Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Каролина штатындағы археологиялық орын, Америка Құрама Штаттары.
Archaeological site in North Carolina, United States of America
Джоара – үлкен ежелгі американдық қоныс, Миссисиппи мәдениетінің аймақтық басшылығы, қазіргі Солтүстік Каролина штатының Берк округінде орналасқан, Атлантика мұхитының жағалауынан шамамен 480 шақырым қашықтықта, Блю-Ридж тауларының етегінде. Бұл испандық Пардоның Мексиканың күміс кен орындарына құрлық арқылы жол салу мақсатымен салған алты бекіністің алғашқысы және ең ірісі деп есептеледі. Сол кезде испандықтар Аппалач тауларының Мексиканың орталық бөлігінен өтетін тау тізбегімен бір екенін жаңылысқан. Шамамен он сегіз айдан кейін, алты бекіністегі испан әскерінің барлығынан тек біреуі ғана жергілікті халықтың қолынан қаза болмады. Пардо бұл оқиғадан аман қалды және Испанияға қайтып оралды. Испандықтар осы аймақты одан әрі қоныстандыруға тырысқан жоқ. Британдықтардың отарлауы 18 ғасырдың ортасы мен соңында басталды. 20 ғасырдың соңында Пардо экспедициясы туралы испанша мәлімет қайта табылып, ағылшын тіліне аударылды. Осы мәліметтерге сүйене отырып, 1990 жылдардан бастап Берк округінің осы аймағында қазба жұмыстары жүргізілді. 2008 жылы осы орында еуропалық және Миссисиппи мәдениетіне тән артефакттар табылғаннан кейін, 2013 жылдың 22 шілдесінде археологтар Джоарадағы Сан-Хуан бекінісінің қалдықтарын тапқандарын хабарлады, оның ішінде Миссисиппи халқы салған топырақ үйіндісін кесіп өтетін орды да болды.
Joara was a large Native American settlement, a regional chiefdom of the Mississippian culture, located in what is now Burke County, North Carolina, about 300 miles from the Atlantic coast in the foothills of the Blue Ridge Mountains. It is thought to be the first and the largest of the six forts that Pardo established in his attempt to establish an overland road to the silver mines of Mexico. At the time, the Spanish mistakenly believed that the Appalachian Mountains were the same as a range running through central Mexico. After about eighteen months, all but one of the Spanish troops at the six forts were killed by the indigenous people of the area. Pardo had already left and survived to return to Spain. The Spanish made no other attempts at settlement in this interior. British related colonization did not begin here until the mid to late 18th century. In the late 20th century, a Spanish account of the Pardo expedition was rediscovered and newly translated in English. Based on it, excavations were undertaken in this area of Burke County beginning in the 1990s. After discovery of both European and Mississippian artifacts at this site in 2008, on July 22, 2013, archeologists announced having found evidence of the remains of Fort San Juan at Joara, including a moat that cut through an earthwork mound built by the Mississippians.
Тарих
XXI ғасырда қазба жұмыстарынан табылған археологиялық жағдайлар Солтүстік Каролинаның батыс ішкі аймағында маңызды Миссисипп және қысқа мерзімді испандық (16 ғасыр) қоныстар болғанын дәлелдеді. Жоара басшылығы Хуан Пардо экспедициясы құрған Форт-Сан-Хуан орны болды, ол қазіргі Солтүстік Каролинаның ішкі аймағындағы ең алғашқы испандық бекінісі (1567–1568) саналды. Бұл Джеймстаундағы ағылшын қонысынан 40 жыл бұрын, ал Роанок аралындағы "Жоғалған колониядан" шамамен 20 жыл бұрын болды. Оңтүстік Каролинаның оңтүстік-шығысындағы Кофитачеки және қазіргі Грузияның солтүстік-батысындағы Куса басшылықтары мұскөгея тілдерінде сөйлейтін ата-бабалар тобымен дамыды, олар басқа аймақтарды тәуелділікте ұстаған. Мұскогилер, немесе крик халқы – олардың ұрпақтары. Ғалым Т. Х. Льюис бастапқыда Xualla терминін қазіргі Qualla Boundary-мен байланыстырып, оны чероки деп ойлады. Қазіргі көптеген ғалымдар мұны жобамайды, себебі тарихи тұрғыдан алғанда, Француз Брод өзені Солтүстік Каролинадағы черокилердің шығыс шекарасы деп есептеледі. Алайда, антрополог Чарльз М. Хадсон Джоараның чероки аты болуы мүмкін деген пікірде. Қазба жұмыстары көрсеткендей, бұл орын черокилерге тиесілі емес.
