Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
1878-1898 жылдар аралығында Батыс Африкадағы империя
1878 1898 empire in West Africa
Васулу империясы, сондай-ақ Мандинка империясы, Самори империясы немесе Самори мемлекеті деп те аталады, шамамен 1878 жылдан 1898 жылға дейін болған, қысқа ғұмырлы Батыс Африка мемлекеті еді. Көзге байланысты даталар әртүрлі болғанымен, оның өмір сүрген кезеңі осы жылдар шамасында болды. Империя қазіргі Оңтүстік-Батыс Мали және Жоғарғы Гвинеядан басталып, астанасы Биссандугу болды. Құлауға дейін Гананың оңтүстігіне және Кот-д’Ивуардың солтүстігіне қарай кеңейді.
The Wassoulou empire, also referred to as the Mandinka Empire, Samory's Empire or the Samorian State, was a short lived West African state that existed from roughly 1878 until 1898, although dates vary from source to source. It spanned from what is now southwestern Mali and upper Guinea, with its capital in Bissandugu; it expanded further south and east into northern Ghana and Ivory Coast before its downfall.
Алғашқы жылдар
1864 жылы Тукулер империясын құрған Умар Таллдың қазасы империясын ұлдары арасында бөліп, жергілікті билеушілерге тәуелсіздіктерін қайта орнатуға мүмкіндік берді. Самори Туре осы буынның ең белгілі көшбасшыларының бірі болды. Кішкентай әскери жасақты бақылауға алғаннан кейін, ол күш немесе дипломатия арқылы Торон аймағындағы ықпалын кеңейтіп, Гбодудың күшті Конате әулетімен және Бисандугу басшыларымен одақ құрды. 1866 жылдан 1873 жылға дейін жалғасқан бұл алғашқы экспансиялық кезеңде Саморидің әскері мен ықпалы анасының Камара руының мүшелері мен көптеген еріктілердің табысына тартылуымен күрт өсті. Каба одақтастарымен бірге Туре Курусса, Норасоба, Баро және басқа да маңызды қалаларды бағындырды. 1878 жылы Дингвирайедегі Умар Таллдың ұлы Агибу Таллмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатты, содан кейін 1879 жылы Фута Джалон имаматының әл-мәмиясы Ибрахима Сори Дарамен одақ құрды. Әскер Мали мен Гвинея шекарасындағы Буре алтын кенін басып алып, қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізіп, сауданы жалғастырды. 1878 жылы Туре өзін Вассулу империясының Фама (Императоры) деп жариялады, астанасы Бисандугу болды. Самайдан кейін Бамаконың кейбір басшылары Туреге ұсыныс жасады. Нигердегі бұл стратегиялық маңызды қаланы бағындыруға құштар француздер 1883 жылдың 1 ақпанында онда бекініс орнату үшін күш жіберді. 1885 жылы Туре Сьерра-Леонедегі Фритаунға адамдарды жіберіп, Вассулуды британдық протекторатқа айналдыруды ұсынды. Британдықтар Франциямен қақтығыстан аулақ болу үшін ұсынысты қабылдамады, бірақ Вассулу армиясына көбірек мылтық сату арқылы сауданы ұлғайтуға рұқсат берді. 1885 жылы француз экспедициясы Ниагассоланы басып алып, Буре алтын кенін басып алуға тырысқанда, Туре қарсы шабуыл жасады. Әскерін үш топқа бөліп, оларды тез арада шегінуге мәжбүр етті. Француздар 1886 жылдың 28 наурызында қол қойылған Кениба Кура шартына келіссөздер жүргізуге мәжбүр болды. Бұл келісім Нигер өзенінің Сигуириге дейінгі жоғары ағысы француз және Вассулу империяларының шегарасы ретінде танылды. Аштық пен тұрақсыздық кеңінен тараған кезде, Саморидің күштері 1885 жылы ислам дініне мәжбүрлеп көшіруді және жергілікті қасиетті орындарды жоюды бастағанда, халық көтерілді. Көтерілісшілер Сиондугу мен Фулаладағы гарнизондарды талқандады. 1887 жылғы құрғақ маусымның соңына қарай соңғы қарсыластар аштықтан мойынсұнды. 1891 жылдың 10 наурызында полковник Луи Арчинар басқаратын француз күштері Ньяминадан Канканға күтпеген шабуылға шықты. Киссидугудағы Вассулу вассалдары және империяның батыс және оңтүстік бөліктері капитуляциялады. 1898 жылдың 1 мамырында Кенедугудың Сикассо астанасының құлауы француз отаршыл күштеріне Вассулуға қарсы шоғырланған шабуыл жасауға мүмкіндік берді. Туре тағы да көшіп кетуге мәжбүр болды, бұл жолы Либерияға қарай. Олар батыстағы таулы аймақ, жергілікті халықтың жауырынуы және отаршылдардың шабуылдарымен бірге жерден күш алып, көшіп жүруді жоспарлады. Мыңдаған адам аштықтан қайтыс болды. Қару-жарақтардың көп бөлігі Британдық Сьерра-Леонеден әкелінді. Дегенмен, олар артиллерияны ешқашан сатып ала алмады. Вассулу армиясының тәртібі мен ұйымдастырылуы сол кездегі еуропалық армиялардың деңгейіне сай келіп, олардың үлгісімен құрылған. Байланыс және ережелер ұқсас болды, ал қашқан тирайлерлер оқытушылар ретінде жұмысқа алынды. Қатаң тәртіп, жазалау қорқынышы және сыйлық немесе жоғарылау уәдесі қатардағы тәртіпті сақтады.
