Кіріспе
Буддалық философиядағы сана ағыны (citta santāna) – сезімдер мен ой-қиялы құбылыстарының үзіліссіз жалғасуы (санскрит: saṃtāna), ол бір өмірден келесі өмірге ауысу ретінде де сипатталады.
Mindstream (citta santāna) in Buddhist philosophy is the moment to moment continuum (Sanskrit: saṃtāna) of sense impressions and mental phenomena, which is also described as continuing from one life to another.
Анықтама
Citta saṃtāna (санскрит), сөзбе-сөз "ой ағыны" – бұл сананың немесе сананың бірінен соң бірі келетін сәттерінің ағыны. Бұл, буддизм жоққа шығаратын, тұрақты "өзінің" (атман) болмаған жағдайда жеке тұлғаның сабақтастығын қамтамасыз етеді. Ақыл ағыны бір өмірден екінші өмірге жалғасуды қамтамасыз етеді, бұл бір шамнан екіншісіне берілуі мүмкін шамның жалыны сияқты: Уильям Уолдрон былай жазады: "Үнді буддистері ақылдың "эволюциясын" жеке ақыл-ой ағындарының бір өмірден екіншісіне үздіксіз жалғасуы тұрғысынан қарастырады, ал карма – бір өмірден екіншісіне өзгерістерді жеткізетін негізгі себептік механизм". Уолдронның сөзіне сәйкес, "ой ағыны (сантана) ақыл-ойдың зиянды әсерлері (клеша) және іс-әрекеттер (карма) арқылы біртіндеп күшейеді және келесі әлемге қайта оралады. Осылайша, өмір шеңберінің бастауы болмайды". Васаналар – "кармиялық іздер" өмірлер мен сәттер арасындағы кармиялық сабақтастықты қамтамасыз етеді. Ластхаус пікірінше, осы васаналар адамның "әлемді қалай көретінін және оны қалай сезінетінін анықтайды, сондай-ақ адамның белгілі бір типке айналуына, біздің өмір тәжірибемізді бірден қалыптастыратын нақты теорияларды қалыптастыруына әсер етеді".
Санскрит тілі
Цитта "саналы нәрсе" дегенді білдіреді. Циттаның екі жағы бар: "Оның екі жағы – назар аудару және әсерлерді немесе іздерді (санскрит: васана) жинау, сол сияқты виджняна." Самтана немесе сантана (санскрит) "мәңгілік", "үзіліссіздік", "сәтсіз оқиғалар тізбегі" немесе "өмір ағыны" дегенді білдіреді.
Тибет
Цитта тибет тілінде көбінесе семс деп аударылады, ал самтана ргюдке сәйкес келеді. Сондықтан, цитта-самтана семс ргюд деп аударылады. Ргюд – тибет аудармашылары (тибетше: лотсава) санскрит тіліндегі "тантра" терминін аудару үшін қолданған термин. Тугс ргюд – семс ргюдтің синонимі.
Қытай, корей және жапон
Санскрит тіліндегі citta saṃtāna және тибет тіліндегі sems kyi rgyud ("ой ағыны") сөзінің қытайша эквиваленті - xin xiangxu. Буддизмнің цифрлық сөздігінде xīn xiāngxù "ой ағынының үздіксіздігі" (санскрит тіліндегі citta saṃtāna немесе citta saṃtati) деп түсіндіріледі, ол wú xiàngxù 無相續 "ой ағынының үздіксіздігінің жоқтығы" (асаṃtāna немесе асаṃдхи) және shì xiāngxù 識相續 "сана ағыны" (vijñāna saṃtāna) сөздерінен өзгеше. Бұл күрделі сөз "син 心" ("жүрек; сана; ой; сезім; мәні") және "сианксю" ("бірінен соң бірі келу, жалғасу") деген ұғымдарды біріктіреді, мұнда "сианг 相" ("форма, көрініс, сыртқы түрі, құбылыс") және "су 续" немесе "续" ("жалғастыру, дамыту, кейіннен келу") сөздері қолданылады. Осылайша, ол "сана мен құбылыстардың үздіксіз ағыны" дегенді білдіреді. Xin xiangxu корей тілінде сим сангсок, ал жапон тілінде син созоку деп айтылады.
Шығуы мен дамуы
Ситта-сантана ұғымы кейінгі Йогакара ойларында қалыптасты, онда ситта-сантана кармалық тұқымдар сақталатын сана қоймасы – аляявиджьяна ұғымын ығыстырды. Ол атман сияқты "тұрақты, өзгермейтін, қайта туушы тұлға" емес, сәтке дейін өзгеріп отыратын саналар тізбегі. Ластхаус Йогакарадағы сана қоймасының (алая виджана) және Будда табиғатының (татагатагабха) дамуы мен доктриналық байланыстарын сипаттайды. Аляйа виджананы мифтеуден сақтау үшін Дхармакирти (7 ғасыр шамасында) өзінің "Басқа сана ағындарының негізделуі" (Saṃtãnãntarasiddhi) атты еңбегінде сана ағынының мәні туралы трактат жазды. Дхармакиртиге сәйкес, сана ағыны – бастауы жоқ уақыт тізбегі. Сана ағыны ұғымы Ваджраянада (тантрикалық буддизмде) одан әрі дамыды, онда "сана ағыны" (семс ргюд) бір өмір ішінде, сондай-ақ өмірлер арасындағы бір-бірінен кейін келетін сәттер ағыны ретінде түсіндіріледі. 14-ші Далай-лама оны жан немесе өзіндік болмаған, бірақ кезекті өмірлерге созылатын сананың үздіксіздігі деп есептейді.
Dharmakīrti (fl. 7th century) wrote a treatise on the nature of the mind stream in his Substantiation of Other mind streams (Saṃtãnãntarasiddhi). According to Dharmakirti the mind stream was beginningless temporal sequence. The notion of mind stream was further developed in Vajrayāna (tantric Buddhism), where "mind stream" (sems rgyud) may be understood as a stream of succeeding moments, within a lifetime, but also in between lifetimes. The 14th Dalai Lama holds it to be a continuum of consciousness, extending over succeeding lifetimes, though without a self or soul.