Кіріспе

Via ferrata (итальян тілінде "темір жол", көпше түрі vie ferrate немесе ағылшын тілінде via ferratas) – Альп тауларында және басқа да Альпілік аймақтарда кездесетін қорғалған альпинизм бағыты. Қорғауға кез келген құлаудың салдарынан сақтану үшін кабельдер, тұтқалар сияқты болаттан жасалған құрылғылар кіреді, альпинист оларды ұстап немесе арнайы альпинистік құралдармен бекіте алады. Кейбір via ferrata жолдарында кедергілерді еңсеруге көмектесетін болат сатылар мен баспалдақтар да орнатылған болуы мүмкін.

Сипаттама

Виа-феррата – таулардағы қауіпсіз өту маршруты. Бұл маршруттарға таушылар екі тізгішпен бекітілген қауіпсіздік бағанасын (арқанды) байлап, тасқа орнатылған темір сымдар, сатылар немесе баспалдақтарды пайдаланады. Сым мен басқа да құрылғылар, мысалы, темір сатылар (стоппалар), тіреулер, қашалған сатылар, баспалдақтар мен көпірлер, сонымен қатар аяқ тіреу және қолға ұстау үшін де қолданылады. Бұл, қорғалмаған қиын өтулер мен көтерілулердің қаупінсіз, немесе арнайы техникалық жабдықтарды қажет етпей, қауіпті маршруттарда өтуге мүмкіндік береді. Олар тау-кен және альпинизмге балама ретінде қиын шыңдарға қол жеткізу мүмкіндіктерін кеңейтеді, олардың екеуі де жоғары дағды мен арнайы жабдықтарды талап етеді. Виа-феррата маршруттарының ұзындығы бір сағаттан кем уақыт алатын қысқа жолдардан бастап, үлкен қашықтық пен биіктікті (немесе одан да көп көтерілуді) қамтитын, және тоғыз немесе одан да көп сағатқа созылатын ұзақ, қиын альпілік маршруттарға дейін өзгереді. Брента Доломиті сияқты кейбір аймақтарда виа-феррата маршруттарын біріктіріп, тау шатырларында түнеп, биік тауларда бірнеше күндік альпинистік турлар жасауға болады. Қиындық деңгейі бойынша виа-феррата маршруттары, драматикалық және қауіпті жағдайлардағы қарапайым жолдардан бастап, өте тік және қиын маршруттарға дейін, кейбір жерлерінде тік жарлардағы көтерілуді талап ететін, күшті – егер техникалық дағды қажет болмаса – қатаң тау-кенге көтерілуге тең маршруттарға дейін жетеді. Әдетте, виа-феррата маршруттары көтерілу арқылы жүзеге асырылады, бірақ оларды түсіруге де болады. Виа-ферратаның тарихы 19 ғасырға дейін жетеді, бірақ олар көбінесе Бірінші дүниежүзілік соғыспен байланысты, сол кезде Италияның Доломит тау аймағында әскерлердің қозғалысын жеңілдету үшін бірнеше маршруттар салынған. Қазіргі уақытта Еуропа Альпі тауларында 1000-нан астам виа-феррата маршруты бар. Олардың көп бөлігі Италия мен Австрияда орналасқан. Басқалары Еуропаның көптеген елдерінде және әлемнің басқа да азау жерлерінде кездеседі. Виа-феррата маршруттары дәстүрлі түрде әктас таулы аймақтармен, әсіресе Доломиттермен және Солтүстік әктас Альпімен байланысты, себебі бұл жерлердің тік беткейлеріне қорғалған жолдар қажет, ал жартастар мен табиғи әлсіздіктер салыстырмалы түрде оңай, бірақ қызықты маршруттар жасауға мүмкіндік береді. Дегенмен, қазір олар әртүрлі ландшафттарда кездеседі.

Шығу тегі

Алпыс ғасырлар бойы қарапайым қорғалған жолдар, сатылар және қарапайым қорғаныс құралдары болған, олар ауылдарды жоғары жайылымдарымен байланыстыруға көмектескен. Қазіргі заманғы виа ферратаның алғашқы үлгілері ретінде қарастырылатын жолдардың құрылысы XIX ғасырда Альпілік зерттеулер мен туризмнің дамуымен байланысты. 1843 жылы Фридрих Симонидің басшылығымен Дахштейнде маршрут салынды; ол темір қадалар, қолға ілгіштер, қашалған табандықтар және арқандар сияқты түрлі альпинизм құралдарын қамтыды. 1869 жылы Гросглокнер шыңдары арасында арқан тартылды, ал 1873 жылы Цугшпитцеде тұрақты қорғаныс орнатылды. Пиренейде 1880 жылы Пик-дю-Миди-д’Оссауға, ал 1881 жылы Ордесаға темір альпинизм құралдары орнатылды. Солтүстік Әктас Альпында бүгінде виа феррата ретінде қолданылатын алғашқы маршруттар пайда болды: 1899 жылы Германияның Алгау Альпындағы Хейлброннер жолы салынды, одан кейін Австрияның Вильдер Кайзеріндегі Эггерштейг (1903) және Вильдауэрштейг (1911) жолдары салынды. Доломиттерде Мармоладаның батыс қыранына дейінгі альпинизм жолы 1903 жылы орнатылды, ал Селла тобындағы Пиз-Селваға дейінгі Поснекер жолы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін аяқталды. 1910 жылы Густав Ян және Веналық шебер құлыпшы Август Чепль Ракс өзенінің Прейнер қабырғасында (Шығыс Австрия) Ганс фон Хайд Штайгты салды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс: Доломит таулары