The death of Umar Tall, founder of the Toucouleur Empire, in 1864 functionally split his empire between his sons and opened political space for local rulers to re assert their independence. Samory Toure was one of the most prominent of this generation of leaders. After taking control of a small warband, he managed to extend his influence over all of the Toron region either by force or diplomacy, building alliances with the powerful Konate family of Gbodou and the leaders of Bissandougou. This first expansionist phase, lasting from 1866 to 1873, saw Samory's army and influence grow dramatically as members of his mother's Camara clan and numerous other volunteers were attracted by his success. With his Kaba allies, Toure conquered Kouroussa, Norassoba, Baro and other important towns. He also established diplomatic relations with Aguibou Tall (son of Umar Tall) of Dinguiraye in 1878, then an alliance with the almamy of the Imamate of Futa Jallon Ibrahima Sory Dara in 1879. The army captured the Bure gold mining district on the border of Mali and Guinea to become more financially stable and continue trade, and by 1878 Toure had declared himself Faama (Emperor) of the Wassoulou empire, with Bissandugu as its capital. In the aftermath of Samaya, some of the leaders of Bamako began making overtures to Toure. The French, eager to possess this key strategic town on the Niger, rushed a force to establish a fort there on February 1, 1883. In 1885 Toure sent men to Freetown in Sierra Leone to propose that Wassoulou become a British protectorate. The British rejected the offer in order to avoid conflict with France, but allowed increased trade in the form of selling more rifles to the Wassoulou army. When an 1885 French expedition attempted to seize the Buré gold fields by capturing Niagassola, Toure counter attacked. Dividing his army into three columns, he quickly forced them to withdraw. The French were compelled to negotiate the Treaty of Kenieba Koura, signed on March 28, 1886. This pact recognized the Niger as far upstream as Siguiri as the border between the French and Wassoulou. With famine and instability widespread, when Samory's forces started forcing conversion to Islam and destroying local sacred sites in 1885, the populace rebelled. Rebels massacred sofa garrisons at Siondougou and Fulala. By the end of the 1887 dry season, the last holdouts had been starved into submission. In March 10, 1891, a French force under Colonel Louis Archinard set out from Nyamina for a surprise attack on Kankan. The Wassoulou vassals in Kissidougou and the rest of the western and southernmost parts of the empire surrendered. The fall of the Kenedougou capital of Sikasso on May 1, 1898 permitted French colonial forces to launch a concentrated assault against Wassoulou. Toure was forced to migrate once again, this time towards Liberia. Hoping to live off the land while marching, a combination of the unfamiliar mountainous territory of western Ivory Coast, hostile locals, and colonial attacks turned the campaign into a disaster. Thousands died of starvation. Much of the weaponry was imported from British Sierra Leone. They never managed to acquire artillery, however. The discipline and organization of the Wassoulou army was comparable to and modeled after that of contemporary European armies. Communication and regulations were similar, and runaway tirailleurs were employed as trainers. The strict discipline, as well as threats of punishment and promises of reward or promotion, kept order in the ranks.
