Жоэль мен Альфредтің тыңшылықтағы сыры немесе Саранттың қашқан жолы

Кіріспе

Александр Феклисовтің айтуынша: Жоел мен Альфред жақын дос болып, көп уақытын бірге өткізген. Саранттың жасырын агент болуға қабілетті екенін мойындаймын; ол сақтықпен, бірақ нық қадаммен, прогрессивті идеялармен толы жас жігіт еді. Бірақ оны жұмысқа алудан бұрын, ол сынақтан өтуі керек еді. Барр Саранттан жеке пайдалану үшін өзіне қажет болған бірнеше құпия құжаттарды алуын сұрады. Альфред досына көмектесуге еш ойланбады, ал осы уақытта Орталық бұл қадамды мақұлдады. Дегенмен, ол бастапқыда тыңшы болуға құлшынбады, бірақ ақырында Барр оны желіге қосылуға көндірді. Сарантқа «Хьюз» кодовый аты берілді. 1944 жылдың 14 қарашасындағы «Венона» жобасының көшірмесі Мәскеуге Саранттың сәтті жұмысқа алынғанын хабарлады. Көшірмеде Сарант пен Барр бір бөлмеде тұратын жақын достар екені айтылып, оларды жұптап, өздерінің материалдарын суретке түсіруді ұсынды. Бастапқыда Барр Розенбергке пленканы тапсырды, ол оны Кеңес барлау қызметкерлеріне берді. Кейін Барр КГБ офицерлерімен тікелей кездесті; Сарант АҚШ-та КГБ-мен тікелей байланыста болған жоқ. Бір көшірмеде Сарант пен Барр АҚШ әскері үшін Массачусетс технология институты мен Western Electric бірлесіп жасаған, құпия әуедегі радиолокациялық жүйе AN/APQ 7 туралы 17 түпнұсқа суретті тапсырған. 1946 жылы Сарант Нью-Йорк штатының Итака қаласына көшіп, Корнелл университетінде физика зертханаларында жұмыс істеді. Саранттың көршісі – Манхэттен жобасының бұрынғы ғалымы және 1939 жылы АҚШ Коммунистік партиясына қосылған жеке досы Филип Моррисон еді. Сарант әлеуметтік ортада бірнеше танымал физиктермен, соның ішінде Ханс Бете мен Ричард Фейнманмен таныс болды. 1950 жылдың 17 шілдесінде Джулиус Розенбергтің тұтқындалуынан екі күн өткен соң ФБР Сарантты сұраққа алды, бірақ оны тұтқындамады, әйтсе де, Сарантты Розенберг тобының мүшесі екенін нақты көрсететін шифрланған МҮД кабельдері олардың қолында болды. Үш күннен кейін Сарант жақын досы және көршісі Брюс Дейтонның әйелі Кэрол Дейтонмен бірге қашып кетті; Сарант пен Дейтон балаларын және жұбайларын тастап кетті. Олар Мексикаға өтіп, ФБР-ден жасырынып қалды. Мексика қаласында Сарант көмек сұрап, құпия барлау офицерлері екенін дұрыс болжаған Польша сауда кеңсесінің қызметкерлеріне жүгінді. КГБ-ның нұсқауымен поляктар Сарант пен Дейтонды Мексикада жасырып, одан кейін Гватемалаға жаяу өтіп, Каса-Бланкаға жүк кемесімен барып, Испания арқылы Польшаға ұшып кетуді ұйымдастырды. Алты ай Варшавада болғаннан кейін олар Мәскеуге көшіп барды. КГБ Баррмен кездесуді ұйымдастырды, ол Розенберг тобының ашылуынан кейін көп ұзамай Прагадан шақырылды. Сарантқа «Филипп Георгиевич Старос» деген жаңа жеке куәлігі берілді, ол акцентін түсіндіру үшін канадалық тегінен болғанын айтты. Мәскеуден Барр мен Сарант Чехословакияға көшіріліп, электр инженерлері болып жұмыс істеді. Олар Кеңес блогының алғашқы автоматтандырылған әуеге қарсы қаруының прототипін жобалап, жасақтаған топқа жетекшілік етті. Олардың технологиясы тез таралып, 1980 жылдарға дейін қолданыста болды. 1956 жылы Сарант пен Барр Ленинградқа көшіп, әскери электроника ғылыми-зерттеу институтының басшысы болды. Олар кеңес микроэлектроника өнеркәсібінің негізін қалаушылар ретінде танылды, себебі Сарант пен Барр Кеңес Одағының Кремний алқабы – Зеленоградты құру үшін саяси қолдауды ойлап тапты, жобалады және жеңіп алды. Сарант Никита Хрущевтің зейнетке шығуына дейін Зеленоградтың ғылыми директоры болды. 1969 жылы Сарант UM 1 үшін мемлекеттік награда алды, бұл компьютер кеңестік өнеркәсіпте кеңінен қолданылды. Ол «Узел» атты алғашқы цифрлық компьютерді жасаған топқа жетекшілік етті. «Узел» кемесі «Кило» класының су асты кемелеріне орнатылды және 2007 жылға дейін Ресей, Иран, Қытай және Үндістан әскери-теңіз күштерінде қолданыста болды. 1979 жылы Сарант жүрек талмасынан қайтыс болды. Онымен бірге қашып кеткен Кэрол Дейтон 1991 жылы АҚШ-қа оралды. Саранттың Мексикаға қашқаннан кейін 33 жыл өткен соң ғана, 1983 жылы оның өмірінің толық тарихы жарияланды. Гарвардта жұмыс істейтін орыс эмигранті Марк Кучмент «Розенберг файлынан» оқығаннан кейін Барр мен Сарантты екі танымал кеңес ғалымымен байланыстырды, екеуі де ағылшын тілінде еркін сөйлейтін. Саранттың кеңестік барлаудағы және «Венона» жобасындағы құпия аты – «Хьюз».