1914 жылы Доломиттер Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орталық державалар құрамында болған Австро-Венгрия империясының бір бөлігі болды. 1915 жылы Италия Ұлыбритания, Франция және Ресей одағына қосылып, Орталық державаларға соғыс жариялады. Австро-Венгрия әскерлері Ресей майданында күшті күш жұмсады және дереу Доломит таулары арқылы өтетін қорғаныс шебіне қайтарылды. Бастапқыда әлсіз болған австро-венгр әскерлеріне жергілікті қарттар мен жас жігіттер (Standschützen) күшті қолдау көрсетті, олар шабуылдайтын итальяндықтар үшін берік қорғаныс шебін құрды. Кейін ғана, жергілікті элиталық әскерлер, мысалы, Кайзерьегерлер мен Кайзершютцендер Шығыс майданнан Италияға жөнелтілді. 1917 жылдың күзінде Флич-Тольмейн шабуылы (Капоретто шайқасы) басталарға дейін австро-венгрлер (Оңтүстік Германия әскерлерінің қолдауымен) және итальяндықтар Доломит тауларында қатыгез соғыс жүргізді; олар бір-бірімен ғана емес, сонымен қатар қиын жағдайлармен де күресті. Екі тарап та бақылау пункттерін орнату үшін тау шыңдарын бақылауға тырысты. Әскерлердің қиын жағдайда биікке көтерілуіне көмектесу үшін жартастарға берік сызықтар орнатылды және тік беткейлерге көтерілу үшін сатылар қойылды. Олар сондай-ақ, шыңдардың астында туннельдер жасап, олардан шабуыл жасауға тырысты (Италия майданындағы миналар туралы қараңыз). Көптеген via ferrata бойында окоптар, қазбалар және Бірінші дүниежүзілік соғыстың басқа да іздерін табуға болады. Қауіпті жарылғыш заттар мен басқа да қауіпті заттар әлі де кездесетіндіктен, бұрынғы негізгі майдан шебінің аумағында қазба жұмыстарын жүргізу және ескі металл бөлшектерін жинау туралы ескертулер беріледі. 5 Торри және Лагазуой айналасындағы аумақта, аса қатыгез шайқастар өткен жерлерде, ашық аспан астындағы кең музей ұйымдастырылған. Бұл соғыс кезеңіндегі via ferrata желісі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана қалпына келтірілді: арқандардың орнына темір кабельдер, ал әскерлер қолданған нағыз ағаш конструкциялардың орнына темір сатылар мен тасқа бекітілген металл сатылар қойылды. Бұл бағыттардың көпшілігі қазір Итальяндық Альпинистер клубы (CAI) және Оңтүстік Тироль Альпинистер клубы (AVS) тарапынан күтіліп, ұсталып тұрады.

Виа делле Бокчетт: классикалық виа феррата

1930 жылдары Società degli Alpinisti Tridentini (SAT) CAI-мен бірге Брента Доломиттеріндегі альпинистік маршруттарды қысқарту және жақсарту жұмыстарын бастады. Табиғи бағыттар мен тау жыныстағы маршруттар біріктіріліп, маршруттар жүйесі құрыла бастады, бұл жұмыс Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін де жалғасты. Via delle Bocchette таушылармен ашылды және біртіндеп өзінің классикалық беделін қалыптастырды, ол әлі күнге дейін сақталған. Via delle Bocchette-ті дамыту кезінде белгілі бір этика сақталды – альпинистік көмекші құралдар ең аз мөлшерде қолданылды, ал маршруттар қасақана түрде ешқандай шыңдарға жетпейді, бұл тәсіл кейде, бірақ әрқашан емес, қазіргі заманғы виа ферраталарда қолданылады. Via delle Bocchette виа ферраталарды тау шыңдарына немесе көтерілулерге жол ретінде емес, өздерінің жеке құқығында жасау идеясын қалыптастыруға көмектесті. Виа ферратаның дамуы бастапқы аймағынан Альп тауларының қалған бөлігіне және одан әрі тарады. Францияда алғашқы виа феррата 1988 жылы салынған (Via Ferrata de la Grande Falaise, Freissinières, C/D деңгейі) және 1-5 деңгейлерін пайдаланады. Курт Шалл нұсқаулықтарында (Klettersteig Atlas сериясы) негізінен А-дан F-ға дейінгі 6 балдық шкала қолданылады, сонымен қатар 5 аралық деңгей де қолданылады (мысалы, C/D). www.klettersteig.de сайты 1-6 деңгейлерін пайдаланады, бірақ бұл Шалл жүйесіне негізделген. Францияда 6 классикалық альпийлік деңгейі қолданылады: F – Facile (оңай); PD – Peu Difficile (аздап қиын); AD – Assez Difficile (жеткілікті қиын); D – Difficile (қиын): TD – Très Difficile (өте қиын): ED – Extrêmement Difficile (тығырықтан шығуы қиын) (бірақ бұл деңгейлер Альпідегі әріптестерімен салыстыруға келмейді). Төменде 5 деңгейлі бағалау жүйесінің схемасы берілген, бірақ нақты нұсқаулықтардың деңгейлерін олардың өз анықтамаларымен салыстыру қажет. Салыстыру: Schall Hüsler France А (оңай) K1 F Түзу жол, бірақ ашық. Көптеген альпинистік көмекші құралдар, қысқа сатылар болуы мүмкін. Жаяу жүруге артық көреді, көтерілуге емес. Ең бастысы – сенімділік және биіктікке төзімділік. B (орташа қиын) K2 (K3) PD Кейбір тік жерлер, кішігірім табан тірегі, бірақ альпинистік көмекші құралдар бар. Ұзын сатылар болуы мүмкін. Қауіпсіз, бірақ ашық. Қолдарды қолдану қажет. C (қиын) K3 (K4) AD (D) Қатты немесе өте тік жартастар, альпинистік көмекші құралдар, ұзын баспалдақтар болуы мүмкін (немесе тіпті қысқа уақытқа тік болуы мүмкін). Жақсы дене шынықтыру және қол күші қажет. D (өте қиын) K4 (K5) D / TD Өте тік, тікке дейін, мүмкін қысқа / жақсы қолдау тапқан тік бөліктер, негізінен өте ашық. Кейбір альпинистік көмекші құралдар, бірақ көбінесе тек сым арқанмен. Күшті қолдар мен алақандар қажет. E (тығырықтан шығуы қиын) (K5) K6 ED Тікке шығуға; үнемі ашық; өте кішкентай табан тірегіш немесе сүрінуге көтерілу, әдетте сымнан басқа альпинистік көмекші құралдар жоқ. Тұрақты қол күші қажет. Жеңіл бөліктер қорғалмаған болуы мүмкін. Бұл бағалау жүйесінің бір кемшілігі – олар қиындықтардың ауырлығы мен ұзақтығын ескермейді: D деңгейлі кең ауқымды өтуі бар ұзақ, биік таулы маршрут, D деңгейлі қысқа аңғарлық маршруттан өте ерекшеленеді, бірақ тек қысқа қиын бөлігі бар. Мұны жеңу үшін маршруттың қауіптілігіне қосымша бағалар беріледі – Курт Шалл нұсқаулықтары бес деңгейлі сипаттамалық шкаланы қолданады; Смит пен Флетчер үш нүктелі A–C шкаласын қолданады. Ескі Hofler/Werner нұсқаулықтарында A-G шкаласындағы бір жалпы деңгей қолданылады. Көптеген нұсқаулықтар маршруттың ұзындығы, ең жоғары биіктігі және тіпті қорғаныс сапасының деңгейі сияқты маршруттың сипатын бағалауға көмектесетін қосымша ақпаратты ұсынады.

