Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Пальмирин империясының императоры 267–272 жылдары Септимий Вабалатус (пальмирин арамейше: , ; وهب اللات; 259 – шамамен 274 ж.б.) – Сирия аймағындағы Пальмира орталығында болған Пальмирин империясының императоры. Ол Рим империясына қарсы көтеріліс басқарған және тәуелсіз Пальмирин империясын құрған анасы, регент Зенобияның басшылығымен бала кезінде билікке келді.
Emperor of the Palmyrene Empire from 267 to 272
Septimius Vaballathus (Palmyrene Aramaic: , ; وهب اللات; 259 – c. 274 AD) was emperor of the Palmyrene Empire centred at Palmyra in the region of Syria. He came to power as a child under his regent mother Zenobia, who led a revolt against the Roman Empire and formed the independent Palmyrene Empire.
Ерте өмір
Люций Юлий Аврелий Септимий Вабалатус 259 жылы Сирия шөліндегі Пальмира оазисінде, Пальмира патшаларының патшасы Оденатус пен оның екінші әйелі, Пальмира патшайымы Зенобия отбасында дүниеге келді. Вабалатус – оның палмирелік есімі Вахбалаттың латыншаланған түрі, ол "Аллаттың сыйы" деген мағынаны білдіреді. Араб құдайы Аллат Афинамен теңестірілгендіктен, ол өзінің грекше есімі ретінде Атенодорды қолданды. Оның әкесінен басқа әйелден туған Хайран I деген жартылай ағасы болды, ол әкесімен бірге патшалардың патшасы ретінде биледі, сондай-ақ, аз танымал Хайран II деген ағасы да болды. Одан басқа, Historia Augusta-да (және тек содан ғана белгілі) Herennianus және Timolaus есімді басқа ағалары болған болуы мүмкін. Herennianus, мүмкін, Хайран болса, ал Timolaus – ойдан шығарылған.
Lucius Julius Aurelius Septimius Vaballathus was born and raised in the city of Palmyra, an oasis settlement in the Syrian Desert in 259 to the king of kings of Palmyra, Odaenathus, and his second wife, queen consort of Palmyra, Zenobia. Vaballathus is the Latinized form of his Palmyrene name, Wahballāt, "Gift of Allāt". As the Arabian goddess Allāt came to be identified with Athena, he used Athenodorus as the Greek form of his name. He had a half brother, Hairan I, born from his father and another woman, who reigned as co king of kings with his father, and a lesser known brother, Hairan II. He also might have had other brothers, who were mentioned in (and only known from) the Historia Augusta, Herennianus and Timolaus. Herennianus may be Hairan; while Timolaus is probably a fabrication.
Таққа мұрагерлік
267 жылы оның әкесі Оденатус және жартылай ағасы Хайран I-ді Оденатустың туысы, болжам бойынша оның сіңілісінің ұлы Мейониус өлтірді. Сенімсіз «Historia Augusta» еңбегінде Мейониус Галлиеннің билігі тұсында императорлық билікке таластаған «Отыз тиранның» бірі ретінде көрсетілген. Дегенмен, бұл көбінесе ойдан құрастырылған болуы мүмкін; тарихшы Иоанн Зонараның мәліметінше, Мейониус кісі өлтіргеннен кейін дереу жазаланды. Оденатус пен оның үлкен ұлы қайтыс болған соң, таққа оның кіші ұлы Вабалатус отырды. Жас Вабалатус сегіз жасында Пальмира империясының патшасы (rex clarissimus imperator dux Romanorum, «даңқты патшалардың патшасы» және corrector totius orientis) атанды. Өте жас болғандықтан өзі билік жүргезе алмағандықтан, оның анасы Зенобия регенттік патшайым ретінде билік етті және Пальмираның іс жүзіндегі билеушісі болды.
In 267, his father Odaenathus and half brother Hairan I were murdered by a relative, perhaps a cousin of Odaenathus', named Maeonius. The unreliable Historia Augusta lists Maeonius as one of the "Thirty Tyrants" that claimed imperial power during Gallienus' reign. However, this is most likely an invention; according to the chronicler Joannes Zonaras, Maeonius was executed immediately after the murder. With Odaenathus and his oldest son dead, the succession came to his younger son, Vaballathus. The young Vaballathus was made king (rex clarissimus imperator dux Romanorum, "illustrious King of Kings" and corrector totius orientis) of the Palmyrene Empire at eight years old. Being too young to rule, his mother Zenobia ruled as queen regent and was the de facto ruler of Palmyra.