According to Alexander Feklissov: Joel and Alfred were good friends and spent a lot of time together. I must admit that Sarant had the makings of an undercover agent; he was a cautious young man, yet full of resolve, with progressive ideas. Before we recruited him though, he had to pass a test. Barr asked Sarant to borrow some secret documents to which he had access because he, Barr, needed them for his personal use. Alfred did not hesitate in helping his friend and in the meantime the Center approved a bona fide approach." However, he was at first reluctant to become a spy but was eventually convinced to join the network by Barr. Sarant was given the code name Hughes. The Venona project transcript of 14 November 1944 reported to Moscow that Sarant had been successfully recruited. The transcript noted Sarant and Barr were roommates and good friends and proposed to pair them off and get them to photograph their own materials. Initially Barr delivered film to Rosenberg, who passed it on to officers of the Soviet intelligence. Later, Barr met directly with KGB officers; Sarant did not have direct contact with the KGB in the U. S. One transcript reports Sarant and Barr delivered 17 authentic drawings relating to the AN/APQ 7, an advanced and secret airborne radar system developed jointly by the Massachusetts Institute of Technology and Western Electric for the United States military. In 1946 Sarant moved to Ithaca, New York, where he worked at Cornell University in the physics laboratories. Sarant's next door neighbor was Philip Morrison, a former Manhattan Project scientist and personal friend who joined the Communist Party of the United States in 1939. Sarant knew socially several prominent physicists, including Hans Bethe and Richard Feynman. Two days after Julius Rosenberg's arrest on 17 July 1950, the FBI interviewed Sarant but did not arrest him, although it possessed decrypted MVD cables that clearly identified Sarant as a member of the Rosenberg ring. Three days later Sarant ran away with Carol Dayton, the wife of his close friend and neighbor, Bruce Dayton; Sarant and Dayton abandoned their children and spouses. The two crossed into Mexico and eluded the FBI. In Mexico City, Sarant sought assistance from officials at an obscure Polish trade office, guessing correctly that they were intelligence officers. Following instructions from the KGB, the Poles hid Sarant and Dayton in Mexico, then engineered an escape that involved crossing the border to Guatemala on foot, taking a freighter to Casa Blanca, and flying to Poland via Spain. After six months in Warsaw they moved on to Moscow. The KGB arranged a dramatic reunion with Barr, who was summoned from Prague, where he had fled shortly after the Rosenberg ring started to unravel. Sarant was assigned a new identity, Philip Georgievich Staros, claiming a Canadian background to explain his accent. From Moscow, Barr and Sarant were resettled in Czechoslovakia and put to work as electrical engineers. They led a team that designed and built a prototype of the Soviet bloc's first automated anti aircraft weapon. Their technology was quickly deployed and was in use, with some minor modifications, into the 1980s. In 1956 Sarant and Barr moved to Leningrad where they were placed in charge of a military electronics research institute. They have been credited with being the founders of the Soviet microelectronics industry, in part because Sarant and Barr conceived of, designed and won political backing for the creation of Zelenograd, the Soviet Union's Silicon Valley. Sarant was the scientific director of Zelenograd until Nikita Khrushchev's forced retirement. In 1969 Sarant received a state honor for the UM 1, a computer that was widely used in Soviet industry. He led the team that created the Uzel, the first digital computer installed in a Soviet submarine. The Uzel was integrated into the Kilo class submarines and as of 2007 was still in use in the Russian, Iranian, Chinese and Indian navies. In 1979 Sarant died of a heart attack. Carol Dayton, the woman who fled with him, returned to the United States in 1991. It was not until 1983, thirty three years after Sarant's flight to Mexico, that the full story of Sarant's life was told. A Russian émigré working at Harvard, Mark Kuchment, who had read The Rosenberg File linked Barr and Sarant to two prominent Soviet scientists, both native speakers of English. Sarant's cover name in Soviet intelligence and in the Venona project is "Hughes".