Экономика
Империяда тұратын адамдардың көпшілігі өзін-өзі асырауға негізделген шаруалар еді. Мемлекет жағалаудағы сауда қалаларымен ірі сауда жүргізіп, піл сүйегі, балауыз, тері, резеңке және алтын сататын. Бұл тауарларды құлдар тасып, олардың өзі де сатылатын. Ал түскен қаражат әскерді ұстау үшін қажетті қару-жарақ пен оқ-дәрі сатып алуға жұмсалды. Сонымен қатар, жылқы сатып алу үшін тұрақты керуендер Бамако және Бобо-Диулассоға солтүстікке қарай жүретін. Француздар Васулуға күшті қысым көрсеткенде, олар соғысты қаржыландыру үшін құл саудасына көбірек жүгінуге мәжбүр болды. 1880 жылдары экономикалық тұрақтылық тонаудың көптігіне және соғыстағы тұтқындар немесе құлдыққа өздерін сатқан босқындардың есебінен дамыған ішкі құл саудасына тікелей байланысты болды.
The majority of people living in the empire were subsistence farmers. The state engaged in large scale commerce to coastal trading cities selling ivory, wax, hides, rubber, and gold, all carried by slaves who were also sold. The proceeds purchased the arms and ammunition necessary to maintain the army. Regular caravans also went north to Bamako and Bobo Dioulasso to purchase horses. As Wassoulou came under more and more pressure from the French, they were forced to turn increasingly to the slave trade to fund the war. By the 1880s economic stability was very reliant on the influx of plunder and the internal slave trade fueled by war captives or refugees selling themselves into slavery.
Қоғам және дін
Әсіресе 1884 жылы ислам дінін мемлекеттік дін ретінде заңдастырғаннан кейін, ол империяны құру және оның алуан түрлі халқын біріктіру үшін маңызды құрылым мен үлгі болды. Көптеген бағындырылған аймақтарда мешіттер салынды, ислам принциптеріне негізделген сот жүйесі құрылды, ал дәстүрлі діни наным-сенімдер (анимизм) басып тасталды. Мемлекет империяның барлық аймақтарында Құран мектептерін қаржыландырды, ал Самори Туре өзінен өткен аудандардағы мектептерді тексеріп, оқушылармен әңгімелесіп, жақсы ұстаздарды марапаттады және нашарларын жазалап сөгіс берді. Дәстүрлі діни наным-сенімдерге күшті қарсылық көрсетілген аймақтардағы халық бұл исламдануды өздерінің мәдени дәстүрлеріне қауіп деп санады және 1885 жылдан кейін көтерілістер көбейді; оларды француздарға қарсы соғыспен қатар басуға тура келді. Жалпы алғанда, Самори Туренің дін таратудың қатаң әдістері көбінесе сәтсіз аяқталды, ал дәстүрлі діни наным-сенімдерді ұстанған қауымдар Васулу империясы құлағаннан кейін ғана ислам дініне көшті.
Particularly after the 1884 codification of Islam as the state religion, it was an important structure and model for building the empire and uniting its diverse inhabitants. Mosques were built in many conquered areas, a judicial system based on Islam principles was put in place, and animist practices were suppressed. The state sponsored Quranic schools throughout the empire, and Samory Toure would often inspect schools in areas he passed through, interviewing students, rewarding good teachers and publicly reprimanding bad ones. In strongly animist areas, the population found this Islamization to be a threat to their cultural traditions and after 1885 revolts became more common; these had to be put down on top of fighting a war against the French. Overall, Samory Toure's heavy handed methods of proselytization largely failed, and these animist communities converted to Islam only after the fall of the Wassoulou Empire.