Кіріспе

Прокомпсогнатус (Procompsognathus) – шамамен 210 миллион жыл бұрын Триас кезеңінің соңғы бөлігінде, қазіргі Германия аумағында өмір сүрген, коэлофизид теропод динозаврлардың жойылған туысы. Прокомпсогнатус – кішкентай, жеңіл денелі, жерде тіршілік ететін, екі аяқты етқоректі жануар, оның бойы дейін жете алатын.

Ашылуы және атауы

Прокомпсогнатустың фрагментті және нашар сақталған қаңқасы, Германияның Виртемберг аймағындағы Пфаффенхофен қаласына жақын, Стромберг аймағының солтүстік беткейіндегі Альберт Буррер карьеріндегі Вайсше Штайнбрукта табылды. Бұл қаңқа Лёвенштейн формациясының Орта Стубенсэндштейн мүшесінен табылған. Кейіннен Фраас ресми жариялымда басқа атауды қолдануды шешті. Фраас 1913 жылы Procompsognathus туысын, типтік түрі ретінде Procompsognathus triassicus деп атады. Типтік үлгі Германияның Штутгарт қаласындағы Мемлекеттік табиғи тарих мұражайының коллекциясында сақталады. 1921 жылы Фридрих фон Хуэне 1908 жылы Буррер карьерінде табылған тағы екі үлгіні Procompsognathus туысына жатқызды: SMNS 12352 – голотипке қарағанда ірірек жеке тұлғадан алынған жартылай бас сүйегі және төменгі жақ сүйектері, және SMNS 12352a – оқшауланған сол қол. Procompsognathus атауы "әдемі жақ сүйегінен бұрынғы" деген мағынаны білдіреді және ол басқа динозаврдың аты – Compsognathus-тан шығарылған. Кейінгі (Юра дәуірі) шағын жыртқыш динозавр Compsognathus өз атын грек тіліндегі kompsos (κομψός) сөзінен алған, оны "әдемі", "нағыз" немесе "әсем" деп аударуға болады, сондай-ақ грек тіліндегі gnathos (γνάθος) сөзінен, ол "жақ" дегенді білдіреді. Pro (προ) префиксі "бұрын" немесе "бастауы" дегенді білдіреді, бірақ бұл тікелей туыстық байланыс кейінгі зерттеулермен расталмады. triassicus деген атау осы динозаврдың геологиялық кезеңіне, яғни Триас кезеңіне сілтеме жасайды.

Сипаттама

Прокомпсогнатус шамамен ұзын болған болуы мүмкін, бірақ Фраас 1913 жылы оның ұзындығын шамалаған. 2010 жылы Грегори С. Пол салмағын шамалаған ұзындығымен бірге. 2016 жылы голотипке қатысты 1,3 кг салмақ және жамбастан 28 см биіктік естілді. Екі аяқты Прокомпсогнатустың артқы аяқтары ұзын, алдары қысқа, үлкен тырнақты қолы, ұзын, жұқа мұрыны және көптеген кішкентай тістері, сондай-ақ қатты құйрығы болған. Бұл туыстың типтік үлгісі үшін табылған сан сүйегі 93 мм, ал тібік сүйегі 112 мм өлшенген. Прокомпсогнатуста тібік сүйегі сан сүйегінен шамамен 20% ұзын, бұл бейімделу динозаврлардың жүгіру қабілетінің дамуымен байланысты, олардың жақсы жүгіруге қабілетті екенін көрсетеді.