Өмірбаян

Көптеген жылдар бойы ферраталар арқылы қарапайым альпинизмдік жабдықтар қолданылып келді, атап айтқанда, қысқа ұзындықтағы арқанға немесе көкірекке (немесе отырысқа) бекітілген шнурға жалғанған карабинерлер. Бұл, адам тым алысқа құламайды деген болжамға негізделген. Мұндай жоғары құлау факторлары адам денесінің де, көптеген альпинизмдік жабдықтардың да көтере алмайтын үлкен күштерді тудырады, соның салдарынан ауыр жарақаттар мен жабдықтың бұзылуына әкеледі. Бұл мәселені шешу үшін, соққыны жұмсартатын немесе прогрессивті тежегіш ретінде жұмыс істейтін бірнеше құрылғылар жасалды. Олардың мақсаты – құлау кезіндегі энергияны қысқа арқаннан гөрі тиімдірек таратып, альпинист пен жабдықты сақтап қалу. Дегенмен, осы жабдықтардың жетілдірілуіне және ферраталардың тауға қарағанда қауіпсіз деп есептелуіне қарамастан, адамдар құлаған жағдайда жарақат алу ықтималдығы жоғары, себебі құлау факторлары жоғары және көбінесе жерге түсу үшін сатылар мен тұғырлар болады. 2012 жылдың тамызындағы қайғылы феррата оқиғасында, феррата жиынтығындағы энергияны сіңіретін жүйелердегі (EAS) екі серпімді таспасы да жұмыс істемей қалғаннан кейін, Халықаралық Альпинизм және Альпинизм Федерациясы (UIAA) өндірушілермен бірлесіп, бірнеше EAS жүйелерінің үлгілерін анықтап, қайтарып алу жұмыстарын жүргізді. Еуропалық экономикалық аймақта ферратаға көтерілу кезінде қолданылатын энергияны сіңіретін жүйелер жеке қорғаныш құралдары (ЖҚҚ) ретінде қарастырылады және ЕО (EU) 2016/425 регламентінің қауіпсіздік талаптары мен сәйкестік процедураларына бағынады. Регламенттің талаптары EN 958 еуропалық үйлесімді стандартымен толықтырылады. Бұл стандарт 2017 жылы 2012 жылғы оқиғада болған бұзушылықтардың алдын алу мақсатында бірнеше жаңа сынақтарды қоса қайта қарастырылды.

Via ferrata жиынтығы

"Via ferrata" жиынтығына арқан және екі карабин кіреді. Арқан энергия жұтатын жүйеден, карабиндер арқылы кабельге қосылатын екі иықтан және қаушаққа бекітілу құралынан тұрады. Қазіргі заманғы арқандар "Y" тәрізді конфигурацияны қолданады, бұл UIAA бекіткен жалғыз тип, себебі оны қолдану оңай, қауіпсіз және қате пайдалану ықтималдығы төмен. "Y" арқаны қолданып, екі иықты да болат кабельге қосу керек, бірақ жүйе тек біреуі ғана бекітілгенде де жұмыс істейді. Дегенмен, кейбір ертерек арқандар "V" тәрізді конфигурацияны қолданады. Олар алғашқыларынан болды, бірақ маңызды кемшіліктері бар – кабельге бір уақытта тек бір ғана иықты бекіту қажет. Егер екі иық та бекітілсе, энергия жұтатын құрылғы жұмыс істемейді. Кейбір арқандарда тік беткейлерде демалуға мүмкіндік беретін қысқа үшінші иық та болады. Көтерме саудада қол жетімді кейбір арқандардың иықтары кері тартылатын болады.

