Кіріспе

Сириялық теолог және жазушы (154–222) Бардаисан (11 шілде 154 – 222 ж.б.; Бар Дайсан; сондай-ақ Бардайсан) араб тілінде ибн Дайсан (ابن ديصان) және латын тілінде Бардесанес деп аталады. Ол сирия тілінде сөйлейтін ассириялық христиан жазушысы және мұғалімі, гностикалық көзқарастарға ие болған және Бардаисандардың негізін қалаушы. Ғалым, астролог, философ, гимн жазушы және ақын Бардасан Үндістан туралы білімімен де белгілі болды, ол туралы жазған кітабы қазір жоғалып кеткен. Ертедегі христиан тарихшысы Евсевийдің сөзіне сүйенсек, Бардаисан бір кезде гностик Валентиннің ізбасары болған, бірақ кейін Валентиннің гностицизміне қарсы шығып, сондай-ақ Маркионизмге қарсы жазған.

Үндістанның діндарларымен кездесу

Порфирийдің айтуынша, бірде Эдессада Бардаисан рим императоры Элагабалусқа немесе басқа Северан императорына жіберілген қасиетті адамдардың (Σαρμαναίοι "śramaṇas") үнділік делегациясымен сұхбаттасып, үнді дінінің мәнісі туралы сұрақтар қойды. Бұл кездесу Порфирийдің «Тыйым салынған нәрселер туралы» (De abstin., IV, 17) және Стобейдің (Eccles., III, 56, 141) еңбектерінде сипатталған: «Үндістердің мемлекеттік құрылысы көп бөліктерге бөлінгендіктен, олардың арасында гректер Гимнософисттер деп атауға әдеттенген, құдайға жақын даналыққа ие тайпа бар. Бірақ олардың екі тобы бар: бірі – брахмандар, екіншісі – саманалар. Брахмандар дін қызметкерлері сияқты, мұрагерлік арқылы құдайлық даналықты алады. Ал саманалар – құдайдың білімін иемденгісі келетін адамдардан құралған. Вавилондық Бардаисанның айтуынша, ол біздің аталарымыздың заманында өмір сүрген және Дамадамиспен бірге Цезарьға жіберілген үндістермен таныс болған. Олар туралы келесідей мәліметтер бар: барлық брахмандар бір атадан, бір анадан тараған. Ал саманалар бір отбасының ұрпақтары емес, біз айтқандай, барлық үнді ұлттарынан жиналған адамдар.» Порфирий «Тыйым салынған нәрселер туралы», IV.

Шөгеру және өлім

353 жыл өмір сүрген Осрхоени патшалығы, әрі қарай, римдіктер, яғни Каракалланың басшылығымен аяқталды. Эдессадағы христианға қарсы топтың ықпалын пайдаланып, римдіктер Абгар IX-ты тұтқынға алып, оны тізбектеп Римге жіберді. Қаракалланың досы оны дінінен бас тартуға көндіруге тырысса да, Бардасан нық тұрып, өлімнен қорықпайтынын, тіпті императорға мойынсұнса да, өлімге ұшырар еді дей келіп, қайсығанда да одан қашпайтынын айтты. Алпыс үш жасында ол Армениядағы Ани бекінісіне паналап, онда уағыз айтуға тырысты, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Ол сондай-ақ Армения патшаларының тарихын жазды. Бардасан 68 жасында Аниде немесе Эдессада қайтыс болды. Михайл Сирияның мәліметінше, Бардасанның Гармониуспен қатар Абгарун және Хасду есімді тағы екі ұлы болған.

Бардаисан мектебінің

Бардасанның ізбасарлары (бардасандықтар) оның ілімдерін кейінгі христиандар еретик деп санайтын 2 ғасырдағы сектада жалғастырды. Бардайсанның ұлы Гармониус православие жолынан одан да алыс кеткен деп есептеледі. Афинада білім алған ол әкесінің вавилондық астрологиясына гректердің жан, денелердің тууы мен жойылуы және метапсихоз туралы идеяларын қосты. Бардаисанның ізбасары және дуалист Марин, "Адамантий диалогында" сөз болған, екі бастаулы құдай туралы ілімді ұстанды; оның пікірінше, шайтан Құдай тарапынан жаратылмаған. Ол сондай-ақ докетист болды, себебі Мәсіхтің әйелден туғанын мойындамады. Бардасанның гностицизм түрі манихейшілдікке ықпал етті. Ефрем Сириялықтың осы күшті ересті басуға жасаған тырыстары толыққанды нәтиже бермеді. 431-432 жылдары Эдесса епископы Раббула оның кеңінен таралғанын көрді. Оның 7 ғасырда бар екенін Эдессалық Яков растады; 8 ғасырда арабтар епископы Джордж; 10 ғасырда тарихшы әл-Масуди; тіпті 12 ғасырда әл-Шахрастани куәландырды. Бардаизм алдымен валентиандыққа, содан кейін жалпы манихейшілікке сіңген сияқты.