In the 21st century, archaeological finds from excavations have established evidence of substantial Mississippian and brief Spanish 16th century settlement in the western interior of North Carolina. The Joara chiefdom was the site of Fort San Juan, established by the Juan Pardo expedition as the earliest Spanish outpost (1567–1568) in the interior of what is now North Carolina. This was 40 years before the English settlement at Jamestown and nearly 20 years before their "Lost Colony" at Roanoke Island. Cofitachequi, in southeast South Carolina, and the competitor Coosa chiefdoms in present day northwest Georgia were developed by ancestral Muskogean speaking groups, who apparently claimed other areas as tributary. The Muscogee, or Creek people, are their descendants. The scholar T. H. Lewis at first associated the term Xualla with the modern Qualla Boundary and thought it was Cherokee. Most modern scholars no longer believe this because historically, the French Broad River is thought to be the eastern boundary for the Cherokee in North Carolina. But anthropologist Charles M. Hudson alone argues that Joara may be a Cherokee name. Excavations have shown that the site was not Cherokee.
Ернандо де Сото
1540 жылы Эрнандо де Сото испан әскерін Аппалачи тауларының шығыс жиегімен қазіргі Джорджия, Оңтүстік Каролина және Солтүстік Каролина аймақтары арқылы оңтүстік-батысқа қарай бастап кетті. Бұл экспедиция Жоара халқымен еуропалықтардың алғашқы байланысын тіркеді, де Сотоның жазбагерлері оларды Xuala деп атады. Де Сото Кофитачеки провинциясының патшайымын өз еркінен тыс, өзімен бірге Жоараға алып келді. Жазбагерлер сондай-ақ, патшайым сол кезде Джоара провинциясымен қатар, шероки халқына қатысты деп есептелетін Чалаке провинциясы да оның билігінде болғанын айтады. Екі аймақтағы да халық оның мәртебесін құрметтеген. Патшайым Жоараға жеткен соң испандықтардан қашып құтыла алды. Испандықтар батысқа қарай Көк тауларды басып өтіп, қазіргі Теннесси штатының шығысына зерттеу сапарымен аттанды. Олар Гуасиледегі Куса басшылығын аралады. Мускоги крик халқы Кусаның ұрпақтары саналады.
In 1540, Hernando de Soto led a Spanish army up the eastern edge of the Appalachian mountains through present day Georgia, South Carolina and North Carolina, before turning southwest. This expedition recorded the first European contact with the people of Joara, which de Soto's chroniclers called Xuala. De Soto brought the queen of Cofitachequi province to Joara as an involuntary member of his entourage. The chroniclers also state that the queen claimed political dominion at this time over Joara province as well as the province of Chalaque, believed to refer to the Cherokee. The natives in both places respected her office. She managed to escape from the Spanish after reaching Joara. The Spanish departed to continue their exploration, crossing westward over the Blue Ridge into present day eastern Tennessee. They recorded visiting the Coosa chiefdom at Guasile. The Muskogee Creek people are considered descendants of the Coosa.
