Кіріспе

Digitaria exilis, Африканың Гамбия сияқты аймақтарында финди немесе фунди деп аталады, ал ағылшын тіліндегі жалпы атаулары – ақ фонио, фонио тарысы, аш күріш немесе ача күріш. Бұл – Батыс Африка саванналарында жиналатын, фонио деп аталатын Digitaria түрлерінің әртүрлі тобының ең маңызды өкілі. Дәндері өте кішкентай. Ол тамақтануды жақсартуға, азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға, ауылдық жерлерді дамытуға және жерді тұрақты пайдалануға мүмкіндік береді. Құнды қасиеттері мен кең таралған өсірілуіне қарамастан, фониоға зерттеулер мен дамыту саласында аз көңіл бөлінген, сондықтан бұл түрді кейде аз пайдаланылатын дақыл деп атайды. Атауы (ағылшын тіліне француз тілінен алынған) – волоф тілінен шыққан «foño» сөзінен. Фонио жергілікті халық үшін маңызды болып қала береді, себебі ол қоректі және әлемдегі ең жылдам өсетін дәнді дақылдардың бірі, ал жетілу мерзімі алты-сегіз аптаға солады. Бұл дақыл жауын-шашын аз және тұрақсыз, топырағы нашар жартылай шөлді аймақтарда өсіруге қолайлы. Дәндерінен қазы, кускус, нан және сыра дайындалады. Кішкентай дәндердің қабығын аршып тастау қиын және көп уақытты алады. Дәстүрлі әдістерге құммен бірге аудышта ұрып-соғу (кейін дәндер мен құмды бөліп алу) немесе отта қуырып, содан кейін ұрып-соғу (мұндай кезде дәндер қуырылған түсті болады, бұл әдіс Акпоссо тайпасы арасында қолданылады) жатады. Фонио қабығын аршып тастауға арналған қарапайым машинаның ойлап табылуы қабықты механикалық түрде оңай алуға мүмкіндік береді. Digitaria exilis-тің генетикалық әртүрлілігі Африканың әр аймағында әртүрлі. Мысалы, Малиден алынған үйреншікті Digitaria exilis тұқымдарының арасында генетикалық әртүрлілік аз байқалды. Керісінше, Батыс Африканың Жоғарғы Нигер өзені алабындағы үйреншікті Digitaria exilis тұқымдарының арасында генетикалық әртүрлілік жоғары деңгейде анықталды. Digitaria exilis-тің көптеген әртүрлі тұқымдарына әртүрлі өңдеу әдістері әртүрлі әсер етеді. 2018 жылғы 19 желтоқсандағы L 323/1 Еуропалық Одақ регламентімен Еуропалық комиссия, «өтініш беруші» итальяндық Obà Food компаниясы басқарған және ұсынған ғылыми құжаттама негізінде, фонионы Еуропада жаңа тағам ретінде сатуға рұқсат берді.

Сипаттама

Фонио - биіктігі 30-80 см болатын бір жылдық, тік өсетін шөптесін өсімдік. Гүлшоғырлары екі-бес тар бөлікті құлақтан тұрады, олардың ұзындығы 15 сантиметрге дейін жетеді. Гүлшоғырдың құрамында сүрегі жоқ гүл мен құнарлы гүл болады, соңғысы фонио дәнін береді. Дән – кариопсис, ол гүл қабықтарымен және қабығымен қоршалған. Оның мөлшері өте кішкентай, тек 1,5 мм (шамамен 1 граммға 2000 дән). Түсі ақ, сары және күлгін түстерде болады. Фонио басқа барлық дәнді дақылдардан гөрі жылдам піседі. Кейбір сорттарын егілгеннен кейін 42-56 күн өткен соң жинауға болады. Ал қалғандары көбінесе 165-180 күнде піседі.

Ұшпалы қосылыстар

Digitaria exilis дәнін осыншалықты ізделіске түсіретін нәрселердің бірі – оның химиялық құрамы. Digitaria exilis – адам денсаулығы үшін өте маңызды аминқышқылы болып табылатын метионинге бай маңызды тағамдық көз. Digitaria exilis адамдардың тамақтануының маңызды бөлігі болғандықтан, ғалымдар оның неліктен соншалықты дәмді екенін анытқысы келді. Digitaria exilis дәмін құрайтын факторларды анықтау үшін ұшпалы қосылыстар пайдаланылды. Зерттеу нәтижесінде Digitaria exilis құрамында моносахаридтермен оңай реакцияласып, алкилпиразиндерді құрайтын бірнеше аминқышқылы бар екені анықталды. Ұшпалы заттардың үш түрі болды: крахмалдың ыдырауынан түзілгендер, крахмал мен ақуыздардың арасындағы реакциялардан түзілгендер және липидтердің тотығуынан түзілгендер.

Физикалық-химиялық қасиеттері

Digitaria exilis-ті ерекше ететін бір нәрсе – оның физикалық-химиялық қасиеттері. Digitaria exilis-тің физикалық-химиялық қасиеттері оның крахмалы табиғи немесе сукцинильденген болуына қарай өзгеше болуы мүмкін. Сукцинильденген Digitaria exilis-тің pH көрсеткіші табиғи Digitaria exilis-тің pH көрсеткішіндей емес, төмен. Бұл сукцинильдеу процесінде енгізілген кейбір молекулалар ацетильдеу молекулаларына ұқсас болуы себепті болуы мүмкін. Сукцинильдеу крахмалдың pH көрсеткішін төмендеткенімен, оның көлемдік тығыздығы және су сіңіру қабілеті сияқты кейбір қасиеттерін арттыра алады. Көлемдік тығыздықтағы айырмашылық бөлшек мөлшерінің азаюынан туындайды, ал көлемдік тығыздық артады. Сукцинильдеу крахмалдың су сіңіру қабілетін арттырады, бұл оның қамыр сияқты кейбір тағамдық өнімдерде қолдануға ыңғайлы екенін көрсетеді.

Химиялық құрамы

D. iburua және Eleusine coracana сияқты крахмалдармен салыстырғанда Digitaria exilis-те бұтақталған молекулалар көбірек кездеседі. Бұл маңызды жаңалық болды, себебі оның молекулалары көбірек тармақталған болғанымен, басқа крахмалдарға қарағанда тізбектері аз, бұл химиялық тұрғыдан ерекше. Осы айырмашылықтардан өзге, қалған химиялық қасиеттері күрішке өте ұқсас болды, бұл күтпеген нәрсе емес, өйткені Digitaria exilis және күріш екеуі де А. кристалл түріндегі крахмал. Сонымен қатар, Digitaria exilis-тің микроқұрылысы зерттелді және оның дәнді қара бидайға (милетке) өте ұқсас екені анықталды. Зерттеушілер Digitaria exilis-тің протеин денелерімен толы екенін және протеиннің көп бөлігі жасушаның орталық бөлігіне орналасқандығын анықтады. Digitaria exilis-тің ерекше құрылысы талданды, нәтижесінде оның жұқа қабықшалармен (брактермен) және екі гюмамен қоршалғандығы анықталды. Digitaria exilis-тің дәні – перикарпы жұқа тұқым қабығымен біріккен жеміс – эндосперм мен ұрықтық тіндерді қорғауға арналған бірнеше қабаттан тұрады. Фонионың құрамы сіздің орналасқан жеріңізге байланысты өзгеруі мүмкін. Басты айырмашылықтар ақуыз және талшық мөлшерінде. Бұл ақпарат, егер адамдардың диетасында белгілі бір ақуыз немесе талшық жетіспесе, оларға диеталық кеңес беруге көмектеседі.