Доктрина

Бардесанның ілімінің нағыз мәніне қатысты түрлі пікірлер қалыптасқан. Гипполит (Philosoph., VI, 50) оның ілімін гностицизмнің ең танымал түрі – валентиандықтардың бір түрі ретінде сипаттаған. 1864 жылы Адольф Хильгенфельд бұл көзқарасты қорғады, негізінен Эдессадағы бардаизмге қарсы күреске өмірін арнаған Әйет-Эфремнің мәтіндеріне сүйенді. Алайда, Әйет-Эфремнің замандастары бардаизандарға қарсы айтқан қатал сөздері олардың ұстазының ілімін бағалау үшін әділ өлшем емес деп саналады. Оның өз халқының ерекше құрметі, ерте әулиелерде оған жасалған тыныш және жартылай құрметті сілтемелер, және ең бастысы – «Елдер заңдары кітабы» Бардасанның қателіктеріне жұмсақ көзқарас ұсынады. Бардайсан ерте христиандар сияқты, көк пен жерді жаратқан, барлық нәрсені бағындырған және толыққанды ерікке ие Құдіретті Құдайға сенді. Құдай адамға өз құтқарылуын істеу үшін ерік бостандығын берді және әлемде жақсылық пен жамандық, жарық пен қараңғылықтың араласуына жол берді. Барлық нәрсе, тіпті қазір жансыз деп санайтындарымыз да, белгілі бір деңгейде еркіндікке ие. Олардың барлығында жарық қараңғылықты жеңіп шығуы керек. Әл-Шахрастани былай дейді: «Дайсанның ізбасарлары екі элементке, жарық пен қараңғылыққа сенеді. Жарық жақсылықты әдейі және ерікті түрде жасайды; қараңғылық жамандықты тудырады, бірақ табиғат күшімен және қажеттілікпен. Олар жарықтың білімге, күшке, сезінуге және түсінуге ие тірі нәрсе екеніне сенеді; қозғалыс пен өмір одан басталады; ал қараңғылық – өлі, білімсіз, әлсіз, қатал және жансыз, әрекетсіз және ажырата алмайды; және олар өздерінің ішіндегі жамандық – олардың табиғатының нәтижесі және олардың қатысуынсыз жасалады деп санайды». Ол Мәсіхтің денесіне ерекше сый ретінде шірімейтіндік берілгеніне сенсе де, дененің қайта тірілуін жоққа шығарды. Бардасан алты мың жылдан кейін осы Жер жойылатынын және оның орнына зұлымдықсыз әлем келеді деп болжады. Бардасан күн, ай және планеталар да тірі жаратылыстар екенін ойлады, оларға Құдай осы дүниені басқаруды сеніп тапсырды; адам еркін болғанымен, оған жұлдыздардың әсері жақсылыққа немесе жамандыққа бағыттайды. Әйет-Эфремнің айтуынша, Күн мен Ай еркек және әйел принциптері саналды, ал бардаизандар арасындағы жұмақтың идеялары сезімталдықтан (немесе «зияраттардан») мүлдем бөлек болған жоқ. Бардайсан сирия тілінде «рух» сөзінің әйелдік туындысы қолданылатынын ескергендіктен, үштік туралы дәстүрге қайшы келетін көзқарасқа ие болған болуы мүмкін. Бардасанның космологиясы және оған жасаған түсіндірмелері тек кейінгі дереккөздерде ғана сақталған, бірақ оларды былай сипаттауға болады. Әлем төрт таза және жаратылмаған элементтермен басталды: жарық, жел, от, су, тиісінше Шығыс, Батыс, Оңтүстік, Солтүстікке орналасқан (және әрқайсысы өздерінің жеке аймақтарында қозғала алады). Осы төрт таза элементтің үстінде – Раббы, ал төменде – қараңғылық. Бір кезде төрт таза элемент өз шекараларын асып, араласа бастады. Осы мүмкіндікті пайдаланып, қараңғылық та олармен араласты. Азап шеккен элементтер Құдайдан қараңғылықты олардан ажыратуды сұрайды, бірақ Құдай бұл процесте толыққанды табысқа жете алмайды. Раббы осы қоспаны әлемді жарату үшін пайдаланды, бірақ қоспаның ішінде қалған қараңғылық сол кезден бері және бүгінгі күнге дейін әлемдегі жамандықтың себебі болып табылады. Әлемнің өмір сүру мерзімі 6000 жылға белгіленген. Жүктілік және туу арқылы тазарулар жүзеге асырылады, бірақ Жер үшін белгіленген мерзімнің соңында, әлемдегі қараңғылықты жоятын түпкілікті тазару болады. Патристиканы зерттеуші Илария Рамелли Бардасанның апокатастазис (жалпы қалпына келтіру) қолдаушысы болған алғашқы христиандардың бірі болуы мүмкін екенін айтты, оның бұл ілімге сенетіндігінің дәлелі ретінде Бардасанның «Елдер заңдары кітабындағы» келесі үзіндіні келтірді: «Бір күні тіпті [адамзаттың] бойында қалған зиян келтіру қабілеті де басқа нәрселердің ұйымдастырылуында алатын нұсқаумен аяқталады. Осылайша, жаңа дүние орнағаннан кейін, зұлымдық пен бүлік-шабуылдар тоқтап, ақымақтар ақылға келеді, мұқтаждықтары қанағаттандырылады. Сонда жер бетінде Құдай Тағаланың сыйлаған тыныштық пен бейбітшілік орнайды».