Капитан Хуан Пардоның алғашқы экспедициясы
1566 жылдың 1 желтоқсанында испан капитаны Хуан Пардо 125 адаммен испан Флоридасының орталығы – Санта-Еленадан (қазіргі Паррис аралы, Бофорт округі, Оңтүстік Каролина) губернатор Педро Менендес де Авилестің бұйрығымен Испания үшін жаңа жерлерді иелену үшін аттанды. Пардоның міндеті – жергілікті халықты бейбіттендіру, оларды католик дініне өткізу және Мексикадағы Закатекас маңындағы күміс кендеріне жол ашу еді. Испандықтар Санта-Еленаның күміс кендеріне нақтыдағынан гөрі жақын орналасқан деп ойлады және Аппалачи тауларын Мексиканың орталық аймағындағы тау тізбегімен шатастырды. Сапар барысында тамақ көзіне жақын болу үшін, испандықтар жағалаудан солтүстік-батысқа қарай жылжыды, онда оларды тамақпен қамтамасыз ететін достық халықтар мекен еткен. Шағын испан әскері Отариде (қазіргі Шарлотта, Мекленбург округі, Солтүстік Каролина) және Иссада (қазіргі Денвер, Линкольн округі) тоқтады, содан кейін Жоараға (қазіргі Берк округі) жетті. Капитан Пардо мен оның серіктері 1567 жылдың қаңтарында Жоараға келді. Ол оны өз туған қаласы – Испаниядағы Куэнканың құрметіне Куэнка деп атады. Аппалачи тауларында қардың күшті болуына байланысты, испандықтар Жоараның етегінде қысқы база құруға мәжбүр болды. Экспедицияның жазбаларына сәйкес, зерттеушілер Жоараның солтүстік жағында ағаштан жасалған қамал салып, оны Сан-Хуан қамалы деп атады. Бұл қамал қазіргі Солтүстік Каролинаның алғашқы еуропалық қонысы болды, ол Роанок аралындағы алғашқы ағылшын колонияларынан 18 жылға, ал Вирджиниядағы Джеймстауннан 40 жылға бұрын пайда болды. Испандықтар Форт-Сан-Хуанда базасын сақтап, аймақтағы басқа да бірнеше елді мекендерге, соның ішінде Гуакириге (қазіргі Хиккори, Катаваба округі, Солтүстік Каролина) және Квинахакиге (қазіргі Катаваба округі, Солтүстік Каролина) билігін жүргізді. 1567 жылдың ақпан айында капитан Пардо қазіргі Солтүстік Каролина штатының Рован округінде орналасқан Гуатари (сонымен қатар Уотере) тайпасының кішкентай ауылы – Гуатариде Форт-Сантьягоны салды. Капитан Пардо Санта-Еленаға француз шабуылы жасалуы мүмкін деген хабарды алған соң, 30 сарбаздан тұратын гарнизонды Жоараны басып алуға, ал төрт сарбаз бен оның рухани кеңесшісі Себастьян Монтероны Гуатариді басып алуға қалдырды. Ол қалған әскерімен бірге аймақтан кетіп қалды. Пардо Форт-Сан-Хуандағы әскерге сержант Эрнандо Мояноны қолбасшы етіп тағайындады.
