Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының инвестициялық келісімі талқылауы

Кіріспе

Ұсынылған ЭЫДҰ келісімі
Инвестициялар туралы көпжақты келісім (МАИ) – 1995-1998 жылдар аралығында Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) мүшелері арасында құпия түрде келісілген келісім жобасы болды. Ол корпорацияларға бүкіл әлемде қаржылық операциялар жүргізуге, ұлттық заңдар мен азаматтардың құқықтарын ескермей, шексіз құқық беретін, инвестициялық заңдардың жаңа жүйесін құруды көздеді. Аталған жобаға сәйкес, ұлттық денсаулық сақтау, еңбек және қоршаған ортаны қорғау саласындағы заңнама олардың мүдделеріне қауіп келтірсе, корпорациялар үкіметтерді сотқа беріп, талап айтуға құқылы болды. 1997 жылы жоба жарияланғаннан кейін, азаматтық қоғам ұйымдары мен дамып келе жатқан елдер тарапынан, әсіресе келісім шетелдік инвесторларды реттеуді қиындатады деген алаңдаушылықты тудырып, кеңінен сынға ұшырады. Келісімге қарсы шыққандардың күшті жаһандық науқанының нәтижесінде, 1998 жылдың қазан айында Франция, ЭЫДҰ-ның консенсус қағидаларына сәйкес, келісімді қолдамайтынын мәлімдеді, бұл оның қабылдануына тосқауыл қойды.

Өмірбаян

Халықаралық тікелей инвестициялар әртүрлі формада және әртүрлі деңгейде бір ғасырдан астам уақыттан бері жасалып келеді. Шетелдік инвестицияларды қорғау үшін құқықтық база құруға жасалған әрекеттер 1920 жылдарға дейін жетеді, атап айтқанда Ұлттар Лигасының конвенция жобасын келіссөздер арқылы әзірлеу. Содан бері олардың саны тұрақты түрде өсіп келеді, алайда зерттеулер екітаралық инвестициялық келісімдердің (BIT) шетелдік инвестицияны арттыруға көп әсер етпейтінін көрсетеді. 1965 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының құрамында Инвестициялық дауларды шешу жөніндегі халықаралық орталық (ICSID) құрылды, ал 1967 жылы Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) шетелдік мүлікті қорғау туралы конвенция жобасын дайындады, бірақ ол қабылданбады. 1994 жылы Энергетикалық харта шарты көпжақты инвестициялық келісімнің мысалы болды, алайда ол энергетикалық сектормен ғана шектелді. Ноам Чомский ЭЫДҰ, тек бай елдерден құралған ұйым ретінде, Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясы (ЮНКТАД) және Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) сияқты, көбірек әмбебап мүшелікке ие балама платформаларға қарағанда, трансұлттық корпорациялардың тікелей ықпалына көбірек бейімделгенін айтты.

Мақсаттары мен ережелері

Келіссөздерге рұқсат беру кезінде ЭЫДҰ Министрлер кеңесі «инвестициялық режимдерді либерализациялау және инвестицияларды қорғаудың жоғары стандарттарымен, сондай-ақ тиімді дауларды шешу процедураларымен халықаралық инвестициялар үшін кең ауқымды көпжақты ая жасауға» қол жеткізуді мақсат етті. Нақтырақ айтқанда, келісім:

