мүйізді соқырлар, үйретуші патшалар және буддалық рухтар) өту мүмкіндігі бар. Мұндай өту қозғалысы жағдайды өзгерте алмайды, бірақ қайталау ережесін бұзбайды, себебі енді кезектің өтуі қарсылас ойыншыға беріледі. Әрине, қатарынан екі рет өту мүмкін емес, өйткені бірінші ойыншы бұрынғыдай жағдайды көреді. Дегенмен, чу-шоги мәселелерінен алынған деректер, кем дегенде, шахта немесе оның бөліктері шабуылға ұшыраған ойыншыға бұл ереже қатысты емес екенін көрсетеді, әйтпесе мәңгілік шахмат немесе мәңгілік қуу арқылы жеңіске жетуге болар еді. Жапондық Чу-шоги қауымдастығы (JCSA) қолданатын қазіргі заманғы чу-шоги ережесі келесідей, ал тай-шогиде де осыған ұқсас ережелер болуы мүмкін. Егер бір жақ қайталау циклінде басқа фигураларға шабуыл жасаса (қаншалықты нәтижесіз болса да), ал екінші жақ жасамаса, шабуыл жасайтын жақ өзге қозғалыс жасауы керек. Ал шахмат жағдайында, шах қойған жақ, қарсылас жақ шабуыл жасаса да, өзге қозғалыс жасауы тиіс. Қатарынан өту жағдайында, бірінші өтетін жақ өзге қозғалыс жасауы керек, егер қарсылас та өз кезегін өте алатын жағдайда болса, zugzwang-тан құтылу үшін кезекті өтудің мәні қалмайды. Осы ереже бойынша, тек төртінші рет қайталануға тыйым салынған. Егер ешқандай ережеге сәйкес келмесе, қайталау тең нәтиже болып есептеледі.
Шах және мат
Ойыншы қарсыласының императоры немесе ханзадасы (ойындағы жалғыз) келесі жүрісте тұтқындалуы мүмкіндей жүріс жасаса, онда бұл жүріс императорға немесе ханзадаға шах жасайды; император немесе ханзада шахта тұр деп айтылады. Егер ойыншының императоры немесе ханзадасы шахтада болса және сол ойыншының заңды жүрісі императорды немесе ханзаданы шахтан шығара алмаса, онда бұл шахат жүрісі мат болып есептеледі және ойынды жеңіп алуға мүмкіндік береді. Егер ойыншыда император және бір немесе бірнеше ханзада болса, онда ойыншы міндетті түрде тек біреуін ғана шахтан шығаруы керек емес. Есімізде болсын, император патшалық фигураны ғана қорғалмаған жағдайда ғана ала алады. (Патшалық емес, қорғалған фигураларды алу заңды, бірақ мұндай жүріс көбінесе өте дұрыс болмайды.) Бұл ереже қарсыластың соңғы патшалық фигурасы алынған жағдайда да қолданылады: мұндағы "қорғалған" дегеніміз, қарсыластың соңғы патшалық фигурасын жоғалтқанын ескермей, оны қайтадан ала алу мүмкіндігі бар екенін білдіреді.
Ойынның соңы
Жаудың қалған жалғыз патшасын немесе ханзадасын ұстаған ойыншы жеңіске жетеді. Сондықтан шахматта мат болған немесе тоқтатылған (стальмат) ойыншы жеңіледі. Бірақ іс жүзінде мұндай жағдай сирек кездеседі; ойыншы жеңіліс анық болғанда өз еркімен жеңіліске қабыланады, ал патшасы қарсыластың келесі қадамында алынады (халықаралық шахматтағыдай), себебі жеңіліске ұшырау арсыздық деп есептеледі. Тарихи дереккөздерде патшаны қорғау мүмкін болмаған жағдайдағы (жабық стальмат) жасанды жағдай туралы мәлімет жоқ. "Шахматтың нұсқалары" сайтындағы чу-шоги және дай-шоги туралы беттерде мұндай жағдайда тоқтатылған ойыншы жеңілген деп есептеледі. Заңсыз қадам жасаған ойыншы дереу жеңіледі. (Бұл ереже бейресми ойындарда жеңілдетілуі мүмкін.) Сонымен қатар, тең түсуге келісуге болмайтын (әзіл-қалжың) ереже де бар.
Ойын белгісі
Шоги қозғалыстарын көрсету үшін ағылшын тіліндегі мәтіндерде қолданылатын әдісті Джордж Ходжес 1976 жылы жасады. Ол шахматта қолданылатын алгебралық нотациядан алынған, бірақ бірнеше жағынан ерекшеленеді. Тай-шоги үшін де өзгерістер енгізілді. Типтік мысал – P 8h. Бірінші әріп жылжытылған фигураны көрсетеді (жоғарыда қараңыз). Көтерілген фигуралардың алдына + белгісі қойылады. (мысалы, сиқырлы торғай үшін +CC (көтерілген қытай әтеші)). Фигураның атауынан кейін қозғалыс түрін көрсететін символ келеді: қарапайым қозғалыс үшін бос қалдырылады немесе x – ұстау үшін. Содан кейін фигура қонған алаңның атауы келеді. Бұл файлды білдіретін сан мен қатарды білдіретін кіші әріптен тұрады, 1a – оң жақ жоғарғы бұрыш (Қараның көзқарасы бойынша) және 25y – сол жақ төменгі бұрыш. (Алаңдарды белгілеудің бұл әдісі жапондық конвенцияға негізделген, бірақ ол әріптердің орнына жапондық сандарды қолданады. Мысалы, 2c алаңы жапон тілінде 2三 деп белгіленеді.) Егер көтерілген бүркіт, мүйізді соқыр, арыстан немесе будда рухы ‘игуи’ арқылы ұстаса, мақсатты алаңның орнына ұсталған фигураның алаңы қолданылады, ал оның алдына ‘!’ символы қойылады. Егер бірден екі фигура ұсталса, онда ол бірінші ұстаудан кейін қосылады. Егер ұстау ойыншыны фигураны көтеруге мәжбүр етсе, онда соңына + қосылады, бұл көтерудің орындалғанын көрсетеді. Мысалы, ORx7c+ – ескі егеуқұйрық 7c алаңында ұстап алып, көтеріледі. Жоғарыда көрсетілген нотация екіұшты болған жағдайларда, қай фигура екенін нақты көрсету үшін фигураның атауынан кейін бастапқы алаңның атауы қосылады. Қозғалыстар әдетте шахматтағыдай нөмірленеді.
Бір-біріне қайшы сипаттамалары бар шығармаларға жазылған ескертулер
Бұл сипаттамалар жапондық Уикипедиядан алынған, онда Эдо дәуірінің «象戯図式» Шёги Зусики (SZ), «諸象戯図式» Шо Шёги Зусики (SSZ) және «象棋六種之図式» Шёги Рокушу но Зусики (SRZ) басылымдарына сілтеме жасалған. Бірінші екеуі көбінесе, бірақ әрдайым емес, келіседі, ал үшіншісі кіші шоги түрлерінде кездеспейтін көптеген фигуралар бойынша өзгешеленеді. Орын тапшылығы және қайталануды болдырмау үшін, дай дай немесе мака дай дай шогиде кездесетін фигураларға қатысты мәселелер осы мақалаларда емес, сол мақалаларда талқыланады.