On December 1, 1566, Spanish Captain Juan Pardo and 125 men departed from Santa Elena, a center of Spanish Florida (located on present day Parris Island, Beaufort County, South Carolina) under orders from Governor Pedro Menéndez de Avilés to claim the interior for Spain. Pardo was to pacify the native inhabitants, convert them to Catholicism, and establish a route to Spanish silver mines near Zacatecas, Mexico. The Spanish thought Santa Elena was much closer to the mines than it actually was, and confused the Appalachian Mountains with a range in central Mexico. To stay close to food sources on their journey through the foothills, the Spanish traveled northwest from the coast where there were friendly natives who would help to feed them. The small Spanish force stopped at Otari (near present day Charlotte, Mecklenburg County, North Carolina) and Yssa (near present day Denver, Lincoln County), before arriving at Joara (in present day Burke County). Captain Pardo and his men reached Joara in January 1567. He renamed it Cuenca after his hometown of Cuenca, Spain. Snow in the Appalachian Mountains forced the Spanish to establish a winter base in the foothills at Joara. According to the records of the expedition, the explorers built a wooden fort at the north end of Joara and named it Fort San Juan. The fort became the first European settlement of present day North Carolina, predating the first English colonies of Roanoke Island by 18 years and Jamestown, Virginia by 40 years. The Spanish kept a base in Fort San Juan and claimed sovereignty over several other settlements in the region, including Guaquiri (near present day Hickory, Catawba County, North Carolina) and Quinahaqui (also in present day Catawba County, NC). In February 1567, Captain Pardo established Fort Santiago at Guatari, a smaller town of Guatari (also called Wateree) natives located in present day Rowan County, North Carolina. When Captain Pardo received word of a possible French invasion of Santa Elena (an early Spanish mission on the coast), he left a garrison of 30 soldiers to occupy Joara, and four soldiers and his chaplain, Sebastián Montero, to occupy Guatari. He departed the area with the remainder of his force. Pardo appointed sergeant Hernando Moyano to command the force stationed at Fort San Juan.
Ернандо Мойаноның шабуылы
1567 жылдың көктемінде Эрнандо Мояно испандықтар мен жергілікті тайпалардың біріккен әскерін солтүстікке бастап барды. Әскер Чиска тайпасының Маниатеке ауылына (қазіргі Солтвилл қаласының жанында, Вирджиния штаты) шабуыл жасап, өртеп жіберді, содан кейін Хоараға қайтып келді. Тынығып, әскерін жабдықтап болғаннан кейін, Мояно оларды Гуапереге (қазіргі Теннесси штатындағы Жоғарғы Уатауга өзенінде орналасқан деп есептеледі) жеткізді. Испандықтар мен жергілікті әскер Гуапереге шабуыл жасап, өртеп жіберді, содан кейін батысқа қарай Чиахаға (Төменгі француз кең өзенінде орналасқан, қазіргі Теннесси штаты) аттанды. Мояноның әскері Чиахада бекініс салғаннан кейін капитан Пардоның оралуын күтті.
During the spring of 1567, Hernando Moyano led a combined force of natives and Spanish north. The force attacked and burned the Chisca tribe's village of Maniateque (near present day Saltville, Virginia) before returning to Joara. After resting and supplying his force, Moyano led the men to Guapere (thought to be on the upper Watauga River in present day Tennessee). The Spanish and native force attacked and burned Guapere and marched west to Chiaha (located on the Lower French Broad River, also in present day Tennessee). Moyano's force built a fort in Chiaha and waited for Captain Pardo to return.
Капитан Хуан Пардоның екінші экспедициясы
Капитан Хуан Пардо 1567 жылдың қыркүйегінде Сан-Хуан фортына оралғанда, испандықтардың шабуылдарынан ашуланған жергілікті тұрғындарды және олардың тамақ, әйелдер мен каноэлерді талап еткенін көрді. Испан және басқа еуропалықтар арасында кең таралған, жаңадан келген жұқпалы аурулардан болған өлімдер, жергілікті қоғамды тұрақсыздандырып, еуропалықтарға наразылық тудырды. Мексикаға жорығын жалғастырудың орнына, капитан Пардо Сан-Хуан фортында гарнизон қалдырып, қалған әскерін Мояно әскерін жабдықтау үшін батысқа қарай бастады. Пардо әскерін алдымен Токаэ ауылына (қазіргі Солтүстік Каролина штатының Ашвилл қаласының жанында), содан кейін Каучиге (Миссисиппи қаласы) (қазіргі Кантон қаласының жанында) жеткізді. Олар Танаскиге, сосын Чиахаға жол тартты, онда Мояно әскеріне жабдық керек екенін анықтады. Оларға көмектескен соң, Пардо Санта-Еленаға қайтып келді.