Билік
Бастапқыда Рим императоры Аврелиан Вабалатустың билігін мойындады, мүмкін Аврелиан батыста Галлия империясымен ауыр қақтығысқа түскендіктен және Пальмира империясымен ашық соғыс бастаудан тартынғандықтан. Бұл өзара тануды Зенобияның Вабалатус атынан шығарған, бірақ сонымен қатар Аврелианды император деп мойындаған алғашқы монеталар куәландырады. Монеталарда Аврелиан император ретіндегі жоғары мәртебесін көрсететін сәулелі тәж киген болып бейнеленген, ал Вабалатус лавр гүлшоғырымен тәжге отырғызылған. Александрияда соғылған монеталарда Аврелиан билікке келген бірінші жылы, ал Вабалатус төртінші жылы көрсетілген, Вабалатус әкесі Оденаттан мұраға алған құрметті атақтарды қабылдаған. Пальмира империясының орталығы Пальмирада болғанымен, Вабалатус пен Зенобия билік ету мерзімінің көп бөлігін Сирияның әкімшілік астанасы Антиохияда өткізген болуы мүмкін. Рим империясы мен жаңа құрылған Пальмира империясы арасындағы қарым-қатынас нашарлап, Римге бағынуды көрсету арқылы жүзеге асырылған Пальмираның жаулаулары сериясы шамамен 270 жылы басталды. 270 жылдың қазан айында 70 мыңдық Пальмира армиясы Египетке басып кірді және Вабалатустың анасы Зенобияны Египет патшайымы деп жариялады. Рим генералы Тенегино Проб қараша айында Александрияны қайтарып алды, бірақ жеңіліске ұшырап Вавилон бекінісіне қашып кетті, онда оны Пальмира генералы Забдас қоршап алып өлтірді, ол оңтүстікке қарай жорығын жалғастырып Египетті бағындырды. 271 жылы Зенобияға қызмет ететін тағы бір Пальмира генералы Заббай Анатолияда әскери операцияларды бастады, ал сол жылдың көктемінде Забдас оған қосылды. Пальмиралықтар Азиядағы Галатия провинциясын бағындырып, аймақтық орталық Анкираны басып алды, бұл Пальмираның кеңеюінің ең жоғары шегін белгіледі. Аврелиан Пальмира монеталарынан жоғалып кетті, ал Зенобия мен Вабалатус тиісінше Августа және Август атақтарын қабылдады. Вабалатус монеталарда "патша, император, римдіктердің дуксі – римдіктердің басшысы" деп аталды және Римге қарсы ашық көтеріліс басталды.
Initially the Roman emperor Aurelian recognized Vaballathus' rule, perhaps because Aurelian was engaged in a major conflict with the Gallic Empire in the west and hesitated to incite open warfare with the Palmyrene Empire. This mutual recognition is testified by early coins issued by Zenobia under Vaballathus's name, but also acknowledging Aurelian as emperor. In the coins, Aurelian is shown wearing a radiate crown that signifies his supremacy as emperor, while Vaballathus is crowned with a laurel wreath. The Alexandrian minted coins showed Aurelian in his first year and Vaballathus in his fourth year with Vaballathus adopting honorary titles possibly inherited from his father Odaenathus. Although the Palmyrene Empire was centred in Palmyra, Vaballathus and Zenobia probably spent most of their reign in Antioch, Syria's administrative capital. The relationship between the Roman Empire and the newly established Palmyrene empire deteriorated, and a series of Palmyrene conquests, carried out under the protective show of subordination to Rome, began around 270. In October of 270, a Palmyrene army of 70,000 invaded Egypt, and declared Zenobia, Vaballathus's mother, the Queen of Egypt. The Roman general Tenagino Probus was able to regain Alexandria in November, but was defeated and escaped to the fortress of Babylon, where he was besieged and killed by Zabdas, a Palmyrene general, who continued his march south and secured Egypt. Afterward, in 271, Zabbai, another Palmyrene general serving Zenobia, started military operations in Anatolia, and was joined by Zabdas in the spring of that year. The Palmyrenes subdued the Asian province of Galatia, and occupied the regional capital of Ancyra, marking the greatest extent of the Palmyrene expansion. Aurelian disappeared from Palmyrene coinage, while Zenobia and Vaballathus adopted the titles of Augusta and Augustus, respectively. Vaballathus was named in coins "King, Emperor, Dux Romanum leader of the Romans" and an open rebellion against Rome started.