Жазбалар

Бардасан көлемді автор болған көрінеді. Оның барлық еңбектері жойылып кеткенімен, келесілер туралы мәлімет сақталған: Маркион мен Валентинге қарсы диалогтар. Антонинге арналған «Тағдырға қарсы» диалогы. Бұл Антонин Бардайсанның досы ма, әлде рим императоры ма, егер соңғысы болса, қай Антонин екені – даулы мәселе. Бұл диалогтың «Ел заңдары кітабымен» бір екендігі де белгісіз, оған кейін тоқталып өтеміз. 150-ге жуық өлеңнен тұратын «Зәбүр кітабы». Бұл зәбүрлер Эдесса тарихында әйгілі болды, олардың сөздері мен әуендері ұрпақтан ұрпаққа халық аузында тірі қалды. Ефрем сол үлгіде пентасиллабикалық өлшемде әндер жазып, оларды Бардайсанның зәбүрлеріне ұқсас күйлермен орындағаннан кейін ғана соңғыларының ықпалы азайды. Бардайсанның бірнеше әні, мүмкін, гностикалық Томас актілерінде сақталған: «Жемшіннің әнұраны» (немесе «Жанға арналған әнұраны»), «Даналықтың күйеулері», шомылдыру және қасиетті қауымдасу рәсімдеріндегі дұға. Олардың ішінде «Жемшіннің әнұраны» ғана Бардесанның туындысы деп мойындалады, ал қалғандарының авторлығы күмәнді. Оның ерекше сенімдерін баяндаған астрологиялық-теологиялық трактаттар. Ефрем оларды атап өткен, соның ішінде жарық пен қараңғылық туралы трактат бар. Бардайсанның астрономиялық еңбегінің бір бөлігін араб тайпаларының епископы Георгий сақтап, Нау қайта жариялаған. «Армения тарихы». Мұса Хорени Бардайсанның «Ани бекінісіне паналап, ондағы храм жазбаларын оқығанын, онда патшалардың істері де тіркелген екен, ол өз заманының оқиғаларын да қосып жазғанын» айтады. Ол бәрін сирия тілінде жазған, бірақ кейін грек тіліне аударған. Бұл мәлімдеме толығымен дұрыс емес болуы мүмкін, бірақ оның негізі бар. «Үндістан туралы хабар». Бардайсан бұл ақпаратты рим императоры Элагабалға елшілікке келген үнді шрамандарынан (саяхатшы аскеттерден) алған. Порфирий мен Стобей одан бірнеше үзінді сақтап қалған. «Ел заңдары кітабы». Бардаисаниттік білімнің ең көне қалдығы, тіпті сирия әдебиетінің де ең көне үлгісі (Киелі кітап аудармасын есептемегенде) – бұл диалогты Бардайсан емес, оның шәкірті Филип жазған. Алайда, диалогта басты сөйлеуші Бардайсан. Бұл еңбектің үзінділері грек тілінде Евсевийде және Цезарийде, латын тілінде Псевдо-Клементтің «Танымдарында» сақталған. Толық сирия мәтіні алғаш рет 1855 жылы Лондон қаласында Уильям Кьюретонның «Spicilegium Syriacum» жинағында және Наудың еңбегінде, 6-шы немесе 7-ші ғасырға жататын Британ мұражайының қолжазбасынан жарияланған. Түпнұсқаның сирия немесе грек тілінде жазылғаны туралы пікірлер қарама-қайшы, Нау бірінші нұсқаны қолдайды. Бардайсан Абида есімді шәкіртіне қарсы, адамның іс-әрекеттері жұлдыздық үйлесімдердің нәтижесінде тағдырмен толығымен анықталмайтынын көрсетуге тырысады. Бардайсан белгілі бір аймақта тұратын адамдар арасында немесе бір дәстүрді ұстанатын жергілікті халық арасында бірдей заңдар, әдет-ғұрыптар мен мінез-құлықтардың жиі кездесетінін көрсете отырып, жеке адамдардың туған кездегі жұлдыздардың орны олардың болашақ іс-әрекеттеріне көп әсер етпейтінін, сондықтан «Елдердің заңдары кітабы» деп аталатынын дәлелдеуге тырысады.