Энергияны сіңіретін құрылғы

Қазіргі кезде қолданылатын энергияны сіңіретін негізгі тип – жыртылатын энергия сіңіргіш. Ол құлау жағдайында біртіндеп жыртылуға мүмкіндік беретіндей етіп арнайы тігілген лентадан тұрады. Мұндай құрылғыларды күшті құлауды тоқтату үшін бір рет қана қолдануға болады және одан кейін көзге көрінетін зақымдар пайда болады. Осы типтегі сіңіргіштің артықшылығы – оның ықшамдылығы және құлаудан кейін қайта пайдаланбағанын оңай тексеруге болатындығы (әсіресе жалға алынған жабдықтар үшін маңызды); кемшілігі – оны бір рет қана қолдануға болады, екінші құлау жағдайында альпинист қорғаусыз қалады. Энергияны сіңіретін тағы бір түрі – металл тежегіш құрылғы, оның ішінде арқан өтеді және ол қауіпсіздік белбеуіне бекітіледі. Бұрын кең таралған, бірақ 2012 жылғы оқиғадан кейін via ferrata қауіпсіздігін қайта қараудан кейін олар көбінесе қолданудан алынды.

Австрия

Австрия, 2009 жылы 550-ден астам Klettersteige бар ел, via ferrata-ны ең ынталы қабылдаған мемлекет болып саналады – via ferrata табиғатты бағалаудың бір жолы ретінде насихатталады, ал Австрия Альпі клубының (ÖAV) аймақтық бөлімдері көптеген қиын жолдарды via ferrata маңында құрады. Австриядағы via ferrata-ның тарихы ұзақ, алғашқы маршруттар 20 ғасырдың басында Солтүстік Тас Альпіде салынған. Көп жылдар бойы маршруттарды дамыту осы аймаққа шоғырландырылды және тек соңғы кезде ғана Австрия Альпі тауларында via ferrata-лар пайда болды. Жалпы алғанда, Австриядағы маршруттар Доломит тауларының ұзын таулық маршруттары мен Франциядағы қысқа, спорттық маршруттардың арасында жатыр. Дегенмен, қазіргі уақытта (2012) әлемдегі техникалық тұрғыдан ең қиын деп есептелетін via ferrata Австрияда орналасқан: Штириядағы Bürgeralm Panorama Klettersteig-тің "Arena" нұсқасы. Венадан Швейцария шекарасына дейінгі Солтүстік Тас Альпі Австрияның klettersteig жүрегі болып табылады, маршруттар негізгі тау тобында шоғырланған: Ракс (онда ең көне via ferrata-лар бар), Хохе Ванд, Тотес Гебирге, Дахштейн, Вильдер Кайзер, Карвендель. Атап айтқанда, Дахштейн тауларында бірнеше танымал via ferrata бар, олардың ішінде Рамзауэр Klettersteig, Юбилейлік Klettersteig және Дахштейннің солтүстік беткейіндегі Сейванд Klettersteig, ол Австриядағы ең қиын маршруттардың бірі болып саналады. Бірақ, бәлкім, ең қызықтысы – үш маршрутты біріктіру арқылы жақында құрылған ұзақ және қиын Дахштейн Супер Феррата, ол Австриядағы ең қиын via ferrata болуы мүмкін. Солтүстік Тас Альпідегі басқа да маңызды маршруттар: Карвендельдегі Инсбруккер Klettersteig және Миемингер тізбегіндегі Таяканте Klettersteig (екеуі де Тирольде, Инсбрукқа жақын). Орталық Шығыс Альпіде соңғы кезде даму орын алды, көптеген маршруттар Оцталь және Стубай Альпінде, сондай-ақ Хохе Тауэрннің екі жағында салынды. Жоғары бағаланған маршруттар: Стубайдағы Шликер Klettersteig және Ильмшпиц Klettersteig, Оцтальдағы Тиролер Вег және Каринтиядағы Хохе Тауэрннің оңтүстік беткейіндегі Белла Виста Klettersteig. Осы аймақтағы басқа via ferrata-лар да 3000 метрлік шыңдарға көтеріледі. Каринтия мен Шығыс Тирольдегі Оңтүстік Тас Альпі via ferrata үшін дәстүрлі аймақ болып табылады. Бірнеше маршрут Италия шекарасына жақын орналасқан (Карник Альпінде), олар Бірінші дүниежүзілік соғыста майдан шебі болған, ал кейбір via ferrata-лар соғыс кезіндегі бекіністерден өтеді, соның ішінде Hohe Warte-ге көтерілетін Weg der 26er, ол бұл жотаның ең биік нүктесі.

Италия

Италияда 400-ден астам via ferrata бар, олардың жартысынан астамы Доломит тауларында орналасқан.