SMNS 12591 типті үлгі

Бұл екі аяқты, кішкентай етқоректі жануар екені сөзсіз, бірақ жалғыз белгілі Procompsognathus қазбасының өте нашар сақталуы оның нақты кім екенін анықтауды қиындатады. Фраас оны бастапқыда Динозаврлар класына жатқызған. 1923 жылы Франц Нопкса Procompsognathinae тұқымын, ал 1929 жылы фон Хуэн Procompsognathidae тұқымын жасады, бірақ бұл ұғымдар қазіргі күні сирек қолданылады. 1932 жылы фон Хуэн оны динозавр емес, Псевдосухияның мүшесі деп санады. Содан бері ол көбінесе теропод динозавр деп есептеледі, бірақ кейбір ерекшеліктер де бар. 1992 жылы Пол Серено мен Руперт Уайлд холотиптік үлгі екі түрлі жануардың қаңқаларынан тұратынын айтты: дене қаңқасы теропод, мүмкін Segisaurus-қа жақын coelophysoid болса, ал бас сүйегі мен фон Хуэнге тиесілі үлгілер базальді крокодиломорф Saltoposuchus connectens-ке жатады. Дегенмен, 1993 жылы Санкар Чаттерджи олардың бағалауын жоққа шығарып, бас сүйегін Мегапнозаврға ұқсас теропод деп санады және бұл топтың ерекше белгілері болмағандықтан, ол крокодиломорф бола алмайтынын көрсетті. Серено (1997) және Ескурра мен Новас (2007) жүргізген филогенетикалық талдау Procompsognathus-ты Coelophysidae таксонына жатқызуды қолдады. Бұл туыс Segisaurus halli-ге ең жақын болуы мүмкін.

Сүртетілетін үлгілер SMNS 12352 және SMNS 12352a

Алайда, фон Хюене жатқызылған кейінгі материалдармен байланысы туралы көптеген пікір таластар туды. 1982 жылы Джон Остром SMNS 12352 және SMNS 12352a-ның голотиптен басқа таксондан шыққандығын мәлімдеді. 2006 және 2008 жылдары Фабиен Кнолл SMNS 12352-нің крокодиломорф, ал SMNS 12352a-ның крокодиломорф немесе басқа базальдық археозавр екеніне қорытынды жасады. Ол SMNS 12591 тізім нөмірімен тіркелген посткраниалды қаңқасы – целофизоид болса, ал қазір SMNS 12591a нөмірімен белгіленген бас сүйегі, мүмкін, одан да дамыған теропод, болжам бойынша Tetanurae-нің базалық өкілі еді. 2012 жылы КТ-сканерлеуден кейін Кнолл SMNS 12352-нің крокодиломорф екенін растады, бірақ ол Saltoposuchus-тан ерекшеленетінін анықтады. Оливер Раухут пен Аксель Хунгербюлер (2000) Procompsognathus-тың coelophysid немесе ceratosaur болуы мүмкін екенін көрсететін омыртқалардың ерекшеліктерін атап өтті, ал Каррано және авторлар тобы (2005) Segisaurus туысын қайта зерттеуде Segisaurus және Procompsognathus екеуінің де Dinosauria ішіндегі Coelophysidae-ге жататындығын анықтады. 2004 жылы Дэвид Аллен Procompsognathus-ты динозавр емес, примитивті орнитодиран ретінде қарастырды.

Палеоэкология

Прокомпсогнатус салыстырмалы түрде құрғақ, құрлықтың ішкі аймағында өмір сүрді және жәндіктер, кесірткелер және басқа да ұсақ жемтіңдермен қоректенген болуы мүмкін. Прокомпсогнатустың замандастары Хельтикозавр және Долихозух, сондай-ақ Сауроподоморфтар Платеозавр грацилис және Эфразия минор болды. Weishampel және авторлар тобы (2004) төменгі Stubensandstein қабатынан терропод іздерінің және аты аталмаған герразавр туысының қазба қалдықтарының табылғанын көрсеткен.

Танымал мәдениетте

Прокомпсогнатус Майкл Крайтонның "Юралық парк" романында және оның жалғасы "Жоғалған әлемде" пайда болады. Кейіпкерлер осы түрді кейде "компи" деп атайды. Автор Прокомпсогнатусқа ұйытқыш әсері бар уытты шаққанды ойлап тапқанмен, Прокомпсогнатуста у бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ.