Кіріспе

Исак Азимовтың ғылыми-танымдық кітабы "Қателіктердің салыстырмалылығы" – 1988 жылы американдық жазушы және ғалым Исак Азимовтың ғылымға арналған он жеті эссе жинағы. Кітап "барлық теориялар уақыт өте келе дұрыс емес екені дәлелденеді" деген пікірді зерттейді және оған қарсылық білдіреді, қателіктердің түрлі деңгейде болатынын көрсетеді. Бұл кітап "The Magazine of Fantasy and Science Fiction" журналынан алынған эсселер жинағының жиырмасыншы кітабы болды. Азимов F&SF үшін жазған көптеген эсселері сияқты, "Қателіктердің салыстырмалылығы" кітабындағы әр эссе де көңіл-күйді қалыптастыруға арналған жеке өмірден алынған оқиғамен басталады. Эсселердің бірнешесі изотоптардың ашылуы мен қолданылуын түсіндіретін бірнеше бөлімнен тұрады.

Атауы бойынша эссе

Атаудағы эсседе Азимов қателіктердің дәрежелері бар екенін және бір жағынан қателік жасау, екінші жағынан қателік жасау сияқты жаман емес екенін айтады. Мысалы, егер бала қант сөзін "pqzzf" деп жазса, онда ол анық түрде дұрыс емес. Дегенмен, Азимовтың айтуынша, "шугер" (немесе басқа да фонетикалық жолмен) жазатын бала, кездейсоқ әріптер тізбесін жазатын балаға қарағанда "кем қате" жасайды. Сонымен қатар, "сахароза" немесе "C12H22O11" деп жазған бала "дұрыс" жазуды мүлдем елемейді, бірақ зерттеліп отырған нақты нәрсе туралы белгілі бір білімді көрсетеді. Азимов жақсы тест сұрағы оқушыдан қантты мүмкіндігінше көп жолмен жазуды және әрқайсысын негіздеуді сұрау болар дейді. Сол сияқты, Жер шар тәрізді дегенге сену, Жер жалпақ дегенге сенуден гөрі аз қате, бірақ бәрібір қате, өйткені шындығында ол сопақтау сфера немесе оған жақын жуық келген нәрсе. Білімнің дамуымен Жердің пішіні туралы түсінік жетілдіріліп, әрбір жаңа жетістік мұқият және терең зерттеуді қажет етті. Жердің жалпақ екендігі туралы теорияның қателігін, Жердің кемел сфера екендігі туралы теорияның қателігімен теңестіру – қатеден де артық қателік. Азимов "Қателіктердің салыстырмалылығы" атты еңбегін ғылыми прогреске сенгені үшін оны сынаған "ағылшын әдебиеті мамандығы" бітірушіге жауап ретінде жазды. Азимов бұл есімді атамаған адамды әлемнің барлық ғылыми түсіндірмелері бірдей қате деген постмодернистік көзқараспен бейнелейді. Рационалист Азимов ашуланып, өзінің ай сайынғы F&SF бағанында өз пікірлерін білдірді, нәтижесінде осы жинақтың тақырыптық эссесі пайда болды. Азимов бұрынғы ғылыми теориялардан айырмашылығы, салыстырмалылық және кванттық теория арасында ғалымдар ғылымның соңғы негіздерін тапты деп санайды.

Басқа эсселер

Тағы бір тақырып әйелдердің менструалдық циклін Ай фазаларымен байланыстыратын мифтік ай әсерін жоққа шығарады. Кейбір тараулар химияға арналған; бір тарауда организмде табиғи түрде кездесетін радиоактивті изотоптар талқыланады, ал басқа тарауларда фосфордың алхимиялық және биохимиялық тарихы сипатталады. Ғарыш саяхаты туралы пікір білдіргенде, Асимов жұлдызаралық саяхаттың әрқашан қиынға соғатынын, демек, біз басқа планеталық өркениеттермен кездеспейміз және олар бізді де көрмейді деп санайды.