Кіріспе

Lutzomyia туысы – флеботомидтік құм шыбықтарының туысы, оған 400-ге жуық түр кіреді, олардың кем дегенде 33-і адам ауруларын таратушы ретінде медициналық маңызы бар. Lutzomyia туысының түрлері тек Жаңа дүниеде ғана кездеседі, олар Неарктиканың оңтүстік аймақтарында және Неотропикалық аймақтың барлық жерінде таралған. Лутзомия туысының барлық түрлері Анд тауларының шығысындағы жазық ормандарда пайда болған деп саналады, ал олардың Неотропикада таралуы плейстоценнің құрғақ кезеңдерімен байланысты, бұл оларды солтүстікке және батысқа қарай, ылғалдылығы жоғары аймақтарға қоныстануға және репродуктивтік оқшаулануға алып келді.

Жүйелілік

Lutzomyia туына жататын түрлердің жіктелуі көбінесе шешілмеген және морфологиялық таксономиялық белгілерге негізделген, көбінесе дау тудыратын жіктемелерге сүйенеді. Мұндай талдаулар түр ішіндегі полиморфизм, жасырын түрлердің болуы және әйелдерде айқын морфологиялық белгілердің жиі кездеспеуі салдарынан қате болуы мүмкін. Туыстағы түрлердің эволюциялық байланысын анықтау үшін, молекулалық әдістерді пайдаланып, рибосомалық ДНҚ тізбектеріне негізделген филогенездер құруға зерттеулер басталды.

Лейшманиоз

Lutzomyia құм құсы тұқымдасына жаңа әлемде лейшманиоздың қоздырғышы – лейшмания паразитінің таралуына жауапты барлық түрлер кіреді. Белгілі 350-ден астам Lutzomyia түрлерінің 10%-дан аз ғанасы адамға лейшманиоз жұқтыруы немесе жұқтыруы мүмкін деп есептеледі. Ауру тропикалық және субтропикалық Американың 22 елінде эндемикалық, және ол көбінесе зооноз ретінде қарастырылады. Яғни, паразит сүтқоректі жануарлар мен құм құрттары арасында айналым жасайды, ал адамдар кездейсоқ, соқыр қонақ иесі ретінде табельдемеленеді. Америкадағы негізгі резервуарларға кеміргіштердің көптеген түрлері, сондай-ақ иттілер, жалқаулар және армадиллер жатады. Адам-құм құсы-адам жұғу циклы антропонотикалық деп аталады, ол ескі әлемде кездесетін екі лейшмания түрімен шектеледі, сондықтан Lutzomyia құм құрттары қатыспайды. Бұл генетикалық жағынан ерекше паразиттер жаңа әлем құм құрттарындағы және ескі әлемдегі Phlebotomus құм құрттарындағы дамудың айқын түрлі үлгілерін көрсетеді. Лейшманияның барлық түрлері үшін дамудың алғашқы кезеңдері ұқсас: жұқтырған қожайынды шаққаннан кейін құм құсы паразиттің амастиготалық түрін қабылдайды. Алайда, ескі әлемдегіден айырмашылығы, көбейтілген паразиттер Lutzomyia құм құсының артқы ішегіне миграциялайды, бұл паразиттердің орналасуы үшін маңызды фактор саналады. Содан кейін паразит жұқпалы, промастиготалық сатыға дамиды және жәндіктің алдыңғы бөлігіне миграциялайды, жаңа, сезімтал қожайынға егуге дайын болады. Lutzomyia тұқымдасының түрлерінің жоғары деңгейде әртүрлілігі, оның жоғары бейімделу қабілетімен байланысты, жаңа әлемде лейшмания жұқтыру қаупінің артуына алып келеді. Lutzomyia құм құрттары ауруды тропикалық және субтропикалық аймақтарда таратады, бұл аймақтардағы орманды жою деңгейі жоғары және олардың тұрақты дамуымен байланысты. Орманды жою, біріншілік немесе екіншілік орман шетіндегі елді мекендердің құрылуы, құм құрттарының осы жаңа перидимостикалық ортаға бейімделуіне селекциялық қысым жасау арқылы лейшмания жұқтыру қаупін арттырады. Мысалы, Оңтүстік Бразилияда орманды жою салдарынан бұрын орманды мекендеген үш түрдің (Lutzomyia intermedia, Lutzomyia whitmani және Lutzomyi migonei) бейімделуі нәтижесінде терідегі лейшманиоздың деңгейі артып келеді. Бұрын тек орман жұмыскерлеріне ғана әсер еткен ауру қазір қалаларда жиі кездеседі. Қауіп факторларының ұқсас өсуі Бразилияның солтүстік-шығысында висцеральді лейшманиоздың жоғары деңгейіне де әкеліп соқтырады. Климаттың өзгеруі және әлеуметтік-экономикалық факторлардың ықпалымен қалалардың қарқынды дамуы бейімделіп жатқан құм құрттарын адамдармен және аурудың отандық иттік резервуарларымен жақын байланысқа әкеледі. Lutzomyia құм құрттарының ішіндегі бактериялардың өмірлік циклы көбінесе белгісіз болып қалады, бірақ бактериялардың бірдей көбейетін жерлер мен сумен қамтамасыз етілетін құм құрттары арасында таралатыны болжанады. Бартонеллездің Lutzomyia verracarum мекендемейтін аймақтарда таралуы екіншілік векторлардың және, мүмкін, басқа Lutzomyia түрлерінің де аурудың таралуында маңызды рөл атқаратынын көрсетеді.

Вирустар

Бірқатар буынтық аяқтылар арқылы тарайтын вирустар (арбовирустар) Lutzomyia құм шыбықтарымен таратылады. Осы вирустардың медициналық маңызы бар бірі – Везикуловирус туысына жататын везикулярлы стоматит вирусы (VSV). Бұл туысқа жататын вирустар көбінесе тұмауға ұқсас белгілермен байланысты, бірақ сонымен қатар энцефалитке де шақыруы мүмкін.