Франция

Франция 1988 жылы өзінің алғашқы via ferrata-сын көрді – Экрендегі Фрессиньердегі La Grande Falaise. Осыған орай, солтүстікке қарай Les Vigneaux-тегі via ferrata-лар (жеңіл маршрут La Voie du Colombier жылына 15 000 альпинистпен Францияда ең танымал) және одан сәл солтүстікке қарай Aiguillette du Lauzet (әдеттегі жоғары таулық via ferrata) пайда болды. Қазір Францияда француз Альпісінің бойында шамамен 200 via ferrata бар, сондай-ақ Орталық Массивте, Пиренейде және тіпті Корсикада да бірнеше маршруттар кездеседі. Олар француздық алты деңгейге жақсы бөлінген, F және ED деңгейлерінен әрқайсысынан бірнешеу бар, ал көп бөлігі ортаңғы төрт классификацияға жатады. Via ferrata-лар ел бойынша дамыған сайын, кейбіреулер ерекше «француз стилін» – мүмкін емес тік беткейлерге қадалған металл сатыларды, сымды көпірлерді және адреналинге құмарлықты анықтады, бірақ кейбіреулер француздық маршруттарда металл көмек құралдарының көп екендігін сынап бағалайды. Көптеген маңызды маршруттардың негізінде керемет ерекшеліктер жатыр: ұзын аспалы көпірлер (via ferrata de la Grande Fistoire-де 59 метрлік), сымды «маймыл» көпірлер (via ferrata de la Chal); шатқалдарға және олар арқылы өту (via ferrata Gorges de la Durance), шаршылардың бойымен және олардың айналасында (via ferrata de l´Adret: la Passerelle) немесе тік және қиын маршруттар (оның жанындағы via ferrata de l´Adret: Le Bastion). Басқа маршруттар тарихи орындарға саяхаттауға мүмкіндік береді. Жоғарғы Альпі департаментіндегі Ла Грейв ауылының жанындағы Les Mines du Grand Clôt альпинистіні 1807-1925 жылдар аралығында аз табыс әкелген қорғасын кені орналасқан тік жартасқа көтереді. Бұл маршрут ағылшын және француз тілдеріндегі тақталармен безендірілген, ол өте қиын жағдайда аз мөлшерде кенді өндіруге жасалған күрестің тарихын баяндайды. Изер департаментіндегі Лумбинге жақын жердегі тағы бір via ferrata – Vire des Lavandières, 1943 жылы салынған және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қарсылық көрсетушілер қолданған Échelle des Maquisards деп аталатын маршруттың ескі бөлігінен өтеді. Франциядағы via ferrata-лардың күтілуіне жауапкершілік via ferrata орналасқан коммунаға жүктеледі. Техникалық қызмет көрсету орналасқан жеріне байланысты қымбатқа түсуі мүмкін, ал биік таулардағы via ferrata-лар қыс айларында қар мен мұздан зақымдануы мүмкін. Кейбір коммуналар осы күтімге қарсы кіру ақысын алуды шешті, бірақ бұл өте аз via ferrata-ларға қатысты және көпшілігі тегін болып қала береді.

Испания

Испаниядағы алғашқы via ferrata 1954 жылы салынған (Canal del Palomo, Huesca, D деңгейі). Олардың көпшілігі Каталония, Арагон, Валенсия және Андалусияда (Ронда мен Малаганың маңында) орналасқан. Швейцарияның виа-ферраталары әдетте Франциядағы "спорттық" виа-ферраталар сияқты, бірақ олар көбінесе жасанды тұтқалармен жабдықталмайды, сондықтан альпинистерлердің жартасқа тиіп, келесі тұрақ орнын ойлауы қажет. Виа-ферраталар Швейцарияның барлық аймақтарында кездеседі, әсіресе орталық және батыс бөліктерінде. Көптеген виа-ферраталар Берн Оберландында (32 маршрут) және Валеде (39 маршрут) шоғырланған. Орталық Швейцарияда Люцерн көлінің маңында, Урнер және Виервальдштеттер Альпісінде (15 және 17 маршрут) бірнеше маршруттар бар, ал Энгельберг виа-ферратаның маңызды орталығына айналды. Мұнда Фюренванд Клеттерштейг "ең таңғажайып" маршрут деп есептеледі. Маршруттардың әртүрлілігі зор: "әрекетке толы" шатқалдар (Саас-Федегі Альпілік шатқал, Зерматқа жақын Горнер шатқалы); 3000 метрлік шыңдарға көтерілетін панорамалық маршруттар (Йегиштейг [Jägihorn] және Миттагорн Клеттерштейг, екеуі де Саас-Феге жақын); биік таулық қиындықтар (Андерматқа жақын Салбит Кеттенвег); және жоғары физикалық күш талап ететін маршруттар (Луганоға жақын Сан Сальваторе виа-ферратасы). Rother нұсқаулығындағы мәліметтерге сәйкес, көрікті жерлері мен қиындық деңгейі бойынша ең тамаша маршруттар – Швейцарияның шығыс бөлігіндегі Глар кантонындағы Браунвальдер виа-ферратасы және Валедегі Лейкербад маңындағы Даубенхорн виа-ферратасы. Сондай-ақ Лейкербаднер Клеттерштейг (1&2) деп аталатын бұл маршрут Швейцариядағы ең ұзын виа-феррата болып табылады.

Германия

Германияда 180-ге жуық via ferrata бар, олардың ең жеңіліне ешқандай арнайы жабдықсыз да қол жеткізуге болады. Көптеген via ferrata Германияның оңтүстік аймақтарында, Австрия шекарасының жанында орналасқан. Басқа аймақтарда да көптеген via ferrata бар – ең әйгілісі Саксон Швейцариясы. Доломиттердегі via ferrata-лардан өзгеше, көптеген маршруттар қазіргі заманда салынған, олар спорттық сипатта және Доломиттердегі классикалық маршруттарға қарағанда қысқарақ әрі қиын болуы мүмкін.

Андорра

Бұл кішкентай елде 15 виа феррата бар.

Босния және Герцеговина

2019 жылы Босния және Герцеговина Вележ тауында алғашқы виа-ферратасын құрылыс аяқтады.

Болгария

Болгарияда кем дегенде 7 via ferrata бар. Ең танымалдарының бірі 2010 жылы Мальовица қабылдау үйінің жанында салынған. Родоп тауларында Смолян, Ракитово және Триград маңында 4 via ferrata бар.

Чехия

Дечин қаласында виа-феррата жүйесі бар. Оның бастапқы бөлігі орташа деңгейдегі, одан кейін сіз әртүрлі қиындық деңгейлерімен бірнеше маршруттарды таңдай аласыз. Семильде "Су қақпасы" (Vodní Brána) деп аталатын виа-феррата бар. Тағы бір виа-феррата жүйесі – үш виа-ферратадан тұратын, жабық айналым құрайтын кешен Вир ауылы мен осы аттас бөгеттің жанында орналасқан.