Шетелдік корпорациялардың инвестицияларына қатысты мемлекеттік реттеулердің әртүрлілігін барынша азайту. (Осыған байланысты келісімде либерализацияның кері қайтарылмайтын қадамдық түрде ілгерілеуін қамтамасыз ететін сәйкестік режимі қабылданы – «рачет эффектісі» деп аталатын құбылыс. Бұл инвесторлардың нарықтарға қол жеткізуін қамтамасыз ету үшін «қайтару және тоқтату» шаралары арқылы күшінде ұсталады. Бұл шаралар елдерді MAI ережелерін бұзатын реттеулерді дереу немесе белгілі бір мерзім ішінде жоюға, сондай-ақ мұндай заңдарды болашақта қабылдамауға міндеттейді.) Корпорацияларға олардың пайдасының жоғалтуына себеп болған, дәлелденген әділетсіз немесе кемсітушілік инвестициялық жағдайлар үшін өтемақы алуға мүмкіндік беру. Мемлекеттер мен корпорацияларға келісім бойынша туындаған дауларды қабылдаушы мемлекеттің ұлттық соттарының орнына, халықаралық арбитраж арқылы (мысалы, Инвестициялық дауларды шешу жөніндегі халықаралық орталық арқылы) шешуге мүмкіндік беру. MAI-ді ЭЫДҰ жанындағы Бизнес және өнеркәсіп консультативтік комитеті (BIAC) және ЭЫДҰ жанындағы Кәсіподақтар консультативтік комитеті (TUAC) қолдады. BIAC инвестицияларға тұрақты және дәйекті қарауға қызығушылық танытса, TUAC жұмыспен қамту және еңбек қатынастары саласындағы стандарттарды орнатуға қызығушылық танытты. Келіссөздерді ЭЫДҰ мүше мемлекеттерінің лауазымды өкілдерінен құралған жоғары деңгейдегі келіссөз тобы жүргізді, бірақ ЭЫДҰ комитеттерінің құрылымынан тыс жұмыс істеп, мүше емес елдермен де консультациялар жүргізді. Келіссөздер тобының төрағасы Франс Энгринг (Нидерланды) болды, ал төраға орынбасарлары – Ал Ларсон (АҚШ) және А. Саики (Жапония) болды. Жұрттан тыс ақпараттың жария болуы әлемдегі түрлі үкіметтік емес ұйымдардың сынына ұшырады. Нәтижесінде, 1998 жылы келіссөздер сәтсіз аяқталды, алдымен Франция, содан кейін басқа елдер үкіметтік емес ұйымдардың, азаматтық қоғамдық ұйымдардың және дамып келе жатқан бірқатар елдердің үкіметтерінен құралған жаһандық қозғалыстың қысымына ілесіп, келісімнен бас тартты. 1998 жылдың сәуір айында келіссөздер ресми түрде алты айға тоқтатылды. 1998 жылдың 3 желтоқсанында ЭЫДҰ «MAI келіссөздері тоқтатылды» деп мәлімдеді.

Minimise the diverse state regulations in governing the conditions under which investments by foreign corporations could take place. (In this connection, the agreement embodied acceptance of a compliance regime under which liberalization must proceed forward with no ability to be wound back — the so called ratchet effect. This would be enforced by so called rollback and standstill provisions, to ensure that investors would have access to markets. These provisions required nations to eliminate regulations that violated MAI provisions — either immediately or over a set period of time — and to refrain from passing any such laws in the future.) Enable compensation to corporations for proven unfair or discriminatory investment conditions causing loss of profit. Allow states and corporations recourse to international arbitration (for instance, through the International Centre for Settlement of Investment Disputes) to settle any disputes arising under the agreement, instead of national courts in the host state. The MAI was supported by both the Business and Industry Advisory Committee to the OECD (BIAC) and the Trade Union Advisory Committee to the OECD (TUAC). While BIAC was interested in stable and consistent treatment of investment, TUAC was interested on setting standards on employment and industrial relations. The negotiations were carried out by a high level negotiating group consisting of officials from the OECD member states, but working outside the OECD committee structure consulting with the non member countries. The chairperson of the negotiating group was Frans Engering (Netherlands) and vice chairpersons were Al Larson (United States) and A. Saiki (Japan). The leaked material prompted criticism from different NGOs globally. As a result, the negotiations failed in 1998 when first France and then other countries successively withdrew after pressure from a global movement of NGOs, citizens' groups and a number of governments of developing countries. In April 1998, the negotiations were formally suspended for six months. On 3 December 1998, the OECD announced that "negotiations on the MAI are no longer taking place".

Қарсылық қозғалысы

Көпұлттық корпорациялар (КҰК) қызметкерлер мен азаматтарға қарағанда зор құрылымдық және ресурстық артықшылықтарға ие. Дегенмен, КҰК пен ірі үкіметтер осы артықшылықтарды Инвестициялар жөніндегі көпжақты келісім (КЖК) арқылы кеңейтуге тырысқанда, белсенділердің жаһандық одағы олардың жолын кесті. КЖК-ға қарсылар электрондық пошта мен Дүниежүзілік торды (World Wide Web) кеңінен пайдаланып, хабардар ету, ақпарат алмасу және іс-қимылдарды үйлестірді. Олар мақсаттарына жету үшін бірлесіп, икемділікпен және шығармашылықпен жұмыс істеді, ал КҰК пен үкіметтер құпия түрде және дәстүрлі иерархиялық үлгілерде жұмыс істеді. КЖК-ға қарсы халықаралық наразылықтар – бұқаралық белсенділіктің интернетті пайдаланған алғашқы мысалы болды. Интернет ақпарат жинау және маңызды материалдарды үлкен жаһандық желінің мүшелері арасында тарату үшін өте маңызды құрал болды. Қозғалыстың басты аргументі – ең беделді бұқаралық ақпарат құралдары мен саясаткерлердің КЖК-де жеке мүдделері бар екендігі. Тіпті олардың қарсыластары да белсенділердің жоғары білікті, шешен сарапшылары мен көшбасшылары бар екенін мойындады және жаңа интернет технологиясын тиімді пайдалана алды. Француздық Еуропарламент депутаты Кэтрин Лалумиер: "Бұл ұйымдар КЖК-ға қарсы позицияны жетілдіріп, барлық елдерге таратып, қазір ЭЫДҰ-ның әртүрлі елдерінде ұқсас терминдерде білдірілуде" деді. Әртүрлі веб-сайттарды пайдалана отырып, ҮЕҰ-лар адам құқықтары, еңбек және экологиялық ұйымдар, сондай-ақ тұтынушылардың құқықтарын қорғаушылардан тұратын күшті және әртүрлі оппозицияны біріктірді.