Captain Juan Pardo returned to Fort San Juan in September 1567 to find the local inhabitants angered by the Spanish raids, and their demands for food, women, and canoes. The deaths from newly introduced infectious diseases, endemic among the Spanish and other Europeans, was destabilizing the indigenous community, causing resentment toward the Europeans. Instead of continuing his mission to Mexico, Captain Pardo left a garrison at Fort San Juan and marched the remainder of his troops westward to resupply Moyano's troops. Pardo first took his troops to the native village of Tocae (near present day Asheville, North Carolina), then continued to Cauchi (Mississippian town) (near present day Canton. The force continued on to Tanasqui and then to Chiaha, where they found Moyano's troops in need of supply. After aiding them, Pardo returned to Santa Elena.
Жергілікті көтеріліс және испан отарлауының соңы
1568 жылдың мамыр айынан кейін Санта-Еленаға жергілікті халық Хуан Пардо салған алты испан бекінісін өртеп, сол гарнизондардағы 120 испан сарбазының барлығын, біреуін қоспағанда, өлтіргені туралы хабар жетті. Пардо бұл аймаққа ешқашан қайта оралмады, ал Испания оңтүстік-шығыс ішкі аймақтарын жаулау және отарлау әрекеттерін тоқтатты. Капитан Пардоның саяхаттары, Жоарадағы қоныстануы және оның хатшысы Бандера жазған тағы бес бекініс құру туралы жазбалары 1980 жылдары табылып, алғаш рет ағылшын тіліне аударылды. Жоарадағы археологиялық дәлелдермен бірге, олар Солтүстік Америка ішкі аймақтарындағы испан отарлау тарихын қайта қарауға маңызды үлес қосты.
Shortly after May 1568, news reached Santa Elena that the native population had burned the six Spanish forts established by Juan Pardo and killed all but one of the 120 Spanish men stationed in those garrisons. Pardo never returned to the area, and Spain ended all attempts to conquer and colonize the southeastern interior. Captain Pardo's narrative of his travels, settlement at Joara and founding of five other forts, written by his scribe Bandera, were discovered in the 1980s and translated into English for the first time. Together with the archeological evidence at Joara, they have contributed to a significant reassessment of the history of Spanish colonization in the interior of North America.
Тастауы
Испандықтар алғаш келген кезде, аймақтың жергілікті халқы тұратын ауылдары бойынша анықталды; археологиялық тұрғыдан алғанда, олар аймақтық мәдениеттердің бір бөлігі болды. Еуропалық аурулардан болған өлім-жітім, Катаваба және Чероки сияқты ірі тайпалардың жаулап алуы мен ассимиляциясы осы кішігірім жергілікті топтардың көпшілігінің жеке топтар ретінде жойылуына әкелді. 1670 жылы ағылшын саяхатшысы Джон Ледерер Форт-Генриден шығып, Солтүстік Каролинаның тереңіне саяхат жасады. Ол тауларда орналасқан және "испандардан Суала деген ат алған" үлкен қала – "Сара" туралы айтты. Оның сөзіне қарағанда, жергілікті тұрғындар мұнда қызғылт түсті бет бояуы жасау үшін кен тастарын қазып шығарды және тұздың кесекшелері болған. Джеймс Нидхэм мен Габриэль Арчер 1671 жылы Форт-Генриден бүкіл аймақты зерттеді және бұл қаланы "Сарра" деп сипаттады. Ғалымдар бұл олардың түпнұсқадағы Жоарадан бірнеше шақырым шығысқа қарай орналасқан ауыл туралы айтқан болуы мүмкін деп санайды. XVIII ғасырдың ортасы мен соңында ағылшын, моравиялық, шотланд-ирланд және неміс қоныс аударушылары келген кезде, Жоара және аймақтағы көптеген ежелгі жергілікті қалалар тасталып, қирап кеткен. Бұл жерлер өсімдіктермен жабылып, құрылыстар мен үйінділердің іздері жасырылды. Бірақ Солтүстік Каролинаның батысында және Теннесси таулары арқылы, Чероки Миссисиппи мәдениетіне тән көптеген қалаларды – Никваси, Тоу Коуи, Китуа және Чота сияқты – иемденуді жалғастырды. Жоара мен Сан-Хуан бекінісі ұмытылғанмен, жергілікті тұрғындар Катаваба өзенінің жоғарғы ағысында көптеген жергілікті заттарды тапты. Жер бетіндегі үйінділер танылып, қорғалатын болған аймақтардан өзгеше, 1950 жылдардың басында фермерлер егістік үшін орын ашу мақсатында Жоараның он екі фут биіктігіндегі топырақ платформасын бульдозермен бұзды. Археологиялық қазбалар испандықтардың Оңтүстік-Шығыстың ішкі аймақтарында отарлау орнатуға тырысқандығының дәрежесін көрсетті. 