Венгрия

Венгрияда кем дегенде 4 via ferrata бар.

Қазақстан

Пеяға жақын Ругова тауларында бірнеше via ferrata маршруттары бар. Ari via ferrata 2012 жылы жобаланды және итальяндық және косовтық альпинистік клубтардың бірлескен еңбегімен салынды. Berim via ferrata маршруты Зубин-Потокқа жақын орналасқан және Балқан аймағындағы ең ұзын және ең биік маршрут болып табылады.

Норвегия

Норвегияда бірнеше via ferrata (2020 жылы 15) бар, олар әдетте норвегиялық klatresti сөзімен аталады, ол шамамен «өрмелеу жолы» деп аударылады. Соңғы жылдары бірнеше жаңа via ferrata салынды. Норвегияда Оңтүстік Еуропаға қарағанда via ferrata дәстүрі аз дамыған. Тайседалда Норвегияның гидроэнергетика және өнеркәсіп мұражайынан басталып, тік гидроэнергетика құбыры бойымен көтерілетін «Via ferrata Tysso» бар. Kyrkjeveggen («шіркеу қабырғасы») Акрафьорден фьордындағы Фьерада орналасқан. Kyrkjeveggen маршрутының биіктігі 500 метрге жетеді. Хемсдалда да бір via ferrata бар. Ең танымал via ferrata – Стриндегі Лоен via ferrata. Ол 2012 жылы ашылды. Бұл маршрутта Gjølmunnebrua атты әсерлі аспалы көпір орналасқан. Тронхеймде Мункен тауында, Тронхеймсфьордқа қарама-қарсы via ferrata бар, онда қаланың көрінісі ашылады. 2015 жылдан бері Сетесдалдағы Штраумсфелл Солтүстік Еуропаның ең ұзын via ferrata болып табылады. Ломдағы via ferrata 380 м MSL биіктігінен басталып, 1524 м MSL биіктігінде аяқталады, бұл Норвегияда вертикальдік көрсеткіш бойынша және ең жоғары нүкте бойынша рекорд. 2017 жылы Андальснес қаласында да бір via ferrata ашылды.

Румыния

2022 жылы Румынияда кем дегенде он екі аймақта via ferrata маршруттары бар. Көптеген маршруттар «спорттық» бағытталған, соңғы жылдары ашылған, қиындық деңгейі А-дан Е-ге дейін ауыспалы. Горж округіне қарасты Бая-де-Фир коммунасындағы Пешетра Муйерилор маңында жиырма бір маршруттан тұратын шоғыр бар, ондағы соңғы маршрут 2021 жылдың желтоқсанында аяқталды. 2021 жылдың желтоқсанында Бая-де-Фир Ұлттық рекордты иеленді. Тағы бес маршруттан тұратын шоғыр «Астрагал» деп аталады (астрагал өсімдігінің түрінің құрметіне аталған) және Шугау өзенінің (Биказ) жанында орналасқан. Бұл маршруттар 2017 жылдың көктемінде ашылды және пайдалану үшін төлем қабылданады. Бихор округінің тау құтқару қызметі Апусени тауларында Ваду Кришулуи маңында екі маршрут, ал Аришен коммунасына жақын Пиетреле Негреде бір маршрут салды. Харгита округінің тау құтқару қызметі 2016 жылы Қызыл көлдің жанында «Жабайы Ференц» деп аталған маршрутты салды.

Словакия

Словакияда бірнеше via ferrata маршруттары шашырап орналасқан, ең көп шоғырланған жері Кремница қаласына жақын Скалькадағы шаңғы және via ferrata аймағында. Скалькада екі бірге орналасқан, тегін қоғамдық аймақ бар. Біреуі – "Via Ferrata Komin" (Комьин ферраты) – бір E (60 метрлік), бір D, бір C, бір B, екі A/B және бір A категориялы ферраталармен қатар бірнеше тас тіреулер бар. Екінші аймақ, Via Ferrata Land, бір F (45 метрлік), бір E, бір D, үш B және бір A категориялы ферраталарды қамтиды. Басқа via ferrata маршруттарын Мартинске Холе (B & C), Кисел немесе Липтовта табуға болады, онда "Via Ferrata Dve veze" (3 маршрут: B, C және C/D) орналасқан.

Словения

Словенияда көптеген via ferrata маршруттары немесе маршрут бөлімдері бар, бірақ нақты тізім жоқ. Батыс бөлігінде (Юлиан Альпі) бірнешеуі Доломит тауларындағыдай соғыс кезінде пайда болған, ал қалғандарының көпшілігі бұрынғы күйреген немесе кейіннен салынған. Маршруттар "өте қиын" санатындағы жолдарға қосымша қорғаныс элементтері орнатылған сайын дамыды. Мұнда қиындық деңгейі көбірек өзгеріп отырады және қорғаныс жүйесі басқа жерлердегі арнайы салынған via ferrata-лардағыдан гөрі азырақ үздіксіз болады. Атақты маршруттарға Врата аңғарынан Триглавқа дейінгі маршруттар (Праг жолы, Томишек жолы және Бамберг жолы), Копищардың "терезе арқылы" Присанкке дейінгі маршруты және Мангартқа дейінгі словен жолы жатады. 2010 жылы Винска Гораның жанында Гонжарева печ деп аталатын D/E қиындық деңгейіндегі алғашқы спорттық via ferrata салынды. Соңғы жылдары басқа да маршруттар қосылды, мысалы, Лиска (Cerje), қиындық B/C (жоғарғы бөлігі D/E), Можстрана (Гранчище) және Чешка коча (Jezersko).

