Кіріспе

Пальмирин империясының императоры 267–272 жылдары Септимий Вабалатус (пальмирин арамейше: , ; وهب اللات; 259 – шамамен 274 ж.б.) – Сирия аймағындағы Пальмира орталығында болған Пальмирин империясының императоры. Ол Рим империясына қарсы көтеріліс басқарған және тәуелсіз Пальмирин империясын құрған анасы, регент Зенобияның басшылығымен бала кезінде билікке келді.

Ерте өмір

Люций Юлий Аврелий Септимий Вабалатус 259 жылы Сирия шөліндегі Пальмира оазисінде, Пальмира патшаларының патшасы Оденатус пен оның екінші әйелі, Пальмира патшайымы Зенобия отбасында дүниеге келді. Вабалатус – оның палмирелік есімі Вахбалаттың латыншаланған түрі, ол "Аллаттың сыйы" деген мағынаны білдіреді. Араб құдайы Аллат Афинамен теңестірілгендіктен, ол өзінің грекше есімі ретінде Атенодорды қолданды. Оның әкесінен басқа әйелден туған Хайран I деген жартылай ағасы болды, ол әкесімен бірге патшалардың патшасы ретінде биледі, сондай-ақ, аз танымал Хайран II деген ағасы да болды. Одан басқа, Historia Augusta-да (және тек содан ғана белгілі) Herennianus және Timolaus есімді басқа ағалары болған болуы мүмкін. Herennianus, мүмкін, Хайран болса, ал Timolaus – ойдан шығарылған.

Таққа мұрагерлік

267 жылы оның әкесі Оденатус және жартылай ағасы Хайран I-ді Оденатустың туысы, болжам бойынша оның сіңілісінің ұлы Мейониус өлтірді. Сенімсіз «Historia Augusta» еңбегінде Мейониус Галлиеннің билігі тұсында императорлық билікке таластаған «Отыз тиранның» бірі ретінде көрсетілген. Дегенмен, бұл көбінесе ойдан құрастырылған болуы мүмкін; тарихшы Иоанн Зонараның мәліметінше, Мейониус кісі өлтіргеннен кейін дереу жазаланды. Оденатус пен оның үлкен ұлы қайтыс болған соң, таққа оның кіші ұлы Вабалатус отырды. Жас Вабалатус сегіз жасында Пальмира империясының патшасы (rex clarissimus imperator dux Romanorum, «даңқты патшалардың патшасы» және corrector totius orientis) атанды. Өте жас болғандықтан өзі билік жүргезе алмағандықтан, оның анасы Зенобия регенттік патшайым ретінде билік етті және Пальмираның іс жүзіндегі билеушісі болды.

Билік

Бастапқыда Рим императоры Аврелиан Вабалатустың билігін мойындады, мүмкін Аврелиан батыста Галлия империясымен ауыр қақтығысқа түскендіктен және Пальмира империясымен ашық соғыс бастаудан тартынғандықтан. Бұл өзара тануды Зенобияның Вабалатус атынан шығарған, бірақ сонымен қатар Аврелианды император деп мойындаған алғашқы монеталар куәландырады. Монеталарда Аврелиан император ретіндегі жоғары мәртебесін көрсететін сәулелі тәж киген болып бейнеленген, ал Вабалатус лавр гүлшоғырымен тәжге отырғызылған. Александрияда соғылған монеталарда Аврелиан билікке келген бірінші жылы, ал Вабалатус төртінші жылы көрсетілген, Вабалатус әкесі Оденаттан мұраға алған құрметті атақтарды қабылдаған. Пальмира империясының орталығы Пальмирада болғанымен, Вабалатус пен Зенобия билік ету мерзімінің көп бөлігін Сирияның әкімшілік астанасы Антиохияда өткізген болуы мүмкін. Рим империясы мен жаңа құрылған Пальмира империясы арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Римге бағынуды көрсету арқылы жүзеге асырылған Пальмираның жаулаулары сериясы шамамен 270 жылы басталды. 270 жылдың қазан айында 70 мыңдық Пальмира армиясы Египетке басып кірді және Вабалатустың анасы Зенобияны Египет патшайымы деп жариялады. Рим генералы Тенегино Проб қараша айында Александрияны қайтарып алды, бірақ жеңіліске ұшырап Вавилон бекінісіне қашып кетті, онда оны Пальмира генералы Забдас қоршап алып өлтірді, ол оңтүстікке қарай жорығын жалғастырып Египетті бағындырды. 271 жылы Зенобияға қызмет ететін тағы бір Пальмира генералы Заббай Анатолияда әскери операцияларды бастады, ал сол жылдың көктемінде Забдас оған қосылды. Пальмиралықтар Азиядағы Галатия провинциясын бағындырып, аймақтық орталық Анкираны басып алды, бұл Пальмираның кеңеюінің ең жоғары шегін белгіледі. Аврелиан Пальмира монеталарынан жоғалып кетті, ал Зенобия мен Вабалатус тиісінше Августа және Август атақтарын қабылдады. Вабалатус монеталарда "патша, император, римдіктердің дуксі – римдіктердің басшысы" деп аталды және Римге қарсы ашық көтеріліс басталды.