2009 жылы бұл аймалды жақсы білетін археологтар мұның Жоара мен Сан-Хуан бекінісінің орны екеніне көз жеткізді. Дәлелдер 1567–1568 жылдарға қатысты испандықтардың қоныстанғандығын, сондай-ақ жергілікті тұрғындардың бекіністі өртеп жібергенін растайды. Табылған материалдар еуропалықтардың Америка жергілікті халқымен қарым-қатынасының тарихын қайта қарау қажеттігін көрсетті. 2013 жылдың шілдесінде археологтар қамалдың қалдықтарын тапты, оның ішінде өртенген қоршаулардың қалдықтары және қамалдың ішіндегі басты құрылым болған сияқты нәрселер болды.
At the time of the first Spanish contact, the native people of the area were identified by their villages of residence; they were part of regional cultures, in archeological terms. Mortality from European diseases and conquest and assimilation by large tribes, such as the Catawba and Cherokee, caused many of these smaller native bands to disappear as distinct groups. In 1670, English explorer John Lederer, departing from Fort Henry, explored deep into North Carolina. He described a large town he called "Sara", in the mountains that "received from the Spaniards the name of Suala". He said that the natives here mined cinnabar to make purple facepaint, and had cakes of salt. James Needham and Gabriel Archer also explored the entire area from Fort Henry in 1671, and described this town as "Sarrah". Scholars believe they were referring to a village likely several miles to the east of the original Joara. By the time most English, Moravian, Scots Irish, and German settlers arrived in the area in the mid to late 18th century, Joara and many of the other ancient native towns in the region had been abandoned. The sites became overgrown and remains of structures and mounds were hidden. But further west in North Carolina and across the mountains in Tennessee, the Cherokee had continued to occupy many Mississippian culture towns, such as Nikwasi, Too Cowee, Kituwa, and Chota. Although the sites of Joara and Fort San Juan were forgotten, local inhabitants found numerous native artifacts in certain areas of the upper Catawba River Valley. Unlike areas in which earthwork mounds were recognized and protected, during the early 1950s farmers bulldozed Joara's twelve foot high earthen platform mound to make way for cultivation. The archaeological site has demonstrated the extent to which the Spanish attempted to establish a colonial foothold in the interior of the Southeast. In 2009 archaeologists familiar with the area concluded this is definitely the site of Joara and Fort San Juan. Evidence supports documented Spanish settlement of 1567–1568, as well as the natives' burning of the fort. The materials found have required a reassessment of the history of European contact with Native Americans. In July 2013, archeologists reported finding evidence of the remains of the fort itself at the site, including the remnants of burned palisades and what appeared to be the main structure within the fort.
Қызықты жайттар
Испанияның солтүстігінде Жоара деп аталатын шағын қала орналасқан (испан тілді Уикипедия).
There is a small town in the north of Spain called Joara (Spanish Wikipedia).