Канада

MAI NOT жаңалық тобының авторлары, соның ішінде Мод Барлоу, 1994 жылы АҚШ, Канада және Мексика арасындағы Солтүстік Америка еркін сауда келісіміне (НАФТА) қарсы шыққан Канадалықтар кеңесінің белсенді қолдауымен науқан ұйымдастырды. Монреальда 1998 жылдың 25 мамырында Монреальда жаһандық экономикалар жөніндегі конференция жүздеген белсенділермен бес сағатқа бейкүнә блокадаланды. Бұл шара "Салами" операциясы деп аталды, ол ұсынылып отырған келісімнің француз тіліндегі "АМИ" аббревиатурасына негізделген, бұл тек шұжыққа ғана емес, сонымен қатар "жаман досқа" да сілтеме жасады. "Салами" операциясы Канаданың МАИ келіссөздерінен шығуын талап етті. Конференцияға МАИ-дың маңызды ойыншыларының бірі Дональд Джонстонның (ЭЫДҰ Бас хатшысы) қатысуы, әлемдегі МАИ-ға қарсы үш маңызды шараның біріне айналған бұл акцияға назар аударуға көмектесті. Халықаралық деңгейдегі осы жұмылдырулар келісімді тоқтатуға әкелді. "Прессирлік нүкте: Монреаль блокадасының ішінде" атты жүлделі деректі фильм осы акцияның драмалық көрінісін, онда 100 адам тұтқындалды, жазды.

Америка Құрама Штаттары

Лори Уоллак жетекшілігімен Public Citizen ұйымының Global Trade Watch бағдарламасы және "50 жыл жеткілікті" ("50 Years is Enough") үйлестірілген желісі, оның құрамында Friends of the Earth, Демократия Альянсы, Бейбітшілікке куәгерлер, Сьерра клубы, Преамбула орталығы, Американың демократиялық социалистері және басқа да ұйымдар күшті науқан жүргізді.

Австралия

1997 жылдың қараша айында Австралия хабар тарату корпорациясының "Фондық мағлұмат" радио бағдарламасы "Сәлсіз пікірсайыс" (мәтіні) – АҚШ, Ұлыбритания, Канада және Жаңа Зеландияда қызу дау тудырып, Австралия үкіметі мен БАҚ-тың үн қатпауы туралы баяндамасын ұсынды. Алайда, австралиялық белсенділер, оның ішінде Паулин Хансонның қолдаушылары, бұған дейін жарияланған MAI жобасын зерттеп, MAI NOT канадалық электрондық пошта тобымен хат алмасып, басқа елдердегідей ұлттық науқанды қалай ұйымдастыруға болатынын ойластырып жатқан еді. 1998 жылдың қаңтар айында мәселені зерттеу, парламент депутаттарына лобби жасау және қоғамдық жиналыстар өткізу үшін "STOP MAI" ұлттық коалициясы құрылды. 1998 жылдың қарашасында, Париждегі ЭЫДҰ келіссөздері басталар алдында, коалиция кездесу төрағасына және Австралия премьер-министріне 500-ден астам ұйым мен жеке тұлға қол қойған наразылық хатын жіберді. Бұл хат 1998 жылдың 11 қарашасында "The Australian" газетінде жарияланған маңызды жарнамамен нығайтылды.