Жеңіліске ұшырау

272 жылы император Аврелиан Босфордан өтіп, Анатолия арқылы жылдам ілгеріледі. Римдік генерал Маркус Аврелий Проб Пальмирадан Египетті қайтарып алғанда, император жорығын жалғастырып, Тианаға жетті. Тиана құлап, Пальмирин бақылауынан шықты; Аврелиан оған қарсылық көрсеткен әрбір қаланы қиратқан, бірақ Тиананы аяған деседі. Оның мейірімділігінің себебі қандай болса да, ол нәтижесін берді, өйткені көптеген қалалар император олардан кек алмайтынын көрген соң оған бағынды. Исс қаласы арқылы өтіп, Аврелиан Антиохия маңындағы Имме шайқасында Зенобияны жеңді. Пальмирин әскерлері Антиохияға, содан кейін Эмесаға шегінді, ал Аврелиан алға жылжып, біріншісін басып алды. Эмесада римдіктердің жеңілісі Пальмирин әскерлерін астанаға қайтаруға мәжбүр етті. Римдіктер Пальмираны қоршауға алып, қаланың қорғанысын бірнеше рет бұзуға тырысты, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. Дегенмен, жағдай нашарлағандықтан, Вабалатустың анасы Зенобия қаладан шығып, Сасанид империясынан көмек сұрау үшін шығысқа бет бұрды. Римдіктер патшайымның артынан қуалып, оны Эвфрат өзенінің жанында тұтқынға алды және императорға қайтарды. Одан көп ұзамай Пальмира тұрғындары бейбітшілік тіледі және қала бағынды. Вабалатустың номиналды билігінің соңы Пальмира қоршауында жеңіліске ұшырағаннан кейін келді. Вабалатус, оның анасы және кеңесшілері Эмесаға әкетіліп, сотқа тартылды. Пальмираның жоғары лауазымды шенеуніктерінің көпшілігі өлім жазасына кесілді, ал Зенобия мен Вабалатустың тағдыры әлі де белгісіз. Аврелиан тұтқындардың көп бөлігін өлімге жібергенімен, патшайым мен оның ұлын, әдетте, аман қалдырып, жоспарланған жеңіс шеруінде көрсету үшін сақтап қалған болуы мүмкін. Зосимнің сөзіне сүйенсек, Вабалатус Римге жолда қайтыс болған, бірақ бұл теория нақтыланған да, жоққа шығарылған да емес. Басқа да дереккөздер жеңілген Зенобия мен Вабалатусты Римге жеткізгеннен кейін Аврелиан көтерілісшілердің екеуіне де өмір сүруге рұқсат бергенін, бірақ олар императорлық қаланың көшелерімен, римдік дәстүрге сәйкес, әскери жеңістерді тойлау үшін ұйымдастырылған жеңіс шеруіне қатысқаннан кейін ғана мүмкін болғанын көрсетеді. Бұл қорлық болғанымен, өлімнен жақсырақ еді. Бұл теорияны Аврелианның 274 жылы Халлон шайқасында жеңілгеннен кейін зейнеткерлікке шығуына рұқсат берген Галл империясының Тетрици, Тетрикус I және Тетрикус II-ге қатысты ұқсас әрекеттері де қолдайды. Алайда Пальмираның тағдыры нашарлап кетті. 273 жылы Септимий Апсай Зенобияның туысы Септимий Антиохты Август деп жариялаған революция басталды. Аврелиан Пальмираға басып кіріп, оны толығымен қиратты. Ғимараттар қиратылды, азаматтар қырғынға ұшырады, ал Пальмираның ең қасиетті храмдары тоналды. Қала құлдырап, сол кезден бастап тарихи жазбалардан жоғалып кетті, осылайша Пальмираның Римге қарасты Кіші Азиядағы үстемдігі аяқталды.