Швеция

Швецияда кем дегенде жеті via ferrata маршруты бар. Олардың біреуі – Kebnekaise шыңына шығыс жолмен, біреуі – Funäsdalenде, біреуі – Kittelfjällде, ал төртеуі – High Coast аймағындағы Skuleberget тауында.

Ұлыбритания

Көлдер аймағындағы Хонистердің via ferrata-сы Флитвит Пайктің тік бетіндегі ескі кеншілер жолына негізделген. Йоркшир Дальс аймағында How Stean Gorge's via ferrata 2009 жылы демалыс мақсатында салынды және өзен үстіндегі және жартастардағы бекітілген арқалықтар мен сатыларды қамтиды. Шотландияның Фиф графтығындағы Эли ауылының батысындағы Эли тізбекті жолы, Кинлохлевендегі жаңа құрылысқа дейін Шотландиядағы виа-ферратаға ең жақын нәрсе болды. Elie Chain Walk тік теңіз жарталарымен өтетін сегіз тізбектен тұрады, ал әдеттегі виа-феррата жабдықтары (ланьярдтар, қауіпсіздік каскасы, арна) пайдаланылмайды. Балықшылардың торларын жеткізу үшін орнатылған деп есептелетін бұл жол қазір жергілікті кеңес тарапынан күтіледі және жақында қайта жаңартылды. Ол шамамен 10 жастан асқандарға (қадағалаумен) қолайлы; биік толқын кезінде суға бату қаупі болғандықтан ұсынылмайды. Жақында Шотландияда алғашқы виа-феррата аяқталды. Виа Феррата Шотландия Форт-Уильям мен Гленко қалаларына жақын Кинлохлевенде орналасқан. Бұл Шотландиядағы үшінші ең үлкен сарқырама – Grey Mare's Tail қасында өтеді, оны орнату және басқару Vertical Descents компаниясының міндеті. Кендал тау-шаруашылық қабырғасында темір сатылар мен баспақыштар арқылы тау-шаруашылық аймақтарын айналып өтетін жабық виа-феррата да бар. Via Ferrata Cornwall Halvasso аймағында, Пенирин және Фалмутқа жақын орналасқан карьерлік жерде орналасқан және металл сатылар, баспақыштар, аспалы көпірлер мен сырғанау жолдарынан тұрады.

Португалия

Португалияда көптеген via ferrata маршруттары бар, ең ұзыны – Via Ferrata das Talhadas, оның ұзындығы 2190 метр.

Канада

Канадада бірнеше via ferrata бар, олардың көпшілігі жекеменшікпен басқарылады. 2002 жылы тау гиді Франсуа Гей Тивьерге Квебек қаласына жақын Сент-Анн каньонында алғашқы екеуін, цип-лайнмен бірге, орнатты. 2003 жылы Тивьер Сент-Симеоннан 170-ші тас жолмен солтүстікке қарай 10 км жердегі Лес-Палиссадес-де-Шарлевоисте тағы 2 via ferrata (2 цип-желісі бар) жасады. Бірі – Арбраска Лафлешеде, Вал-де-Монтс, Квебек облысында, екіншісі – Арбраска Роуддонда, Квебек облысында. Батыс Канадада сегіз маршрут бар. Канададағы ең үлкен via ferrata Британдық Колумбияның Пурселл тауларындағы Нимбус тауында орналасқан. Canadian Mountain Holidays компаниясы басқаратын екі маршруттың бірі, оған тек тікұшақпен ғана жетуге болады. Британдық Колумбиядағы басқа via ferrata маршруттары Голден қаласына жақын Kicking Horse Mountain Resort, Сквамишке жақын Sea to Sky Gondola және Уистлерде орналасқан. Батыс Канаданың алғашқы қоғамдық via ferrata Альберта облысындағы Маунт-Стелфокс тауында, Нордегг пен Рокки тауларындағы Айсфилд парквейдің арасында орналасқан; маршруттың басталуы Клайн өзенінің шығыс жағындағы тұрақтан басталады. Көтерілу шамамен 180 м (600 фут) ұзындықты құрайды және тұраққа оралу үшін шамамен 2 сағат уақыт кетеді. Альбертадағы басқа via ferrata маршруттары Эрнест Росс тауында және Маунт-Норквейде бар.

Қытай

Соңғы жылдары Қытайда Yuehua Junning деп аталатын кәсіби Ferrata құрылыс компаниясы пайда болды. Компанияның командасы көбінесе Cave Union және IRATA кәсіби оқу курстарын өткен, сондай-ақ өзінің Ferrata компоненттерін өндіру желілері мен Ғылыми-зерттеу институттарына ие. Олардың командасы Хайнань, Гуйчжоу, Сычуань, Чунцин, Хэнань, Шаньдун, Чжэцзян, Цзянси, Пекин және басқа да аймақтарда 20-дан астам Ferrata маршрутын салды. Ең танымал маршруттар Цзянси провинциясының Сюсюй ауданында және Шығыс Хухай көрікті аймағында орналасқан. Қытайдың Сиань қаласына жақын орналасқан Хуа тауында кем дегенде екі қысқа Ferrata маршруты бар. 2016 жылға дейін Қытайда Пекин, Гуйчжоу, Чунцин, Цзянси, Юньнань және Шанси қалаларында барлығы 10-нан астам Ferrata салынды. Prisme компаниясы өздерінің қытайлық серіктесі Beijing Via Ferrata Development & Services Co. Ltd арқылы Пекин, Шанси және Юньнаньда 3 Ferrata маршрутын салды. Бірнеше жергілікті компаниялар да Ferrata құрылысын бастады, бірақ жергілікті компаниялар салған Ferrata маршруттарының қауіпсіздік стандарттары Prisme және басқа еуропалық құрылыс компанияларының стандарттарынан өзгеше.