Франция

Францияның шығуы француз депутаты Кэтрин Лалюмиердің келіссөздер туралы дайындаған баяндамасын қарастырғаннан кейін болды. Бұл баяндаманы алғаннан кейін премьер-министр Лионель Жоспен 1998 жылдың 10 қазанында Ұлттық Ассамблеяға сөз сөйлеп, шешімін жариялады. Ол Лалюмиер баяндамасында келісімде бірқатар маңызды мәселелер, әсіресе ұлттық егемендікке қатысты мәселелер анықталғанын айтты. Мадам Лалюмиер сондай-ақ келісімге көптеген шарттар қосылғанын, бұл француз инвесторлары үшін оның құндылығын шектеуі мүмкін екенін атап өтті. М. Жоспен 1998 жылдың ақпан айында Франция үкіметі келісімді қолдау үшін мәдени ерекшеліктерді құрметтеуді қажеттілік ретінде қарастырғанын мәлімдеді. Ол әсіресе француз киноиндустриясын АҚШ-тан импортқа қарсы қорғау қажеттігіне алаңдады. Мәдени мәселелерден өзге, Мадам Лалюмиер сол кезде үкіметтік емес ұйымдардың жұмысы мен ықпалына байланысты болған жаһандық наразылық қозғалысының маңыздылығын атап өтті. Дегенмен, Лалюмиер Франция инвестициялық режимдерді либерализациялауды жалғастыруы керек, бірақ ЭЫДҰ аясында емес деп сарлады. «Бұл жағдайда, бір жағынан, фирмалардың талаптарын теңестіру мүмкін болмас еді, ал екінші жағынан, қарсыластардың наразылығы да күшті болар еді». 1999 жылғы Австралия парламентінің баяндамасындағы жоғары лауазымды қазынашылық қызметкері «МАИ деп аталатын мәселеге қатысты болашақ жұмыстар ЭЫДҰ министрлерінің реттеуге қатысты егемендік құқығын қорғау және азаматтардың шетелдік инвестицияларды либерализациялау әрекеттерінен зардап шекпеуін қамтамасыз ету талабын ескеруі керек» деді. Ол сондай-ақ «азаматтық қоғамды» қатыстыруды және ЭЫДҰ-ға мүше емес елдердің процеске қатысуын кеңейту қажеттігін атап өтті. Инвестициялық күн тәртібін Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) ұйымдастыратын сауданы либерализациялаудың жаңа «Мыңжылдық раундына» енгізуге әрекет жасалды. Бұл 1999 жылдың қараша айында «Сиэтл шайқасы» деп аталған тарихи наразылық акциясына әкелді. 2003 жылдың қыркүйек айында Мексиканың Канкун қаласында өткен ДСҰ министрлер кеңесінде жиырмадан астам дамып келе жатқан елдер инвестицияларды қоса алғанда, Сингапур мәселелерін Доха раундының сауда келіссөздеріне енгізуге қарсы бірікті. Мұндай қарсылықтың бір негізі Канада университеттері үшін дайындалған сындық талдауда көрсетілген. ЭЫДҰ Халықаралық инвестициялар және көпұлтты кәсіпорындар туралы декларацияны және ЭЫДҰ көпұлтты кәсіпорындарға арналған нұсқаулықтарды жариялайды, соңғы рет 2011 жылы жаңартылды. Сонымен қатар, 2006 жылдың мамыр айынан бастап ЭЫДҰ инвестицияларды тартуға қатысты «жақсы тәжірибелер» жиынтығын, «Инвестициялар жөніндегі саясат аясы» (PFI) деп белгіледі, бұл міндетті емес құжат.

France's withdrawal followed consideration of a report on the negotiations drawn up by a French MEP, Catherine Lalumière. After receiving this report, prime minister Lionel Jospin addressed the Assemblée Nationale on 10 October 1998 and announced his decision to withdraw. He said the Lalumière Report had identified a number of fundamental problems with the agreement, particularly relating to matters of national sovereignty. Madame Lalumière had also concluded that so many reservations were being incorporated into the agreement that any value for French investors would be limited. M. Jospin noted that, in February 1998, the French government had identified respect for cultural differences as a requirement for French support for the agreement. In particular, he was concerned that the French film industry needed protection against US imports. Of equal or greater significance was the importance accorded by Mme. Lalumière to the global protest movement which at that time she attributed to the work and influence of NGOs:

Mme. Lalumière argued, however, that France should continue to pursue further liberalisation of investment régimes though not in the OECD. "On the one hand, under these conditions it would be impossible to achieve the balancing of the concessions demanded by the firms and, on the other, the objections of the opponents would be just as fierce. "</blockquote> A senior treasury officer, cited in a 1999 Australian parliamentary report, stated that "any future work on the matter known as the MAI needed to address the OECD Ministers' requirement to protect the sovereign right to regulate and to ensure citizens were not harmed by efforts to liberalise foreign investment. There was also a need to continue to engage "civil society", and to expand participation in the process by countries that were not members of the OECD". An attempt was made to insert the investment agenda into a new "Millennium Round" of trade liberalisation talks to be hosted by the World Trade Organization (WTO). This led to the historic "Battle of Seattle" protest actions in November 1999. At the WTO Ministerial in Cancún, Mexico, in September 2003, a group of more than twenty developing countries united to block the inclusion of the Singapore issues, including investments, in the Doha Round of trade talks. One basis of such opposition is outlined in a critical analysis prepared for Canadian universities. The OECD promotes the Declaration on International Investment and Multinational Enterprises and the OECD Guidelines for Multinational Enterprises, last revised in 2011. In addition, from May 2006, the OECD has promoted a non binding set of "good practices" for attracting investment, known as The Policy Framework for Investment (PFI).