Жеңіліске ұшырау
272 жылы император Аврелиан Босфордан өтіп, Анатолия арқылы жылдам ілгеріледі. Римдік генерал Маркус Аврелий Проб Пальмирадан Египетті қайтарып алғанда, император жорығын жалғастырып, Тианаға жетті. Тиана құлап, Пальмирин бақылауынан шықты; Аврелиан оған қарсылық көрсеткен әрбір қаланы қиратқан, бірақ Тиананы аяған деседі. Оның мейірімділігінің себебі қандай болса да, ол нәтижесін берді, өйткені көптеген қалалар император олардан кек алмайтынын көрген соң оған бағынды. Исс қаласы арқылы өтіп, Аврелиан Антиохия маңындағы Имме шайқасында Зенобияны жеңді. Пальмирин әскерлері Антиохияға, содан кейін Эмесаға шегінді, ал Аврелиан алға жылжып, біріншісін басып алды. Эмесада римдіктердің жеңілісі Пальмирин әскерлерін астанаға қайтаруға мәжбүр етті. Римдіктер Пальмираны қоршауға алып, қаланың қорғанысын бірнеше рет бұзуға тырысты, бірақ олардың күш-жігері сәтсіз аяқталды. Дегенмен, жағдай нашарлағандықтан, Вабалатустың анасы Зенобия қаладан шығып, Сасанид империясынан көмек сұрау үшін шығысқа бет бұрды. Римдіктер патшайымның артынан қуалып, оны Эвфрат өзенінің жанында тұтқынға алды және императорға қайтарды. Одан көп ұзамай Пальмира тұрғындары бейбітшілік тіледі және қала бағынды. Вабалатустың номиналды билігінің соңы Пальмира қоршауында жеңіліске ұшырағаннан кейін келді. Вабалатус, оның анасы және кеңесшілері Эмесаға әкетіліп, сотқа тартылды. Пальмираның жоғары лауазымды шенеуніктерінің көпшілігі өлім жазасына кесілді, ал Зенобия мен Вабалатустың тағдыры әлі де белгісіз. Аврелиан тұтқындардың көп бөлігін өлімге жібергенімен, патшайым мен оның ұлын, әдетте, аман қалдырып, жоспарланған жеңіс шеруінде көрсету үшін сақтап қалған болуы мүмкін. Зосимнің сөзіне сүйенсек, Вабалатус Римге жолда қайтыс болған, бірақ бұл теория нақтыланған да, жоққа шығарылған да емес. Басқа да дереккөздер жеңілген Зенобия мен Вабалатусты Римге жеткізгеннен кейін Аврелиан көтерілісшілердің екеуіне де өмір сүруге рұқсат бергенін, бірақ олар императорлық қаланың көшелерімен, римдік дәстүрге сәйкес, әскери жеңістерді тойлау үшін ұйымдастырылған жеңіс шеруіне қатысқаннан кейін ғана мүмкін болғанын көрсетеді. Бұл қорлық болғанымен, өлімнен жақсырақ еді. Бұл теорияны Аврелианның 274 жылы Халлон шайқасында жеңілгеннен кейін зейнеткерлікке шығуына рұқсат берген Галл империясының Тетрици, Тетрикус I және Тетрикус II-ге қатысты ұқсас әрекеттері де қолдайды. Алайда Пальмираның тағдыры нашарлап кетті. 273 жылы Септимий Апсай Зенобияның туысы Септимий Антиохты Август деп жариялаған революция басталды. Аврелиан Пальмираға басып кіріп, оны толығымен қиратты. Ғимараттар қиратылды, азаматтар қырғынға ұшырады, ал Пальмираның ең қасиетті храмдары тоналды. Қала құлдырап, сол кезден бастап тарихи жазбалардан жоғалып кетті, осылайша Пальмираның Римге қарасты Кіші Азиядағы үстемдігі аяқталды.
In 272, Emperor Aurelian crossed the Bosporus and advanced quickly through Anatolia. While the Roman general Marcus Aurelius Probus regained Egypt from Palmyra, the emperor continued his march and reached Tyana. Tyana fell and was lost to Palmyrene control; Aurelian up to that point had destroyed every city that resisted him, but he allegedly spared Tyana. Whatever the reason for his clemency, it paid off, as many more cities submitted to him upon seeing that the emperor would not exact revenge upon them. Passing through Issus, Aurelian defeated Zenobia in the Battle of Immae near Antioch. The Palmyrene armies retreated to Antioch, then later Emesa, while Aurelian advanced and took the former. The defeat at Emesa by the Romans forced the Palmyrene armies to evacuate to the capital. The Romans began a siege of Palmyra, and tried to breach the city defences several times but were repelled, however, the situation worsened, so Zenobia, Vaballathus's mother, left the city and headed east to ask the Sasanian Empire for help. The Romans followed the queen, arrested her near the Euphrates, and brought her back to the emperor. Soon after, the Palmyrene citizens asked for peace, and the city was surrendered. The end of Vaballathus's nominal rule came after losing the siege of Palmyra. Vaballathus, his mother and her council were taken to Emesa and put on trial. Most of the high ranking Palmyrene officials were executed, while Zenobia and Vaballathus's fates remain uncertain. Although Aurelian had most of his prisoners executed, he most likely spared the queen and her son to parade them in his planned triumph. According to Zosimus, Vaballathus died on the way to Rome, but this theory has been neither confirmed nor disproved. Other sources have implied that after shipping the defeated Zenobia and Vaballathus to Rome, Aurelian allowed both of the rebels to live, but only after they had been marched through the streets of the imperial city in accordance with Roman traditions of celebrating military victories with a triumphal procession. This would have been humiliating, but better than death. This theory is supported by Aurelian's similar treatment of the Tetrici, Tetricus I and Tetricus II of the Gallic Empire, long time enemies of Rome whom the emperor allowed to retire following their defeat at the Battle of Châlons in 274. The fate of Palmyra, however took a turn for the worse. In 273, a revolution was started by Septimius Apsaios who declared a relative of Zenobia, Septimius Antiochus, as Augustus. Aurelian marched to Palmyra, razing it. Buildings were smashed, citizens clubbed and massacred and Palmyra's holiest temples pillaged. The city was reduced and disappeared from historical records from that time, thus ending the ascendancy of Palmyra over Roman Asia Minor.