Кіріспе

Шахматтың нұсқасы: төрт ойыншылық ойын

Чатураджи ("төрт патша" деген мағына береді) – төрт ойыншыға арналған шахматқа ұқсас ойын. Алғаш рет бұл ойынды Аль-Бируни шамамен 1030 жылы "Индия" кітабында толық сипаттаған. Бастапқыда бұл ойын тағдырға байланысты болған: қозғалатын кейіпкерлер екі ойыншық тастау арқылы анықталған. Бірақ, ойыншық тастаусыз нұсқасы 19-шы ғасырдың соңында да Үндістанда ойналған.

Бөлшектердің қозғалысы

Ойын төрт түрлі түсті фигуралармен ойналады. Әр ойыншының артқы қатарда төрт фигурасы бар, ал екінші қатарда олардың алдында төрт піл бар. Төрт фигура – патша, піл, жылқы және қайық (кейбір дереккөздерде кеме немесе рух). Патша шахмат патшасы сияқты, піл шахмат мұнарасы сияқты, ал жылқы шахмат аты сияқты қозғалады. Қайық шахмат слонына сәйкес келеді, бірақ шатранждағы альфил сияқты шектеулі қозғалысқа ие. Қайық екі тікбұрышты қозғалыспен кез келген бағытта жылжиды (суретті қараңыз), аралық тікбұрышты секіріп өтеді. Бұл көптеген ежелгі шахмат сияқты ойындардан өзгеше, онда көбінесе піл шахмат слонына сәйкес келеді. Ойыншылар кезекпен тақта бойымен сағат тілі бойынша жүреді. Піл де шахматтағыдай қозғалады, бірақ бастапқыда екі тікбұрышпен жылжу мүмкіндігі жоқ. Әрбір төрт ойыншының пілдері бастапқы орналасуына сәйкес тақтада әртүрлі бағытта қозғалады және жауды алады. Мысалы, g қатарынан басталатын қызыл пілдер солға қарай жылжиды, a қатарына жеткенде пілге айналады. Сондай-ақ, пілді пілге дейін жеткізу ережелері де өзгеше: пілді жеткізу алаңының сол (немесе) қатарында басталатын фигураға айналдыру керек (патшаны қоса алғанда), ал пілге айналдырылған фигура бұрын алынуы керек.

Қайық жеңісі

Қайық, егер ол 2×2 шаршыны қайықтармен толтыратындай қозғалса, басқа ойыншылардың барлық үш қайығын басып алады (суретті қараңыз). Бұл ереже "Вриханнаука" немесе қайық жеңісі деп аталады.

Синхасана

Кім патшаны екінші патшаның бастапқы орнына жылжытса, ол синхасанаға қол жеткізген болады. Егер ойыншы қарсыласының тағында (қарсыласының пішелері бар жерде) синхасананы алса, ол екі әскерді де басқару құқығына ие болады.