Жапония

Жапондық Орталық Альп тауындағы Хокен тауында орта деңгейдегі "виа ферраталар" бар. 2900 метрден жоғары биіктікте олар 300 метрлік тік құламалардан өтеді. Бұл бағытта бірнеше адам қаза болған, және "виа ферраталар" күтпеген жерде мұзбен жабылуы мүмкін.

Қырғызстан

2012 жылдың шілдесінде Кенияның жабайы табиғат қызметі (KWS) әзірлеген via ferrata Кения тауында ашылды, ол солтүстік-батыс бағытындағы Ленана нүктесіне (Австрия үйі арқылы) және оңтүстік жағынан (Шиптон) қауіпсіз өтуге мүмкіндік берді. "Олонана" деп аталған бұл via ferrata әлемдегі ең биік via ferrata болып табылды.

Лаос

2011 жылы Green Discovery Laos компаниясы әзірлеген via ferrata, Tree Top Explorer аясында ашылды. Оның қиындық деңгейі орташа. Бұл жоба Дүниежүзілік туристік ұйым (UNWTO) және Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN, Нидерланды) тарапынан қолдау көрсетілді, себебі ол қоршаған ортаға қатысты жауапкершілікпен қарастырылған және жергілікті қауымдастықтарды қамтиды. Сонымен қатар, жоба Лаостың туризмін әртараптандыруға көмектесуді мақсат етеді. Ашылғалы бері Лаос бойынша бірнеше виа-феррата ашылды.

Малайзия

Малайзиядағы виа феррата Сабах штатындағы Кинабалу тауында орналасқан. 3776 метр биіктігімен, ол Гиннес рекордтары кітабында әлемдегі ең биік виа феррата ретінде тіркелді.

Мексика

Мексикада, Монтеррей қаласынан 30 минуттық жерде, Хуастека каньонында Латын Америкасының ең үлкен виа-ферратасы жақында салынды. Оның қиындық деңгейі орташа.

Непал

"Via Ferrata Drolambau Ice Fall", la Via del Cielo (Sagarmatha Sky's Way) 2017–2019 жылдары салынған, Ролуалинг аңғарында 5000–5400 метр биіктікте орналасқан, Гималайдағы алғашқы және әлемдегі ең биік Via Ferrata. Бұл Via Ferrata Explora Nunaat International (Давид Пелуцци, Джорджио Маринелли, Марко Ди Марчелло, Паоло Кокко, Пурба Тенжинг Шерпа, Паданг Таманг) тобы ең танымал Кумбу аңғарына қауіпсіз өтуді қамтамасыз ету және Гималайдағы ең биік паналау орнына көтерілуді жеңілдету үшін жобалап, құрылған.

Жаңа Зеландия

Квинстаун төбесінің батыс беткейінде via ferrata бар. Ол 300 метрден асатын тік биіктікте 12 маршруттан тұрады. Ванакадағы via ferrata жеке Wildwire Wanaka компаниясымен басқарылады. Бұл via ferrata 60 метрлік сарқырама бойымен өтетін бөлікті қамтиды және әлемдегі ең биік сарқырама арқылы өтетін via ferrata болып табылады.

Оман

Оманда бес бағыт бар; Үшін Туризм министрлігі басқарады: Жабал Шамс, Уади Бани Ауф (Жылан шатқалы) және Бандар Хайран (Батыс аралдары), олар 2012 жылдан бері пайдаланылмайды. Қазіргі уақытта тек екеуі ғана жұмыс істейді, оларды Әлила Жабаль Ахдар жеке басқарады. Олардың бірі 2-ші, екіншісі 5-ші деңгейдегі бағыт, сонда үңгір аузынан аспалы көпірмен (22 метрлік) өтуге болады.

Перу

Инкалардың қасиетті аңғарында (2 650 метр биіктікте), Куско мен Олантайтамбо бекінісі арасында орналасқан. Via ferrata тік биіктігі 300 метрге жетеді, ішінде 250 метрлік аспалы көпір бар, ал жалпы ұзындығы 700 метрді құрайды. Жеке маршрут. Орташа деңгей. Түсіп кету 100 метрлік раппелинг арқылы жасалады.

Біріккен Араб Әмірліктері

Біріккен Араб Әмірліктерінде, Рас Аль-Хайма эмиратында орналасқан бір маршрут бар. Бұл маршрут Джебель-Джейс тауының бойымен жүреді және жалпы ұзындығы бір километрді құрайды, оның ішінде 3 сырғанау желісі (zip line) бар.

Америка Құрама Штаттары

Бір басылымда АҚШ-тағы "ең жақсы" виа ферраталардың мыналар екені айтылды: Уотерфолл каньоны, Юта; Торрент-Фоллс, Ред-Ривер-Гордж, Кентукки; Нельсон Рокс, Батыс Вирджиния; Джексон-Хоул тау курорты, Вайоминг; Теллурайд, Колорадо; Орей, Колорадо және Тахо Виа Феррата, Палисадес Тахо, Калифорния. Басқа маршруттар: Каньон-Ситидегі (Колорадо штаты) Роял-Гордж көпірі; Аризона штатының Пикачо-Пик мемлекеттік саябағындағы Пикачо-Пик және Юта штатының оңтүстігіндегі Амангири курорты. Колорадодағы Арапахо бассейні шаңғы курорты Солтүстік Америкадағы ең биік виа ферратаға ие, ол 366 метрлік (1200 фут) жолмен 3978 метрлік (13050 фут) шыңға дейін жетеді.